Можетъ ли оумъномоу недѫгоу бꙑти възбранено?

Ащє пєчєши сѧ о чловѣцѣ, ижє живєтъ съ оумьнꙑимъ недѫгомь, или видѣ, ꙗко родитєль съ нимь живѣашє, моглъ єси помꙑслити, ащє бꙑ моглъ бꙑти въꙁбранѥнъ, и ащє можєши възбранити, да не бѫдєтъ тєбѣ. Си страница съказоуѥтъ, чьто изъслѣдованиꙗ въ истинѫ глаголѭтъ, простꙑимъ словомь. Кратъкъ отъвѣтъ: никътоже можетъ обѣщати възбранити оумьномоу недѫгоу, нъ изъслѣдованиꙗ съвѣтꙋѭтъ, ꙗко нѣкоторꙑ бѣдꙑ могѫтъ бꙑти оумалѥнꙑ, и ꙗко оумалѥниѥ ихъ въ людехъ можетъ сътворити, да мьньшє чловѣкъ приимѫтъ оумьнъ недѫгъ или приимѫтъ ѥго поздѣѥ.

Се ѥстъ обьщє свѣдѣниѥ, а не врачьскъ съвѣтъ. Прочьти, молимъ, нашє врачьско отърєчєниѥ и глаголи съ врачемь о твоѥмь здравии.

Можетъ ли оумъномоу недѫгоу бꙑти възбранено?

Нѣстъ оуказана пѫть, ѥѭжє възбранити оумьнъ недѫгъ комоужьдо чловѣкоу. National Institute on Aging (NIA) глаголєтъ, ꙗко хотѧ ничьтоже нѣстъ оуказано възбранити Альцгєимєровъ недѫгъ, изъслѣдоватєлє обрѣтѫ надєжьнꙑ пѫти и оучѧтъ сѧ, чьто можетъ и чьто не можетъ помошти.

Чьто изъслѣдованиꙗ ꙗвлꙗѭтъ, то ѥстъ, ꙗко нѣкоторꙑ здравьнꙑ притѧжаниꙗ и обꙑчаи съвѧзани сѫтъ съ большєѭ вѣроѩтьностиѭ оумьна недѫга. Єгда тꙑ бѣдꙑ сѫтъ мьньшѧ въ вьсѣхъ людехъ, мьньшє чловѣкъ можетъ приѩти оумьнъ недѫгъ, или приѩти ѥго поздѣѥ въ житиꙗ врѣмєнє. То ѥстъ зѣло разно отъ обѣщаниꙗ.

Єдино надєжьно знамѥниѥ: съвѣтъ Lancet 2024 лѣта повѣда, ꙗко въ нѣкоторꙑихъ богатꙑихъ землꙗхъ, въ нихъжє Сѣвєрьна Амєрика и Британиꙗ, чѧсть старъ чловѣкъ съ оумьнꙑимъ недѫгомь оумали сѧ. Писаѭштеи мьнѧтъ, ꙗко то ѥстъ чѧстию отъ лѫчьша оучєниꙗ, лѫчьшѧ врачьскꙑꙗ помошти и мьньша врѣда кръвьнꙑимъ съсѫдомъ чрѣзъ житиѥ, по съказанию University College London о съвѣтѣ.

Чьто обрѣтє съвѣтъ Lancet 2024 лѣта?

Съвѣтъ Lancet о възбранении, помошти и пєчєнии оумьна недѫга ѥстъ съборъ 27 изъслѣдоватєль, ижє въ нѣколицѣхъ лѣтѣхъ съмотрѧтъ изъслѣдованиꙗ. Ихъ съвѣтъ 2024 лѣта нарєчє 14 бѣдъ, ꙗже могѫтъ бꙑти измѣнѥнꙑ, и оцѣни, ꙗко онѣ въкоупѣ творѧтъ близъ полъ (о коло 45%) оумьнꙑихъ недѫгъ по вьсемоу мироу. По словєсємъ писаѭштиихъ, си недѫзи моглꙑ бꙑшѧ по мꙑсли бꙑти възбранѥни или отъложєни, ащє бꙑ тꙑ бѣдꙑ бꙑлꙑ отъѩтꙑ (съвѣтъ Lancet 2024 лѣта).

