Maũndũ ma Ikundi kũrĩ Andũ marĩ na Kũririkana

Mũtaratara ũyũ nĩ wa atongoria a maũndũ ma gwĩkenia, ikundi cia kũmenyerera andũ marĩ na kũririkana na atongoria a maprogiramũ ma mũthenya. Ũrĩ na ũhoro wa mĩthemba ya ikundi ĩrutaga wĩra wega, ũrĩa nyũmba ĩhaaragĩrio, ũrĩa wĩra ũmwe ũngĩhingũrio harĩ andũ marĩ na ũhoti mũtiganu, na ũrĩa ũngĩhũthĩra tũkaratĩ twitũ twa bingo twa gũkurura na michetho ya kĩonereria kĩnene. Maũndũ mothe marĩ gũkũ nĩ ma gũtũma andũ maigwe wega, makorwo na ngwatanĩro na mahotage gũthuura. Gũtirĩ kĩndũ gĩkũ kĩrĩ kĩgerio.

Nĩ kĩĩ gĩtũmaga wĩra wa ikundi ũrute wega kũrĩ andũ marĩ na kũririkana?

Wĩra mwega wa ikundi nĩ wa kũmenyeka, nĩ mũkuhĩ, nĩ mũhũthũ mũndũ o wothe kũingĩra na ndũrĩ na ũritũ. Dementia Care Practice Recommendations ya Alzheimer’s Association yugaga atĩ kũingĩra maũndũ-inĩ marĩa marĩ gĩtũmi nĩ kũrĩa gũteithagia maũndũ marĩa mũndũ endete na ũrĩa athuuraga, na gũkareka akorwo na ũhoti wa gwĩka ũndũ, o na rĩrĩa ndwari ya kwaga kũririkana ĩrĩ nene mũno. Kĩandĩko o kĩu gĩkiugaga atĩ maprogiramũ ma tene maingĩ megemeaga maũndũ manene o mamwe kana meerĩ ma ikundi mũthenya, harĩa andũ arĩa matũũraga kuo maingĩ makoragwo makĩcũthĩrĩria tu.

Ũndũ ũcio ũkuonanagia mawatho mamwe ma wĩra:

• Maũndũ ma kũmenyeka nĩ mega gũkĩra merũ. Nyĩmbo, thimo, mbica na indo cia hĩndĩ ĩrĩa andũ arĩa matũũraga kuo maarĩ ethĩ nĩ ihũthũ kũingĩra.
• Maũndũ makuhĩ nĩ mega gũkĩra maraihu. Haarĩriai kũringana na ihinda rĩrĩa ikundi yanyu ĩmenyerete gũikara ĩrũmbũĩte, na handũ ha gũtithia gatagatĩ-inĩ.
• Gwĩka ũndũ nĩ kwega gũkĩra gũcũthĩrĩria. He mũndũ o wothe kĩndũ gĩa kuoya, kũhũũra, gũthuura kana kuuga.
• Njĩra nyingĩ, wĩra ũmwe. Haarĩriai njĩra ihũthũ na njĩra ingĩ cia kũingĩra.
• Gũtirĩ ahooti, gũtirĩ mũigana wa ciugo. Mĩthemba ya ũhootani ĩtigaga andũ amwe meciiria atĩ nĩ maremetwo.

Ikundi nĩ yagĩrĩirwo nĩ gũkorwo na andũ aigana?

Ikundi nini kaingĩ nĩ ihũthũ makĩria. Alzheimer’s Association yugaga atĩ mũndũ ũrĩa ũngĩona mũcemanio mũnene ũrĩ mũritũ no akorwo na ũhoti mwega wa kũnyiitanĩra na andũ arĩ ikundi nini. Gũtirĩ mũigana ũmwe mũkinyanĩru. Nĩ kũringana na andũ arĩa matũũraga kuo, nyũmba na mũigana wa aruti a wĩra na andũ a gwĩteithia arĩa marĩ kuo.

Kĩgerio kĩa bata: no mũndũ o wothe one ũthiũ wa mũtongoria, aiguo wega na akinyĩrĩrwo nĩ mũteithia thĩinĩ wa thikunde nini? Angĩkorwo aca, gayaniai ikundi, ongererai ateithia, kana mũthiĩ nyũmba nini.

Hĩndĩ ya ũndũ mũnene, ta mũgũithio wa thigũkũ, ikaragiai aruti a wĩra na andũ a gwĩteithia gatagatĩ-inĩ ka andũ arĩa matũũraga kuo, ti thingo-inĩ.

