Czy można zapobiec demencji? Co mówią badania

Jeśli opiekujesz się osobą z demencją albo Twój rodzic żyje lub żył z demencją, pewnie zastanawiasz się, czy dało się jej zapobiec i czy możesz zapobiec jej u siebie. Ta strona przedstawia prostym językiem, co naprawdę mówią badania. Krótka odpowiedź brzmi: nikt nie może obiecać, że zapobiegnie demencji, ale badania sugerują, że część zagrożeń można zmniejszyć, a ich zmniejszenie w całej populacji może oznaczać, że mniej osób zachoruje na demencję albo zachoruje później.

To ogólne informacje, a nie porada medyczna. Przeczytaj naszą informację o treściach zdrowotnych i porozmawiaj z lekarzem o własnym zdrowiu.

Czy można zapobiec demencji?

Nie ma sprawdzonego sposobu, by zapobiec demencji u jakiejkolwiek pojedynczej osoby. National Institute on Aging (NIA) podaje, że choć nie udowodniono dotąd niczego, co zapobiega chorobie Alzheimera, badacze znaleźli obiecujące strategie i dowiadują się, co może, a co nie może działać.

Badania pokazują, że pewne choroby i nawyki wiążą się z większą szansą na demencję. Gdy te zagrożenia są mniejsze w całej populacji, mniej osób może zachorować na demencję albo może zachorować później w życiu. To zupełnie co innego niż gwarancja.

Jeden obiecujący sygnał: Komisja Lancet z 2024 roku podała, że w niektórych krajach o wysokich dochodach, w tym w USA i Wielkiej Brytanii, odsetek starszych osób z demencją spadł. Autorzy uważają, że prawdopodobnie jest to częściowo zasługa lepszego wykształcenia, lepszej opieki zdrowotnej i mniejszych uszkodzeń naczyń krwionośnych w ciągu życia, według streszczenia raportu przygotowanego przez University College London.

Co ustaliła Komisja Lancet z 2024 roku?

Komisja Lancet ds. zapobiegania demencji, interwencji i opieki to grupa 27 badaczy demencji, którzy co kilka lat przeglądają dowody. Ich raport z 2024 roku wskazał 14 czynników ryzyka, które potencjalnie można zmienić, i oszacował, że razem odpowiadają one za prawie połowę (około 45%) przypadków demencji na świecie. Słowami autorów te przypadki można by teoretycznie zapobiec lub opóźnić, gdyby te zagrożenia usunąć (raport Komisji Lancet z 2024 roku).

14 czynników, pogrupowanych według etapu życia, na którym dowody są najmocniejsze:

• Wczesne życie: niższe wykształcenie.
• Wiek średni (mniej więcej od 40. do 65. roku życia): niedosłuch, wysoki poziom cholesterolu LDL („złego”), depresja, uraz głowy, brak aktywności fizycznej, cukrzyca, palenie, wysokie ciśnienie krwi, otyłość i intensywne picie alkoholu.
• Późniejsze życie: izolacja społeczna, zanieczyszczenie powietrza i nieleczona utrata wzroku.

Dwa najnowsze dodatki w 2024 roku to wysoki poziom cholesterolu LDL i nieleczona utrata wzroku. Czynniki powiązane z największym odsetkiem przypadków to niedosłuch i wysoki poziom cholesterolu LDL (po około 7%), a następnie niższe wykształcenie i izolacja społeczna (po około 5%).

Nasz poradnik o czynnikach ryzyka omawia wszystkie 14 w tabeli, razem z tym, co łączą z nimi badania, i tym, co możesz zrobić.

Czego nie oznacza liczba 45%

Łatwo źle zrozumieć tę liczbę, dlatego warto być precyzyjnym:

• To szacunek dla populacji. Opisuje przypadki demencji na całym świecie, a nie Twoje szanse ani szanse Twojego rodzica.
• Zakłada związek przyczynowo-skutkowy. Autorzy piszą, że uwzględnili tylko czynniki ryzyka z przekonującymi dowodami, ale że część powiązań może być tylko częściowo przyczynowa. Na przykład depresja w późniejszym życiu może czasem być wczesnym objawem demencji, a nie jej przyczyną.
• Nie daje żadnej gwarancji dla pojedynczej osoby. Streszczenie UCL zauważa, że zmniejszanie ryzyka działa na poziomie populacji i nie gwarantuje, że jakakolwiek pojedyncza osoba uniknie demencji.
• Druga połowa nie jest wyjaśniona tymi czynnikami. Resztę stanowią wiek, geny i przyczyny, których naukowcy jeszcze nie rozumieją.

