Ma laga hortagi karaa dementia? Waxa cilmi-baarisu sheegto

Haddii aad daryeeleyso qof qaba dementia, ama aad aragtay waalidkaa oo la nool, waxaa suurtagal ah inaad is weydiisay in laga hortagi lahaa, iyo in aad iska ilaalin karto inay adiga kugu dhacdo. Boggani wuxuu si cad ugu sheegayaa waxa cilmi-baarisu runti tiraahdo. Jawaabta kooban: ma jiro qof ballanqaadi kara inuu ka hortagi karo dementia, laakiin cilmi-baarisu waxay soo jeedinaysaa in khataro qaar la yarayn karo, iyo in yaraynta dadweyne dhan ay macnaheedu noqon karto in dad yar qaadaan dementia ama ay ku dhacdo da’ weyn.

Kani waa macluumaad guud, ma aha talo caafimaad. Fadlan akhri ogaysiiska macluumaadka caafimaadka oo la hadal dhakhtar caafimaadkaaga.

Ma laga hortagi karaa dementia?

Ma jirto hab la caddeeyay oo looga hortago dementia qof keliya. National Institute on Aging (NIA) waxay leedahay in inkasta oo wax aan weli la caddeynin inay ka hortagaan Alzheimer, cilmi-baarayaashu ay heleen istaraatiijiyado rajo leh oo ay barayaan waxa laga yaabo inay shaqeeyaan iyo kuwa aan shaqeyn.

Waxa cilmi-baarisu muujisay waa in xaalado iyo caadooyin caafimaad oo gaar ah ay la xiriiraan fursad sare oo dementia. Marka khatarahaas la yareeyo dadweyne dhan, dad yar ayaa laga yaabaa inay qabaan dementia, ama ay ka dambeeyaan nolosha. Taasi aad bay uga duwan tahay damaanad.

Calaamad rajo leh oo kale: Guddiga Lancet ee 2024 wuxuu sheegay in dalal dakhli sare leh qaarkood, oo ay ku jiraan Mareykanka iyo Boqortooyada Midowday, saamigii dadka waaweyn ee qaba dementia uu hoos u dhacay. Qorayaashu waxay u maleynayaan in tani qayb ahaan ay ugu wacan tahay waxbarasho wanaagsan, daryeel caafimaad oo wanaagsan iyo dhaawac yar oo xididdada dhiigga ah nolosha oo dhan, sida ku xusan soo koobidda University College London ee warbixinta.

Maxaa Guddiga Lancet ee 2024 helay?

Guddiga Lancet ee ka hortagga, faragelinta iyo daryeelka dementia waa koox ka kooban 27 cilmi-baare oo dementia ah oo dib u eega caddaynta dhawr sano mar. Warbixintooda 2024 waxay magacowday 14 arrimood oo khatar ah oo laga yaabo in la beddelo, waxayna qiyaaseen in wadajir ay la xiriiraan ku dhawaad badh (ilaa 45%) dhacdooyinka dementia ee adduunka. Qorayaasha ereyadooda, dhacdooyinkani waxay aragti ahaan ahaan karaayeen kuwo laga hortagi karay ama dib loo dhigi karay haddii khatarahaas la ka saaro (warbixinta Guddiga Lancet ee 2024).

14-kan arrimood, oo loo kala kooxeeyay marxaladda nolosha ee caddayntu ugu xooggan tahay:

• Dhalinyaranimada hore: waxbarasho yar.
• Da’da dhexe (qiyaastii 40 ilaa 65): maqal-dhimis, kolestarool LDL (“xun”) sare, niyad-jab, dhaawac madaxa ah, dhaqdhaqaaq jireed la’aan, sonkorow, sigaar cabbis, dhiig-karka sare, miisaan xad-dhaaf ah (obesity), iyo khamri badan oo la cabbo.
• Da’da dambe: go’doomin bulsheed, wasakhaynta hawada, iyo lumidda aragga oo aan la daaweynin.

Laba arrimood oo ugu cusub ee 2024 lagu daray waxay ahaayeen kolestarool LDL sare iyo lumidda aragga oo aan la daaweynin. Arrimaha la xiriiray saamiga ugu weyn ee dhacdooyinka waxay ahaayeen maqal-dhimista iyo kolestarool LDL sare (ilaa 7% mid kasta), waxaa ku xigay waxbarasho yar iyo go’doomin bulsheed (ilaa 5% mid kasta).