14 бѣдъ, по врѣмєнє житиꙗ, идєжє изъслѣдованиѥ ѥстъ наисильнѣѥ:

• Рано житиѥ: мьньшє оучєниꙗ.
• Срѣдьнє житиꙗ (о коло 40 до 65 лѣтъ): слоухова оутрата, высокъ LDL («зълъ») холєстєринъ, оуныниѥ, главьна ꙗꙁва, нєподвижьность, захарьнъ недѫгъ, коурѥниѥ, высоко кръвьно тѧжание, тѧжько тѣло и мъного питиꙗ.
• Поздьнє житиѥ: отълоучєниѥ отъ людии, въздоуха скврьна и нєлѣчєна видѣниꙗ оутрата.

Дъва нова въ 2024 лѣтѣ бѣста высокъ LDL холєстєринъ и нєлѣчєна видѣниꙗ оутрата. Наибольшѫ чѧсть недѫгъ имѣста слоухова оутрата и высокъ LDL холєстєринъ (о коло 7% кождо), по томь мьньшє оучєниꙗ и отълоучєниѥ отъ людии (о коло 5% кождо).

Нашє оуказаниѥ о бѣдахъ прѣходитъ вьсѣ 14 въ таблици, съ тѣмь, чьто изъслѣдованиꙗ съвѧзоуѭтъ, и чьто можєши сътворити.

Чьто число 45% не значитъ

Лєгъко ѥстъ сє число нєправо чєсти, тѣмьжє добро ѥстъ глаголати ꙗсно:

• То ѥстъ оцѣнєниѥ людии. То описоуѥтъ оумьнꙑ недѫгꙑ по вьсемоу мироу, а не твоѭ вѣроѩтьность или вѣроѩтьность твоѥго родитєлꙗ.
• То приимаѥтъ виноу и плодъ. Писаѭштеи глаголѭтъ, ꙗко приѩшѧ тъкъмо бѣдꙑ съ сильнꙑимъ свѣдѣниѥмь, нъ нѣкоторꙑ съвѧзи могѫтъ бꙑти тъкъмо чѧстию виньнꙑ. На прикладъ, оуныниѥ въ поздьнѣмь житиꙗ врѣмєнє инъгда можетъ бꙑти рано знамѥниѥ оумьна недѫга, а не вина.
• То не обѣщаѥтъ ничьсожє єдиномоу чловѣкоу. Съказаниѥ UCL глаголєтъ, ꙗко оумалѥниѥ бѣдъ дѣлаѥтъ въ людехъ и не обѣщаѥтъ, ꙗко єдинъ чловѣкъ избѣгнєтъ оумьна недѫга.
• Дроугаꙗ полъ не ѥстъ съказана сими бѣдами. Старость, родъ и винꙑ, иже изъслѣдоватєлє єщє не разоумѣѭтъ, творѧтъ останъкъ.

Каꙗ разлоука ѥстъ мєждоу «оумалѥниѥмь бѣдъ» и «възбранєниѥмь»?

Оумалѥниѥ бѣдъ значитъ оумалити вѣроѩтьность. Ащє мъного людии оумалѧтъ своѥ кръвьно тѧжание, мьньшє отъ нихъ можетъ приѩти оумьнъ недѫгъ въ мъногꙑихъ лѣтѣхъ, нєжєли бꙑ инъчє. Нѣкотории отъ нихъ пакꙑ приимѫтъ ѥго.

Възбранєниѥ съказоуѥтъ оуставити нѣчьто съвьсѣмь. За оумьнъ недѫгъ то ѥстъ нѣчьто, ѥгожє изъслѣдованиꙗ дьньсь никомоужє не могѫтъ обѣщати.

Изъслѣдоватєлє тако жє глаголѭтъ о отъложєнии. Съвѣтъ Lancet повѣдаѥтъ ново свѣдѣниѥ, ꙗко оумалѥниѥ бѣдъ можетъ отъложити начѧло оумьна недѫга и съкратити врѣмѧ, въ нєжє чловѣкъ живєтъ съ нємоштиѭ. Отъложєниѥ нѣколикъ лѣтъ можетъ бꙑти зѣло важно чловѣкоу и ѥго родоу.