Czym różni się „zmniejszanie ryzyka” od „zapobiegania”?

Zmniejszanie ryzyka oznacza obniżanie szans. Jeśli duża grupa osób obniży swoje ciśnienie krwi, w ciągu wielu lat mniej z nich może zachorować na demencję, niż zachorowałoby bez tego. Niektóre osoby z tej grupy i tak na nią zachorują.

Zapobieganie sugeruje, że coś w ogóle się nie wydarzy. W przypadku demencji nie jest to coś, co badania mogą dziś komukolwiek obiecać.

Badacze mówią też o opóźnianiu. Komisja Lancet podaje nowe dowody, że zmniejszenie ryzyka może odsunąć początek demencji i skrócić czas, który dana osoba spędza ze złym stanem zdrowia. Nawet opóźnienie o kilka lat może mieć ogromne znaczenie dla tej osoby i jej rodziny.

Na tej stronie celowo używamy sformułowań „mniejsze ryzyko” i „wiąże się z”. Gdy zobaczysz produkt, suplement lub program obiecujący „zapobiegać chorobie Alzheimera”, podchodź do niego ostrożnie. NIA radzi skonsultować się z lekarzem, zanim spróbujesz jakiejkolwiek tabletki lub terapii, która obiecuje zapobiec chorobie Alzheimera, ponieważ takie produkty mogą być niebezpieczne, stanowić stratę pieniędzy albo jedno i drugie.

Co wykazały duże badania?

Badania obserwacyjne (które śledzą, co dzieje się z ludźmi w czasie) mogą pokazać powiązania. Badania z randomizacją, w których osoby są losowo przydzielane do programu albo do grupy porównawczej, są mocniejszym sprawdzianem. Oto, co wykazały niektóre z najbardziej znanych badań.

FINGER (Finlandia)

W badaniu FINGER wzięło udział 1260 dorosłych w wieku od 60 do 77 lat, u których ryzyko demencji było wyższe. Połowa otrzymała dwuletni program obejmujący porady żywieniowe, ćwiczenia fizyczne, komputerowe ćwiczenia umysłowe i kontrolę zdrowia serca i naczyń krwionośnych; druga połowa dostała ogólne porady zdrowotne. Grupa objęta programem wypadła nieco lepiej w zestawie testów myślenia, co było małą, ale statystycznie istotną różnicą (badanie FINGER w The Lancet). Badanie mierzyło wyniki testów, a nie rozpoznania demencji.

US POINTER (Stany Zjednoczone)

W badaniu US POINTER wzięło udział 2111 dorosłych w wieku od 60 do 79 lat, którzy byli mało aktywni, odżywiali się mniej zdrowo i mieli inne czynniki ryzyka. Obie grupy zachęcano, by były aktywniejsze fizycznie i umysłowo, lepiej się odżywiały, utrzymywały kontakty z ludźmi i kontrolowały zdrowie serca. Jedna grupa dostała ustrukturyzowany program z opieką trenera, a druga kierowała się sama. W ciągu dwóch lat wyniki testów myślenia poprawiły się w obu grupach, nieco bardziej w grupie z programem ustrukturyzowanym (badanie US POINTER w JAMA). Autorzy piszą, że potrzeba dłuższej obserwacji, by ocenić, czy ta różnica ma znaczenie w codziennym życiu. Ponieważ nie było grupy, która „nic nie robiła”, badanie nie pozwala powiedzieć, ile pomógł którykolwiek z programów w porównaniu z brakiem zmian.

SPRINT MIND (ciśnienie krwi)

SPRINT MIND objęło 9361 dorosłych Amerykanów w wieku 50 lat i starszych z wysokim ciśnieniem krwi. Przydzielono ich do niższego celu ciśnienia (górna wartość poniżej 120) albo do standardowego celu (poniżej 140). Niższy cel istotnie zmniejszył liczbę przypadków łagodnych zaburzeń poznawczych, czyli etapu problemów z pamięcią i myśleniem, który może poprzedzać demencję. W przypadku prawdopodobnej demencji w grupie z niższym celem było mniej przypadków, ale różnica nie była statystycznie istotna. Badanie zakończono wcześniej i było w nim mniej przypadków demencji, niż oczekiwano, więc mogło być zbyt małe, by odpowiedzieć na to pytanie (SPRINT MIND w JAMA).