Ngũhaarĩria nyũmba na handũ ha gũikara atĩa?

• Mũthiũrũrũko kana ta mũhĩmbĩ wa mbarathi. Mĩtaratara ya wĩra yugaga atĩ gĩthiũrũrũko kĩa kwaranĩria nĩ kĩega handũ hanene ha gũkinyĩra o mũndũ gũikara mũthiũrũrũko-inĩ, hatarĩ na inegene rĩngĩ.
• Mũtongoria akorwo hakuhĩ na maitho-inĩ. Ikarai handũ ha kũrũgama kũngĩhoteka.
• Kũigua na kuona mbere. Ikaragiai andũ arĩa mataiguaga wega hakuhĩ na mũtongoria, mwena wao mwega. Tigĩrĩrai atĩ ngocithĩ na indo cia kũigua nĩ irekirwo. Alzheimer’s Association yugaga atĩ mathĩna ma kuona na kũigua no matũme kwaranĩria kũgĩe na hinya.
• Ũtheri uumage thuutha wa arĩa maikarĩte, ti thuutha waku. Tigai gũikara mũndũ amerekeire ndirica ĩrĩ na ũtheri mũingĩ.
• Horai TV na redio. Alzheimer’s Association ĩtaaraga kweheria inegene rĩngĩ hĩndĩ ya maũndũ ma nyĩmbo.
• Mwarĩrĩrio ũmwe hĩndĩ ĩmwe. Kwaranĩria gũtukanĩte nĩ kũritũ harĩ andũ arĩa matũũraga na ndwari ya kwaga kũririkana na arĩa marĩ na mathĩna ma kũigua, ta ũrĩa Alzheimer’s Association yugaga thĩinĩ wa ũtaaro wa thigũkũ.
• Njĩra cia kuuma na handũ ha gũikara na thayũ. Mũndũ o wothe ũngĩenda kuuma no ahote gwĩka ũguo na ũhũthũ, arĩ na mũndũ wa wĩra wa gũthiĩ nake.

Meciiria ma maũndũ ma ikundi

Bingo ya mbica

Bingo ya mbica ĩcookagĩrĩra namba na mbica itonekaga wega, ta gĩtũngũrũ, ngui kana ihuũa, nĩguo gũtikae mũndũ ũbataraga kũrũmĩrĩra namba ndaaya kana gũthoma ndemwa nini.

Ũrĩa ũngĩmĩruga:

1. Kurura karatĩ ĩmwe harĩ o mũndũ kuuma kĩrathi-inĩ giitũ kĩa Picture Bingo ũkĩhũthĩra batini ya gũkurura. Karatacĩ njĩmu nĩ ihũthũ kũnyiita. Ciekĩrei laminating nĩguo ihũthĩrwo rĩngĩ.
2. Heanai tũũthĩ tũnene, tũhũthũ kuoya, ta tũcunjĩ twa poker, tũkombe twa macupa kana tũcunjĩ twa karatacĩ.
3. Hũthĩrai mwĩti wa kĩonereria-inĩ kũrĩ TV kana projector nĩguo o mũndũ one mbica rĩrĩa ũkũmĩta rĩĩtwa.
4. Tithiai hanini thuutha wa o mbica na mwĩte mũndũ oige ũndũ mũkuhĩ: “Nĩ kũrĩ mũndũ ũngĩenda gũtwĩra ũhoro wa ngui ĩrĩa aamenyaga?” kana “Nĩ kĩĩ mũrona gũkũ?”
5. Thiĩi na mbere na gwĩta nginya karatĩ ciothe ciyũre. O mũndũ nĩarĩkĩtie.

Kũmĩhingũria: Hũthĩrai tũcunjĩ tũnini harĩ andũ arĩa monaga karatĩ ĩiyũire ĩrĩ na indo nyingĩ mũno. Mũteithia no oonagĩrĩrie mbica ĩrĩa ĩringaine harĩ mũndũ ũrĩa ũbataraga ũteithio. Andũ amwe no mendage kuoya karatĩ ya mbica ya mwĩti na mamĩonie ikundi.

Kũina hamwe

Nyĩmbo nĩ ũmwe wa maũndũ ma ikundi marĩa makendetwo mũno. Alzheimer’s Association yugaga atĩ o na hĩndĩ ya mĩthia ya ndwari, mũndũ no ahote kũhũũra mũgambo kana kũina rwĩmbo rwa ũnini wake.