На сєи страницѣ мꙑ нарочьно глаголємъ «оумалити бѣдꙑ» и «съвѧзано съ». Єгда видиши тъварь, прибавъкъ или чинъ, ижє обѣщаѥтъ «възбранити Альцгєимєровъ недѫгъ», бѫди съ смотрѣниѥмь. NIA съвѣтꙋѥтъ въпрашати врачꙗ прѣждє, дажє начьнєши лѣкъ или помошть, ꙗжє обѣщаѥтъ възбранити Альцгєимєровъ недѫгъ, понєжє таковꙑ вєщи могѫтъ бꙑти нєбєꙁпєчьнꙑ, погꙋблѥниѥ имѣниꙗ, или обоѥ.

Чьто обрѣтѫ велици опꙑти?

Изъслѣдованиꙗ, ꙗже съмотрѧтъ, чьто бꙑваѥтъ съ людьми чрѣзъ врѣмѧ, могѫтъ ꙗвити съвѧзи. Опꙑти съ жрѣбиѥмь, идєжє людьѥмъ даѭтъ чинъ или дрѫгꙑи съборъ по жрѣбии, сѫтъ сильнѣѥ искоушєниѥ. Сє ѥстъ, чьто обрѣтѫ нѣкотории добрѣ вѣдомии опꙑти.

FINGER (Финьска землꙗ)

Опꙑтъ FINGER приѩ 1260 чловѣкъ отъ 60 до 77 лѣтъ, ижє имѣахѫ большѫ бѣдѫ оумьна недѫга. Полъ приѩ дъвоу лѣтоу чинъ съ съвѣтꙑ о ѣди, движєниѥмь, оумьнꙑими игръ на чисьлѣ и съмотрєниѥмь здравиꙗ сьрдьца и кръвьнꙑихъ съсѫдъ; дроугаꙗ полъ приѩ обьщѧ здравьнꙑ съвѣтꙑ. Съборъ съ чиномь сътвори мало лѫчьшє на искоушєниихъ помꙑшлѥниꙗ, малѫ нъ ꙗвьнѫ разлоукѫ (опꙑтъ FINGER въ The Lancet). Опꙑтъ мѣри плѫчѣ искоушєниꙗ, а не съказаниꙗ о оумьнѣ недѫзѣ.

US POINTER (Сѣвєрьна Амєрика)

US POINTER приѩ 2111 чловѣкъ отъ 60 до 79 лѣтъ, ижє бѣахѫ нєподвижьни, имѣахѫ мьньшє добро ѣдь и инꙑ бѣдꙑ. Оба събора подъвигнѫстѧ бꙑти болє тѣломь и оумомь движьна, ѣсти лѫчьшє, бꙑти съ людьми и съмотрити здравиѥ сьрдьца. Єдинъ съборъ приѩ строинъ чинъ съ помоштникъ; дроугъи вєдє сѧ самъ. Въ дъвою лѣтоу плѫчѣ искоушєниꙗ помꙑшлѥниꙗ оулоучишѧ сѧ въ обою събороу, и мало болє въ строинѣмь съборѣ (опꙑтъ US POINTER въ JAMA). Писаѭштеи глаголѭтъ, ꙗко трѣбѣ ѥстъ болє слѣдити, да бꙑ разоумѣти, ащє разлоука иматъ чьто въ дьньнѣмь житиꙗ. Понєжє не бѣ събора «ничьсожє не творити», опꙑтъ не можетъ рєщи, колико кꙑижьдо чинъ поможє противѫ нєизмѣнѥниꙗ.

SPRINT MIND (кръвьно тѧжание)

SPRINT MIND изъслѣдова 9361 чловѣка отъ 50 лѣтъ и старѣѥ въ Сѣвєрьнѣи Амєрицѣ съ высокꙑимь кръвьнꙑимь тѧжаниѥмь. Имъ дано бѣ или нижьнє кръвьно тѧжание (врьхъ мьньшє 120), или обꙑчьно (мьньшє 140). Нижьнѥ тѧжание ꙗвьно оумали лєгъко помꙑшлѥниꙗ оскѫдѣниѥ, чинъ памѧти и помꙑшлѥниꙗ троудъ, ижє можетъ прити прѣждє оумьна недѫга. За вѣроѩтьнъ оумьнъ недѫгъ бѣашє мьньшє недѫгъ въ съборѣ съ нижьн҄имь тѧжаниѥмь, нъ разлоука не бѣ ꙗвьна. Опꙑтъ съконьча сѧ рано и имѣ мьньшє оумьнꙑихъ недѫгъ, нєжєли чаахѫ, тѣмьжє можє бꙑти малъ, да бꙑ отъвѣщати на то въпрашаниѥ (SPRINT MIND въ JAMA).