Co wynika z przeglądów

Przegląd Cochrane z 2021 roku zebrał dziewięć dużych badań programów, które zajmują się kilkoma zagrożeniami naraz, z udziałem ponad 18 000 osób. Wykazał niewielką korzyść w testach myślenia, ale brak wyraźnej różnicy w liczbie osób, które zachorowały na demencję, w dwóch badaniach, które to mierzyły (przegląd Cochrane o interwencjach wielodomenowych).

Przegląd National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine z 2017 roku, streszczony przez NIA, wykazał „zachęcające, ale niejednoznaczne” dowody dla trzech podejść: leczenia wysokiego ciśnienia krwi, zwiększania aktywności fizycznej i treningu poznawczego.

Czy ma znaczenie, kiedy się zaczyna?

Rada Komisji Lancet brzmi: zmniejszaj zagrożenia jak najwcześniej i utrzymuj je na niskim poziomie jak najdłużej: „im wcześniej, tym lepiej” i „im dłużej, tym lepiej”. Komisja podaje też, że nigdy nie jest za wcześnie ani za późno, by zmniejszać ryzyko. Duża część dowodów dotyczy wieku średniego, mniej więcej od 40. do 65. roku życia, ale niektóre czynniki, takie jak utrata wzroku i izolacja społeczna, to zagrożenia późniejszego życia, w których działanie nadal może mieć sens.

Raport mówi, że są teraz mocniejsze dowody, że dłuższe narażenie na zagrożenie ma większy efekt. Na przykład cukrzyca, która zaczyna się w wieku średnim, wydaje się mieć większe znaczenie niż cukrzyca, która zaczyna się później.

Czy ryzyko demencji jest takie samo dla wszystkich?

Nie. Komisja stwierdziła, że osoby w krajach o niskich i średnich dochodach, osoby z grup mniejszościowych i osoby z mniejszymi dochodami często niosą większą część tych zagrożeń, więc demencja rozwija się u nich zwykle w młodszym wieku. Wiele zagrożeń wiąże się z okolicznościami, których ludzie nie wybrali, takimi jak jakość szkoły w dzieciństwie, powietrze tam, gdzie mieszkają, i to, czy zdrowa żywność jest dostępna cenowo i w pobliżu.

Dlatego zalecenia Komisji są kierowane tyle samo do rządów, co do jednostek: dobre wykształcenie dla wszystkich dzieci, czystsze powietrze, działania ograniczające palenie, mniej cukru i soli w żywności sprzedawanej w sklepach i restauracjach oraz aparaty słuchowe dla wszystkich, którzy ich potrzebują. Wysiłek jednostki ma znaczenie, ale ma je też świat, w którym ludzie żyją. To kolejny powód, by nikogo nie obwiniać za diagnozę.

Jakie są uczciwe ograniczenia tych badań?

• Demencja rozwija się przez dziesięciolecia, a większość badań trwa od dwóch do pięciu lat. Zmierzenie samej demencji, a nie tylko wyników testów, wymaga bardzo długich i bardzo dużych badań.
• Większość badań mierzy wyniki testów myślenia. Niewielka poprawa w teście niekoniecznie oznacza, że mniej osób zachoruje na demencję ani że codzienne życie będzie łatwiejsze.
• Ochotnicy bywają zdrowsi i lepiej wykształceni niż ogół ludzi. Komisja Lancet zauważa, że większość dowodów nadal pochodzi z krajów o wysokich dochodach, a grupy mniejszościowe są niedoreprezentowane.
• Niektóre powiązania działają w obie strony. Mniejsza aktywność albo mniejsza towarzyskość mogą być wczesnym skutkiem demencji, a nie tylko jej przyczyną.
• Badania nad dietą jak dotąd rozczarowują. W trzyletnim badaniu diety MIND nie stwierdzono istotnej różnicy w myśleniu w porównaniu z dietą kontrolną. Zobacz nasz poradnik o diecie.
• Nie wykazano, by gry umysłowe zapobiegały demencji. Zobacz nasz poradnik o grach umysłowych i demencji.
• Dowodów na skuteczność postu u ludzi jest bardzo mało, a dla starszych osób może on być ryzykowny. Zobacz nasz poradnik o poście.

Jeśli ktoś robił wszystko „jak trzeba”, dlaczego mimo to zachorował na demencję?