Hagaheenna arrimaha khatarta wuxuu dhammaantood 14ka ka dhex maraa miis, isagoo leh waxa cilmi-baarisu xiriirisay iyo waxa aad samayn karto.

Waxa 45%-ku aanu macnayn

Way fududahay in lambarkan si khaldan loo akhriyo, sidaas darteed way caawinaysaa in la cadeeyo:

• Waa qiyaas dadweyne. Wuxuu qeexayaa dhacdooyinka dementia adduunka oo dhan, ma aha fursadahaaga ama fursadaha waalidkaa.
• Wuxuu u maleynayaa sabab iyo saameyn. Qorayaashu waxay yidhaahdaan waxay ku darreen oo keliya arrimo khatar ah oo leh caddayn qancin kara, laakiin in xiriirro qaar ay qayb ahaan keliya sabab noqon karaan. Tusaale ahaan, niyad-jabka da’da dambe wuxuu mararka qaarkood noqon karaa calaamad hore oo dementia ah halkii uu sabab ka ahaan lahaa.
• Qof keliya wax damaanad ah ma siiyo. Soo koobidda UCL waxay xustaa in yaraynta khatarta ay ka shaqeyso heer dadweyne, mana damaanad qaadayso in qof keliya uu iska ilaaliyo dementia.
• Badhka kale arrimahani ma sharxaan. Da’da, hiddo-wadayaasha iyo sababaha cilmi-baarayaashu aysan weli fahmin ayaa ka kooban inta hadhay.

Maxay tahay farqiga u dhexeeya “yaraynta khatarta” iyo “ka hortagga”?

Yaraynta khatartu waxay la macno tahay yaraynta fursadaha. Haddii koox weyn oo dad ah ay hoos u dhigaan dhiig-karkooda, dad yar oo iyaga ka mid ah ayaa laga yaabaa inay qabaan dementia sannado badan ka dib marka loo eego kuwa haddii kale. Dadka qaar ee kooxdaas ku jira weli way qaadi karaan.

Ka hortaggu wuxuu soo jeedinayaa joojinta wax inay dhacaan gabi ahaanba. Dementia ahaan, tani ma aha wax cilmi-baarisu maanta ballanqaadi karto qofna.

Cilmi-baarayaashu waxay sidoo kale ka hadlaan dib u dhigid. Guddiga Lancet wuxuu soo sheegayaa caddayn cusub oo ah in yaraynta khatartu ay laga yaabo inay dib u dhigto goorta dementia bilaabanto oo ay gaabiso wakhtiga qofku ku noolaado caafimaad xumo. Xitaa dib u dhigid dhawr sano ah waxay muhiim u noqon kartaa qofka iyo qoyskiisa.

Degelkan, waxaan ku isticmaalnaa “khatar yaree” iyo “la xiriira” si ulajeeddo ah. Marka aad aragto badeeco, kaabis cunto (supplement) ama barnaamij ballanqaadaya inuu “ka hortago Alzheimer”, si taxadar leh ula macaamil. NIA waxay talisaa in dhakhtar la hubiyo ka hor intaadan isku dayin kiniin ama daaweyn kasta oo ballanqaadaysa inay ka hortagto Alzheimer, sababtoo ah badeecooyinkaas waxaa laga yaabaa inay ahaadaan kuwo aan badbaado ahayn, lacag lumis, ama labadaba.

Maxay heleen tijaabooyinka waaweyn?

Daraasaadka indha-indheynta (kuwa raacaya dadka muddo dheer) waxay muujin karaan xiriirro. Tijaabooyinka randomized, halkaas oo dadka loo meeleeyo barnaamij ama koox isbarbar-dhig si aan loo doorasho lahayn, waa imtixaanka ka xoogan. Waa kuwan waxa ay heleen tijaabooyin caan ah oo qaar ah.

FINGER (Finland)

Tijaabada FINGER waxay diiwaan gelisay 1,260 qof oo waaweyn oo da’doodu tahay 60 ilaa 77 oo khatar sare ugu jiray dementia. Badh ayaa helay barnaamij laba sano ah oo ka kooban talo cunto, jimicsi, jimicsiyo maskaxeed oo kombiyuutar ah iyo hubinta caafimaadka wadnaha iyo xididdada dhiigga; badhka kale waxay heleen talo caafimaad oo guud. Kooxda barnaamijku waxay wax yar ka fiicnayd kooxda kale dhawr imtixaan oo fekerka ah, farqi yar laakiin xisaabeed ahaan muhiim ah (tijaabada FINGER ee The Lancet). Tijaabadu waxay cabbirtay natiijooyinka imtixaannada, ma aha ogaanshaha dementia.