Чьто събирать съмотрѣниꙗ

Съмотрѣниѥ Cochrane 2021 лѣта събра дєвѧть великъ опꙑтъ о чинѣхъ, ижє дѣѭтъ на мъногꙑ бѣдꙑ въкоупѣ, съ болє 18000 чловѣкъ. То обрѣтє малѫ помошть на искоушєниихъ помꙑшлѥниꙗ, нъ нє ꙗвьнѫ разлоукѫ въ томь, колико чловѣкъ приѩ оумьнъ недѫгъ въ дъвою опꙑтоу, ꙗжє то мѣриста (съмотрѣниѥ Cochrane о мъногъ чинѣхъ).

Съмотрѣниѥ National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine 2017 лѣта, ꙗкожє NIA съказа, обрѣтє «надєжьно нъ нєсъконьчано» свѣдѣниѥ за три пѫти: дрьжаниѥ высока кръвьна тѧжаниꙗ, болє движєниꙗ тѣломь и оумьна оучьба.

Иматъ ли чьто, къгда начьнєши?

Съвѣтъ Lancet съвѣтꙋѥтъ оумалити бѣдꙑ колижьдо рано и дрьжати ѩ низъко колижьдо дльго: «ранѣѥ лѫчьшє» и «дльжє лѫчьшє». Тако жє глаголєтъ, ꙗко николижє нѣстъ рано ни поздѣ оумалити бѣдꙑ. Мъного изъслѣдованиꙗ ѥстъ о срѣдьнѣмь житиꙗ врѣмєнє, о коло 40 до 65 лѣтъ, нъ нѣкоторꙑ бѣдꙑ, ꙗко видѣниꙗ оутрата и отълоучєниѥ отъ людии, сѫтъ бѣдꙑ поздьнѥ житиꙗ, идєжє дѣло можєтъ имѣти съмꙑслъ.

Съвѣтъ глаголєтъ, ꙗко нꙑнѣ ѥстъ сильнѣѥ свѣдѣниѥ, ꙗко дльго прѣбꙑваниѥ съ бѣдоѭ иматъ больши плодъ. На прикладъ, захарьнъ недѫгъ, ижє начьнєтъ сѧ въ срѣдьнѣмь житиꙗ врѣмєнє, видитъ сѧ важьнѣѥ, нєжєли захарьнъ недѫгъ, ижє начьнєтъ сѧ поздѣѥ.

Єдина ли ѥстъ бѣда оумьна недѫга въсѣмъ?

Нѣстъ. Съвѣтъ обрѣтє, ꙗко людьѥ въ землꙗхъ съ мьньш҄имь имѣниѥмь, людьѥ отъ мьньшихъ съборъ и людьѥ съ мьньш҄имь имѣниѥмь чѧсто носѧтъ болє сихъ бѣдъ, тѣмьжє оумьнъ недѫгъ чѧсто начинаѥтъ сѧ въ мьньшихъ лѣтѣхъ. Мъногꙑ бѣдꙑ съвѧзани сѫтъ съ обстоꙗнии, иже людьѥ не изъбьрашѧ, ꙗко каково оучєниѥ имѣшѧ въ дѣтьствѣ, каковъ въздоухъ, идєжє живѫтъ, и ащє здрава ѣдь ѥстъ близъ и по силѣ.

Тѣмьжє съвѣтъ Lancet глаголєтъ не тъкъмо къ чловѣкомъ, нъ и къ дрьжавамъ: добро оучєниѥ въсѣмъ дѣтємъ, чистъ въздоухъ, дѣла противѫ коурєниꙗ, мьньшє захара и соли въ ѣди, ѩжє продаѭтъ, и слоуховꙑ помагачѧ въсѣмъ, иже ихъ трѣбоуѭтъ. Дѣло чловѣка иматъ чьто, нъ и миръ, въ нємьжє живоутъ. То ѥстъ єщє єдина вина, да не виниши никогожє за недѫгъ.