Ponieważ demencja nie jest po prostu wynikiem wyborów. NIA podaje, że wiek jest największym znanym czynnikiem ryzyka choroby Alzheimera i nikt nie może go zmienić. Geny też odgrywają rolę. A naukowcy nie rozumieją jeszcze w pełni, co powoduje chorobę Alzheimera u większości osób. Nawet gdyby usunąć wszystkie 14 czynników ryzyka, szacunek samej Komisji Lancet pozostawia ponad połowę przypadków niewyjaśnioną.

Jeśli więc opiekujesz się kimś, kto ćwiczył, dobrze się odżywiał, nigdy nie palił, a mimo to zachorował na demencję, nic nie poszło źle z jego strony ani z Twojej. Jeśli to Ty żyjesz z demencją, to nie jest Twoja wina. Poczucie winy jest wśród rodzin częste, ale nie jest zasłużone. Teraz liczy się wygoda, więź i dobre dni, a dobrym początkiem są nasze pomysły na zajęcia i poradnik o trosce o siebie dla opiekunów.

Jakie kroki możesz omówić z lekarzem?

To obszary badane najczęściej. Warto poruszyć je podczas wizyty kontrolnej, ponieważ większość z nich służy też zdrowiu serca, nastrojowi i samodzielności, niezależnie od tego, jaki będzie ich wpływ na demencję.

1. Ciśnienie krwi. Zapytaj, jakie masz wyniki i jaki cel jest dla Ciebie odpowiedni. Komisja Lancet sugeruje dążenie do górnej wartości 130 lub niższej od około 40. roku życia, ale właściwy cel dla starszej osoby zależy od jej ogólnego stanu zdrowia.
2. Słuch. Poproś o badanie słuchu i zapytaj, czy pomogłyby aparaty słuchowe. Nasz poradnik o słuchu wyjaśnia badania na ten temat.
3. Wzrok. Regularnie badaj wzrok i zapytaj, czy problemy, takie jak zaćma, da się leczyć.
4. Cholesterol. Zapytaj, czy warto sprawdzić Twój poziom cholesterolu LDL i czy coś należy zmienić.
5. Cukier we krwi. Jeśli masz cukrzycę, zapytaj, jak bezpiecznie ją kontrolować.
6. Nastrój. Depresja jest częsta i da się ją leczyć. Powiedz lekarzowi, jeśli przez ponad dwa tygodnie towarzyszy Ci obniżony nastrój albo utrata zainteresowania dotychczasowymi sprawami.
7. Palenie i alkohol. Zapytaj o wsparcie w rzucaniu palenia i o bezpieczne limity picia alkoholu.
8. Ruch. Zapytaj, jaka aktywność jest dla Ciebie bezpieczna. Nasz poradnik o ćwiczeniach zawiera pomysły.
9. Ochrona głowy. Noś kask podczas jazdy na rowerze i w sportach kontaktowych oraz zapytaj o zapobieganie upadkom.
10. Kontakty z ludźmi. Czas spędzany z innymi jest częścią zdrowego życia. Zobacz nasz poradnik o kontaktach społecznych oraz o śnie.

Zanim zmienisz leki, dietę, suplementy, post albo ćwiczenia, najpierw porozmawiaj z lekarzem, zwłaszcza jeśli masz chorobę serca, cukrzycę, upadki w przeszłości albo już żyjesz z demencją.

Porozmawiaj z lekarzem

Jeśli zauważysz zmiany w pamięci lub myśleniu, które Cię niepokoją, u siebie albo u kogoś innego, umów wizytę. NIA zauważa, że problemy z pamięcią mogą mieć inne przyczyny, takie jak skutki uboczne leków, problemy z tarczycą, depresja lub niski poziom witaminy B12, i że część tych problemów mija po leczeniu przyczyny. Nasz poradnik o objawach ostrzegawczych wyjaśnia, na co zwracać uwagę. Pierwszym kontaktem może być lekarz rodzinny.

Szukaj pilnej pomocy przy nagłych zmianach: nagłe splątanie, osłabienie lub drętwienie jednej strony ciała, trudności z mówieniem albo silny ból głowy mogą być objawami udaru lub innego stanu nagłego. Zadzwoń pod numer alarmowy 112.

Gdzie wpisuje się Golden Moments

Golden Moments tworzy proste wspólne zajęcia, takie jak karty do rozmowy, bingo obrazkowe i chwila spokojnego oddechu. Służą przyjemności i wspólnemu czasowi. Nie są terapią i nie zapobiegają demencji ani jej nie spowalniają.