US POINTER (Mareykanka)

US POINTER waxay diiwaan gelisay 2,111 qof oo waaweyn oo da’doodu tahay 60 ilaa 79 oo aan firfircoonayn, cunto aan aad u caafimaad qabin cuna, oo leh arrimo kale oo khatar ah. Labada kooxba waxaa lagu dhiirrigeliyay inay noqdaan kuwo jidh iyo maskax ahaanba firfircoon, wax si fiican u cunaan, bulsho la joogaan oo ilaaliyaan caafimaadka wadnaha. Hal koox waxay heshay barnaamij habaysan oo tababare leh; tan kale waxay is-hagtay. Laba sano gudahood, natiijooyinka imtixaanka fekerka way hagaageen labada kooxba, wax yar oo ka badan kooxda habaysan (tijaabada US POINTER ee JAMA). Qorayaashu waxay yidhaahdaan dabagal dheeraad ah ayaa loo baahan yahay si loo ogaado in farqigu uu muhiim yahay nolosha maalinlaha ah. Maadaama aysan jirin koox “waxba ha samayn,” tijaabadu ma sheegi karto inta ay mid kasta caawisay marka loo barbar dhigo isbeddel la’aan.

SPRINT MIND (dhiig-karka)

SPRINT MIND waxay darsay 9,361 qof oo waaweyn oo Mareykan ah oo da’doodu tahay 50 iyo ka sii weyn oo qaba dhiig-karka sare. Waxaa loo kala qaybiyay yool dhiig-kar oo hoose (lambarka sare oo ka hooseeya 120) ama yoolka caadiga ah (ka hooseeya 140). Yoolka hooseeya wuxuu si muhiim ah u yareeyay dhibaatada fudud ee garashada, marxalad dhibaatooyin xusuusta iyo fekerka ah oo ka horeysan karta dementia. Dementia la tuhmayo (probable dementia), kooxda yoolka hooseeya waxay lahayd dhacdooyin yar, laakiin farqigu ma ahayn mid xisaabeed ahaan muhiim ah. Tijaabadu waa la hakiyay goor hore waxayna lahayd dhacdooyin dementia ah oo ka yar kuwii la filayay, sidaas darteed waxaa laga yaabaa inay aad u yarayd si ay uga jawaabto su’aashaas (SPRINT MIND ee JAMA).

Waxa dib-u-eegisyadu guud ahaan muujiyaan

Dib-u-eegis Cochrane ah oo 2021 ah wuxuu isku daray sagaal tijaabo oo waaweyn oo barnaamijyo wax ka qabta khataro dhowr ah hal mar, oo ay ku jiraan in ka badan 18,000 qof. Wuxuu helay faa’iido yar oo ku saabsan imtixaannada fekerka, laakiin ma jirin farqi cad oo ah inta qof ee qabtay dementia labada tijaabo ee cabbiray (dib-u-eegista Cochrane ee faragelinta dhowr-qaybood).

Dib-u-eegis 2017 ah oo ay samaysay National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, oo NIA soo koobtay, ayaa heshay caddayn “dhiirrigelin leh laakiin aan go’aan ahayn” saddex hab: maaraynta dhiig-karka sare, kordhinta dhaqdhaqaaqa jireed, iyo tababarka garashada.

Ma muhiim baa goorta la bilaabo?

Talada Guddiga Lancet waa in khatarta la yareeyo sida ugu dhakhsaha badan oo la hoos u hayo inta ugu dheer: “sida ay hore u dhacdo, ayay ka wanaagsan tahay” iyo “sida ay u dheer tahay, ayay ka wanaagsan tahay.” Wuxuu kaloo leeyahay marna ma aha goor hore ama goor dambe in khatarta la yareeyo. Inta badan caddayntu waxay ku saabsan tahay da’da dhexe, qiyaastii 40 ilaa 65, laakiin arrimo qaar, sida lumidda aragga iyo go’doominta bulsheed, waa khataro da’da dambe ah oo tallaabo wali macno u yeelan karto.