Кꙑѩ сѫтъ искрьнꙗѩ прѣдѣлꙑ сєго изъслѣдованиꙗ?

• Оумьнъ недѫгъ растєтъ дєсѧтилѣтиꙗ, нъ мъноги опꙑти трьваѭтъ дъва до пѧти лѣтъ. Мѣрити самъ недѫгъ, а не тъкъмо плѫчѣ искоушєниꙗ, трѣбоуѥтъ зѣло дльгъ и великъ изъслѣдовании.
• Мъноги опꙑти мѣрѧтъ искоушєниꙗ помꙑшлѥниꙗ. Мало оулоучьшєниѥ на искоушєнии не значитъ обѧзаньно, ꙗко мьньшє чловѣкъ приимѫтъ оумьнъ недѫгъ или ꙗко дьньно житиѥ бѫдєтъ лєгъчє.
• Хотѧштеи быти въ опꙑтѣхъ чѧсто сѫтъ здравѣѥ и болє оучєни, нєжєли обьштеи людьѥ. Съвѣтъ Lancet глаголєтъ, ꙗко мъного свѣдѣниꙗ єщє идєтъ отъ богатъ земль и ꙗко мьньши събори мало сътъ въ опꙑтѣхъ.
• Нѣкоторꙑ съвѧзи идѫтъ въ обѣ странѣ. Быти мьньшє движьноу или мьньшє съ людьми можетъ бꙑти рано знамѥниѥ оумьна недѫга, а не тъкъмо вина.
• Опꙑти о ѣди до сєго врѣмєнє не дашѧ надєждꙑ. Опꙑтъ трии лѣтъ съ чиномъ ѣди MIND не обрѣтє ꙗвьнꙑ разлоукꙑ въ помꙑшлѥнии съ чиномъ ѣди дрьжимꙑимь. Виждь нашє оуказаниѥ о ѣди.
• Оумьнꙑ игрꙑ нє сѫтъ оуказанꙑ възбранити оумьнъ недѫгъ. Виждь нашє оуказаниѥ о оумьнꙑихъ играхъ и оумьнѣ недѫзѣ.
• Пошть иматъ зѣло мало свѣдѣниꙗ о людехъ и можетъ бꙑти нєбєꙁпєчьна старꙑимъ. Виждь нашє оуказаниѥ о пошти.

Ащє къто сътвори вьсѥ «право», почьто пакꙑ приѩ оумьнъ недѫгъ?

Понєжє оумьнъ недѫгъ нѣстъ тъкъмо плодъ изъбьраниꙗ. NIA глаголєтъ, ꙗко старость ѥстъ наибольшьша вѣдома бѣда за Альцгєимєровъ недѫгъ, и никътоже можетъ ѩ измѣнити. Родъ иматъ чѧсть. И изъслѣдоватєлє єщє не разоумѣѭтъ съвьсѣмь, чьто творитъ Альцгєимєровъ недѫгъ въ мъногъ людехъ. Ащє бꙑ и вьсѩ 14 бѣдъ бꙑлꙑ отъѩтꙑ, оцѣнєниѥ съвѣта Lancet оставлꙗѥтъ болє полъ недѫгъ нєсъказанъ.

Тѣмьжє, ащє пєчєши сѧ о чловѣцѣ, ижє бѣ движьнъ, ѣдѣашє добро, николижє не коури и пакꙑ приѩ оумьнъ недѫгъ, ничьтоже нє зълѫ сътвори, ни тꙑ. Ащє самъ живєши съ оумьнꙑимъ недѫгомь, то нѣстъ твоꙗ вина. Вина чѧсто ѥстъ въ родѣхъ, нъ нє подобаѥтъ. Нꙑнѣ важно ѥстъ оутѣха, съчѧщєниѥ и добри дьниѥ, а нашѧ мꙑсли о дѣлѣхъ и оуказаниѥ о пєчєнии о себѣ сѫтъ добро начѧло.

О кꙑихъ стѫпькахъ можєши глаголати съ врачемь?

Си мѣста чѧсто изъслѣдоуѭтъ. Добро ѥстъ о нихъ въпрашати въ врачьствѣ, понєжє мъного отъ нихъ помагаѭтъ здравию сьрдьца, дѫши и самостоꙗнию, чьтоже бѫдєтъ ихъ плодъ на оумьнъ недѫгъ.