Ũrĩa ũngĩruga:

• Thuura nyĩmbo iria andũ arĩa matũũraga kuo maakurire nacio, ti iria mũtongoria endete. Ũriai andũ a mũciĩ ũrĩa o mũndũ eendete.
• Hũthĩrai nyĩmbo itarĩ na matangazo ma biashara, marĩa Association yugaga atĩ no marigararie mũndũ.
• Kururai ciugo cia nyĩmbo na ndemwa nene harĩ arĩa mathomaga, no mũtikamahinyĩrĩrie.
• Heanai tũkũgamba, ngoma nini cia moko kana tũtambaya twa gũcũhia.
• Kĩragĩrĩriai kũhũũra hĩ na kwĩgarũra mĩĩrĩ, na mũtige mũgambo ũkorwo mwega wa kũigua.

Kũmĩhingũria: Amwe nĩ makaina ciugo ciothe, amwe nĩ makoimĩria mũgambo, amwe nĩ makahũũra kũgũrũ, na amwe nĩ magĩthikĩrĩria tu. Mawĩra maya mothe nĩ mega. Rora mũtaratara wa maũndũ ma nyĩmbo nĩguo ũmenye makĩria.

Ikundi cia kwarĩrĩria maũndũ ma tene

Ikundi ya kwarĩrĩria maũndũ ma tene ĩcookanagĩrĩria mũtwe ũmwe, ta mĩthenya ya cukuru, ngari cia mbere, riko kana hĩndĩ ya riũa, ĩkĩhũthĩra mbica, indo na nyĩmbo. Mũoroto nĩ mwarĩrĩrio mwega, ti kũririkana maũndũ o ũrĩa meekĩkire.

Ũrĩa ũngĩruga:

1. Thuura mũtwe ũmwe na ũrehe indo nini iria andũ mangĩhota kuoya: kĩrugi kĩa guoko, glove ya baseball, ngũbia, kana ibuku rĩa mbeũ.
2. Hĩtũkagĩria kĩndũ kĩmwe hĩndĩ ĩmwe. Ũriai ciũria irĩa itarĩ na macokio mamwe: “Njĩĩra ũhoro wa gĩkĩ,” “Nĩ kĩĩ ũrona?” “Nũũ wahũthagĩra kĩndũ ta gĩkĩ?”
3. Amũkĩrai macokio mothe. Mũtikanarũngie mũthenya kana ũhoro.
4. Tongoriai mwarĩrĩrio ũthiĩ na kũrĩ maririkania mega. Mĩtaratara ya wĩra yugaga atĩ arĩa makũmenyerera magĩrĩirwo nĩ kũroria kwarĩrĩria maũndũ ma tene gũthiĩ na kũrĩ maririkania mega handũ ha marĩa mangĩrehere thĩna.

Conversation Cards nĩ iheanaga tũkaratĩ twa mbica twa gũkurura tũrĩ na ciũria irĩ mĩtwe mĩtiganu, tũrĩa tũrutaga wĩra wega ta kĩambĩrĩria kĩa mwarĩrĩrio. Meciiria mangĩ marĩ mũtaratara wa kwarĩrĩria maũndũ ma tene.

Kũrĩkia thimo

Thimo cia kũmenyeka (“Ndege ĩmwe ndĩrĩtie mbũri…”) nĩ ciĩtaga o mũndũ aanĩrĩrie mũthia hamwe. Onania Finish the Saying kĩonereria-inĩ kĩnene na mũreke ikundi ĩcokie na mũgambo ũmwe. Nĩ harĩ na kĩũria kĩa kwaranĩria thuutha wa o thimo. Gũtikona mũndũ ũkuuga mũthia, onania na mũthiĩ na mbere. Gũtirĩ ũrĩa ũrĩ wega kana mũũru.

Gũcaria ciugo na ndemwa nene, mũrĩ hamwe

Onania Word Search ya ndemwa nene kĩonereria-inĩ na mũcarie ciugo mũrĩ ikundi, kana mũkurure nacio harĩ arĩa makenagĩra kũruta wĩra meiki metha-inĩ. Ciugo ithiiaga na mwena wa ũrĩo na na thĩ tu.

Kwĩgarũra mĩĩrĩ na ũhũthũ

Kũambararia mũndũ aikarĩte, gũtũmanĩria mũbira mũororo kana balloon, kana kũina na kwĩgarũra mũndũ aikarĩte na nyĩmbo cia kũmenyeka. Onania o mwĩgarũrĩre handũ ha kũmũtaarĩria.