Warbixintu waxay leedahay hadda waxaa jira caddayn ka xooggan oo ah in muddo dheer oo khatar la gashado ay leedahay saameyn ka weyn. Tusaale ahaan, sonkorowga ka bilaabma da’da dhexe wuxuu u muuqdaa mid ka muhiimsan sonkorowga ka bilaabma wakhti dambe.

Ma isku mid baa khatarta dementia qof walba?

Maya. Guddigu wuxuu helay in dadka ku nool dalal dakhli hoose iyo dhexe, dadka ka tirsan kooxaha laga tirada yar yahay iyo dadka lacag yar leh ay inta badan xambaarsan yihiin khatarahan oo kale, sidaas darteed dementia inta badan waxay ka bilaabataa da’ yar. Khatarro badan waxay ku xiran yihiin duruufo dadku aanay dooran, sida tayada dugsiga ay carruurnimadooda helen, hawada meesha ay ku nool yihiin, iyo in cuntada caafimaadka leh la awoodi karo oo agtooda tahay.

Taasi waa sababta talooyinka Guddigu loogu talagalay dawladaha sida shakhsiyaadka oo kale: waxbarasho wanaagsan carruurta oo dhan, hawo nadiif ah, tallaabooyin sigaar cabbista lagu yareeyo, sonkor iyo cusbo yar oo cuntada lagu iibiyo dukaamada iyo makhaayadaha, iyo qalabka caawiya maqalka qof kasta oo u baahan. Dadaalka shakhsigu wuu muhiim yahay, laakiin sidoo kale adduunka dadku ku nool yihiin. Waa sabab kale oo aan cidna loogu eedayn ogaanshaha cudurka.

Waa maxay xadadka daacadda ah ee cilmi-baaristan?

• Dementia waxay qaadataa tobanaan sano si ay u kobocdo, laakiin tijaabooyinka badankood waxay socdaan laba ilaa shan sano. Cabbirista dementia lafteeda, ma aha oo keliya natiijooyinka imtixaannada, waxay u baahan tahay daraasaad aad u dheer oo aad u waaweyn.
• Tijaabooyinka badankood waxay cabbiraan imtixaannada fekerka. Hagaajin yar oo imtixaanka ah ma muujinayso si lama huraan ah in dad yar ay qabaan dementia ama in nolosha maalinlaha ah ay fududaan doonto.
• Mutadawiciintu inta badan way caafimaad qabaan oo waxbarasho badan leeyihiin dadweynaha guud. Guddiga Lancet wuxuu xustaa in caddayn badan ay weli ka timaado dalal dakhli sare leh iyo in kooxaha laga tirada yar yahay aan si buuxda loo matalin.
• Xiriirro qaar waxay u socdaan labada dhinac. Dhaqdhaqaaq yar ama bulsho yar noqoshada waxay noqon kartaa saameyn hore oo dementia ah, ma aha oo keliya sabab.
• Tijaabooyinka cuntada ilaa hadda ma ahayn kuwo rajo leh. Tijaabo saddex sano ah oo cuntada MIND ah ma helin farqi muhiim ah oo fekerka ah marka loo barbar dhigo cunto kontoroolka ah. Eeg hagaheenna cuntada.
• Ciyaaraha maskaxda lama caddeynin inay ka hortagaan dementia. Eeg hagaheenna ciyaaraha maskaxda iyo dementia.
• Soonku wuxuu leeyahay caddayn aad u xadidan oo dadka ku saabsan, wuxuuna khatar noqon karaa dadka waaweyn. Eeg hagaheenna soonka.

Haddii qof wax walba “si sax ah” sameeyay, maxaa u keenay dementia?

Sababtoo ah dementia ma aha natiijo ah oo keliya doorasho. NIA waxay leedahay da’du waa arrinta khatarta ugu weyn ee la yaqaan ee Alzheimer, cidna ma beddeli karto. Hiddo-wadayaashu qayb bay leeyihiin. Cilmi-baarayaashu weli si buuxda uma fahmin waxa keena Alzheimer dadka badankood. Xitaa haddii 14-ka arrimood ee khatarta midkood walba la ka saaro, qiyaasta Guddiga Lancet laftiisa waxay ka tagaysaa in ka badan badh dhacdooyinka oo aan la sharraxin.