1. Кръвьно тѧжание. Въпрашаи, кꙑѩ сѫтъ твоꙗ числа и кꙑ цѣль подобаѥтъ тєбѣ. Съвѣтъ Lancet съвѣтꙋѥтъ дрьжати врьхъ 130 или нижє отъ о коло 40 лѣтъ, нъ права цѣль за стара чловѣка отъ ѥго обьща здравиꙗ дрьжитъ сѧ.
2. Слоухъ. Въпрашаи о слоуховѣ искоушєнии и ащє слоуховꙑ помагачѧ бꙑшѧ помагали. Нашє оуказаниѥ о слоусѣ съказоуѥтъ изъслѣдованиꙗ.
3. Видѣниѥ. Имѣи чѧстꙑ очьнꙑ искоушєниꙗ и въпрашаи, ащє притѧжаниꙗ, ꙗко бѣльмо, могѫтъ бꙑти лѣчєна.
4. Холєстєринъ. Въпрашаи, ащє подобаѥтъ искоусити твоѥго LDL холєстєрина и ащє чьто подобаѥтъ измѣнити.
5. Кръвьнъ захаръ. Ащє имаши захарьнъ недѫгъ, въпрашаи, како дрьжати ѥго бєꙁпєчьно.
6. Дѫша. Оуныниѥ ѥстъ чѧсто и можетъ бꙑти лѣчєно. Рьци врачоу, ащє чоуѥши сѧ низъко или погꙋби радость болє дъвою нєдѣлю.
7. Коурєниѥ и питиѥ. Въпрашаи о помошти оставити коурєниѥ и о бєꙁпєчьнѣ мѣрѣ питиꙗ.
8. Движєниѥ. Въпрашаи, коѥ движєниѥ ѥстъ бєꙁпєчьно тєбѣ. Нашє оуказаниѥ о движєнии иматъ мꙑсли.
9. Хранєниѥ главꙑ. Носи шлѣмъ на колєсници и въ игръ съ троудомь, и въпрашаи о хранєнии отъ падєниꙗ.
10. Съчѧщєниѥ. Врѣмѧ съ людьми ѥстъ чѧсть здрава житиꙗ. Виждь нашє оуказаниѥ о съчѧщєнии съ людьми и тако жє о сънѣ.

Прѣждє измѣнєниꙗ лѣкъ, ѣди, прибавъкъ, пошта или движєниꙗ, глаголи прьвѣѥ съ врачемь, пачє ащє имаши сьрдьчьнъ недѫгъ, захарьнъ недѫгъ, падєниꙗ въ прѣшьдьшємь, или оужє живєши съ оумьнꙑимъ недѫгомь.

Глаголи съ врачемь

Ащє видиши измѣнѥниꙗ въ памѧти или помꙑшлѥнии, ꙗжє пєкоутъ тѧ, о себѣ или о инѣмь, сътвори врѣмѧ съ врачемь. NIA глаголєтъ, ꙗко троуди памѧти могѫтъ имѣти инꙑ винꙑ, ꙗко плѫчѣ лѣкъ, штитьнꙑ жлѣзꙑ притѧжаниꙗ, оуныниѥ или мало витаминъ B12, и ꙗко нѣкотории отъ сихъ троудъ отходѧтъ, єгда вина бѫдєтъ лѣчєна. Нашє оуказаниѥ о знамєниихъ съказоуѥтъ, на чьто смотрити.

Ищи скороѭ помошть за наглꙑ измѣнѥниꙗ: нагло съмѧтєниѥ, слабость или омертвѣниѥ на єдинои странѣ, троудъ въ глаголании, или лютъ главꙑ болѣꙁнь могѫтъ бꙑти знамѥниꙗ оудара или иного нагла троуда. Позови 112.

Къдє ѥстъ мѣсто Golden Moments

Golden Moments творитъ простꙑ съчѧщьнꙑ дѣла, ꙗко бєсѣдьнꙑ картицѧ, образьно бинго и тихо дꙑханиꙗ почиваниѥ. Тꙑ сѫтъ за радость и врѣмѧ въкоупѣ. Тꙑ нє сѫтъ лѣчєниѥ и не възбранꙗѭтъ ни оумалꙗѭтъ оумьна недѫга.