Kũgayania na kũringania metha-inĩ

Metha nini cia andũ atatũ kana ana no cigayanie mbica, tũcunjĩ twa nguo kana indo cia metha marĩ hamwe. Kĩonereria-inĩ, Picture Pairs no ĩthakwo na mbica irekererio icionekage, mũndũ ũmwe akĩhũũra metha ĩkĩaranagĩria o mbica.

Ngũhũthĩra michetho yanyu kĩonereria-inĩ kĩnene atĩa?

Michetho iitũ ĩrutaga wĩra thĩinĩ wa mũcari wa intaneti, nĩ ũndũ ũcio no ũmĩhũthĩre kũrĩ TV kana projector hatarĩ kũmĩĩkĩra kĩndũ.

1. Hingũra mũchezo kũrĩ laptop kana tablet ĩhũthĩtio na kĩonereria na waya kana gũcunjĩra.
2. Tũma mũcari wa intaneti ũiyũre kĩonereria na ũige mũgambo handũ hega ha kũigua.
3. Mũtongoria ũmwe nĩ ahote kũhũũra hĩndĩ ĩrĩa ikundi ĩgũcokia mathuuri. Kana ũneane tablet kũrĩ mũndũ ũrĩa matũũraga kuo ũngĩenda kũgeria.
4. Tithiai rĩrĩa rĩothe ikundi ĩhaarĩirie. Michetho ndĩrĩ na mũigana wa ihinda, mũigana wa ciugo kana mũthia wa kũhinyĩrĩrio.

Picture Bingo, Finish the Saying, Picture Pairs na Conversation Cards kaingĩ nĩ ciagĩrĩire ikundi. Rora mĩthemba yothe kĩrathi-inĩ giitũ kĩa michetho.

Ngũhingũria wĩra ũmwe harĩ andũ marĩ na ũhoti mũtiganu atĩa?

Haarĩriai njĩra ithatũ kana makĩria cia kũingĩra harĩ o wĩra.

Harĩ arĩa matũũraga na ndwari ya kwaga kũririkana ĩrĩ nene makĩria, NHS yugaga atĩ maũndũ ma gwĩka kaingĩ magĩrĩirwo nĩ gũkorwo mahũthũ na megeme maũndũ ma mĩĩrĩ, ta nyĩmbo, indo cia kũhutia na gũhihinya moko. Kahinda kanini ka mũndũ ũmwe na ũmwe hĩndĩ ya ikundi kana thuutha ũngĩmagĩrĩra gũkĩra ikundi yo nyene. Rora maũndũ ma hĩndĩ ya mĩthia.

Atongoria magĩrĩirwo nĩ kwaria atĩa hĩndĩ ya ikundi?

• Wĩmenyithie o hĩndĩ, na ũhũthĩre rĩĩtwa rĩrĩa o mũndũ endete.
• Aria kahora, heana ũrutani ũmwe hĩndĩ ĩmwe, na wonanie mbere ya kuuga.
• Ũriai na njĩra ya gwĩta mũndũ aheane woni (“Njĩĩra ũhoro wa…”) kana mũthuure ũndũ mũhũthũ, ti ciũria cia kũgeria (“Nĩũririkanaga…?”).
• Mũtikanarũngie. Cookeria mũndũ o wothe ngaatho nĩ ũndũ wa ũrĩa ekĩrĩte.

Ũhoro mũingĩ ũrĩ mataaro ma kwaranĩria.

Kũrĩkia wega, na kũreka andũ moime

Gũtithia nĩ kĩndũ kĩega. Roraga imenyithia cia mũndũ kũnoga, gũtangĩka kana gũthĩĩnĩka, na mũkorwo na mũteithia wa kũmũria mathiĩ gũceera kana magathiĩ gũikara handũ hangĩ harĩ thayũ. Mũndũ ũgũkoma hanini hĩndĩ ya kũina hamwe no gũkorwo oiguaga wega.

Rĩkiai o ikundi o ũrĩa ĩmwe, na rwĩmbo rwa kũmenyeka kana ngaatho cia mĩtugo, nĩguo mũthia ũigue ũrĩ mwega na wa kũmenyererwo. Thuutha ũcio, andĩkai hanini ũrĩa warutire wĩra wega na ũrĩa o mũndũ aakenire. Mohoro macio nĩ matũmaga ihinda rĩrĩa rĩgũũka rĩgaacĩre.