Marka haddii aad daryeelayso qof jimicsi sameeyay, si fiican u cunay, weligiis sigaar cabbin oo weli qaba dementia, wax khalad ah ma dhicin dhankiisa, ama dhankaaga. Haddii aad adigu la nooshahay dementia, ma aha eedaada. Dembi-dareen waa wax caadi ah qoysaska dhexdooda, laakiin lagama mudna. Waxa hadda muhiim ah waa raaxo, xiriir iyo maalmo wanaagsan, fikradaha waxqabadkayaga iyo hagaha naftaada daryeelka daryeelaha ayaa meel wanaagsan ka bilaabasho ah.

Tallaabooyin noocee ah ayaad lala hadli kartaa dhakhtar?

Kuwani waa meelaha inta badan la darsay. Waxay mudan yihiin in laga hadlo xilliga hubinta caafimaad sababtoo ah inta badan waxay caawiyaan caafimaadka wadnaha, niyadda iyo madax-bannaanida, wax kasta oo saamayntooda dementia ay noqoto.

1. Dhiig-karka. Weydii waa maxay lambarradaada iyo yoolka kuu habboon. Guddiga Lancet wuxuu soo jeedinayaa yool lambarka sare ee 130 ama ka hooseeya laga bilaabo qiyaastii da’da 40, laakiin yoolka saxda ah ee qof weyn wuxuu ku xiran yahay caafimaadkiisa guud.
2. Maqalka. Weydii baaritaan maqal, iyo in qalab caawiya maqalka uu caawin lahaa. Hagaheenna maqalka wuxuu sharraxayaa cilmi-baarista.
3. Aragga. Samee baaritaan indhaha oo joogto ah oo weydii in dhibaatooyin sida cataracts la daaweyn karo.
4. Kolestarool. Weydii in kolestaroolkaaga LDL la hubiyo iyo in wax la beddelo.
5. Sonkorta dhiigga. Haddii aad qabto sonkorow, weydii sida si badbaado leh loo maareeyo.
6. Niyadda. Niyad-jabku waa caadi oo la daaweyn karaa. Dhakhtarka u sheeg haddii aad dareentay niyad hoose ama aad lumisay xiisaha waxyaabaha muddo ka badan dhawr toddobaad.
7. Sigaar cabbista iyo khamriga. Weydii taageero joojinta sigaar cabbista iyo xadka badbaadada ee khamriga.
8. Dhaqdhaqaaqa. Weydii nooca dhaqdhaqaaqa kuu badbaado ah. Hagaheenna jimicsiga wuxuu leeyahay fikrado.
9. Ilaalinta madaxa. Xidh koofiyad adag (helmet) marka baaskiil la fuulayo iyo ciyaaraha taabashada ah, oo weydii ka hortagga dhicitaanka.
10. La xiriirka dadka. Wakhtiga dadka kale lala qaato waa qayb ka mid ah nolol caafimaad qabta. Eeg hagaheenna xiriirka bulsheed, iyo hurdada sidoo kale.

Ka hor intaadan beddelin dawooyin, cunto, kaabis cunto (supplement), soon ama jimicsi, marka hore dhakhtarkaaga la hadal, gaar ahaan haddii aad qabto cudurka wadnaha, sonkorow, taariikh dhicitaan, ama aad horeba ku nooshahay dementia.

La hadal dhakhtar

Haddii aad dareento isbeddello xusuusta ama fekerka ah oo ku welwelsan, adigu ama qof kale, samee ballan. NIA waxay xustaa in dhibaatooyinka xusuustu ay leeyihiin sababo kale, sida waxyeelooyinka dawada, dhibaatooyinka qanjirka thyroid, niyad-jab ama fitamiin B12 yar, iyo in dhibaatooyinkan qaar ay baxaan marka sababta la daaweeyo. Hagaheenna calaamadaha digniinta wuxuu sharraxayaa waxa la ogaado.

Hel caawimo degdeg ah isbeddello degdeg ah dartood: jahwareer degdeg ah, daciifnimo ama kabuubyo hal dhinac ah, dhibaato hadalka ah, ama madax xanuun daran waxay noqon karaan calaamado istaroog (stroke) ama xaalad degdeg ah oo kale. Wac lambarka gurmadka degdegga ah ee gobolkaaga.

Meesha Golden Moments ku habboon tahay

Golden Moments waxay samaysaa waxqabadyo fudud oo la wadaago, sida kaararka wadahadalka, bingo sawir iyo nasasho neefsasho deggan. Waxaa loogu talagalay raaxo iyo wakhti wada lagu qaato. Ma aha daaweyn, mana ka hortagto, mana gaabiso dementia.