Dimansi bɛ se ka kɔsɔn? Sɛbɛnw bɛ min fɔ

Ni aw bɛ dɛmɛ dimansi bɛ se ka mɔgɔ dɔ, walima aw ye a ye ko dimansi bɛ ni mɔgɔ dɔ ye, aw bɛ se ka miiri ko a sɔrɔli bɛ se ka kɔsɔn, ani aw bɛ se ka miiri ko o tɛ se ka sɔrɔ aw fana ma. Nin kɔnɔ bɛ sɛbɛnw fɔ, ka kɛ kumakan ye min bɛ faamuya. Kɔrɔ ye nin ye: mɔgɔ si tɛ se ka dɔ ka dimansi kɔsɔn, nka sɛbɛnw b’a jira ko fɛn dɔw ka gɛlɛya bɛ se ka dɔgɔya, ani ko dunniya kɔnɔ fɛn nin dɔgɔyali bɛ se ka kɛ dimansi mɔgɔ dɔw ka dɔgɔya walima a ka kɔrɔ-ka-taa.

Nin ye kumakan ye, tɛ dɔkita ka kuma ye. Aw ka ko ye dɔkita ka kuma yɛrɛwolo ka kalan, ani aw ka kuma ni dɔkita ye aw ka ɲɛnamaya kɔnɔ fɛn ye.

Dimansi bɛ se ka kɔsɔn wa?

Mɔgɔ kelen ka dimansi tɛ se ka kɔsɔn ni sɛbɛn ye min bɛ se ka ɲɛfɔ. Amerikɛ Ɲɛnamaya Sɛgɛn Ɲɛfɔlaw ka Ciden (NIA) b’a fɔ ko nka Alzheimer tɛ se ka kɔsɔn ni sɛbɛn ye min bɛ se ka ɲɛfɔ, sɛbɛnkɛlaw ye fɛn dɔw ɲɛsin ko o ka ɲɛ, ani u bɛ kalan ka dɔn fɛn min bɛ kɛ, fɛn min tɛ kɛ.

Fɛn min sɛbɛnw bɛ jira, o ye ko kɛlɛ dɔw ni ɲɛnamaya ɲuman dɔw bɛ mɔgɔ ka dimansi sɔrɔli ka gɛlɛya kɛ. Ni nin gɛlɛyaw dɔgɔyara dunniya kɔnɔ, mɔgɔ dɔgɔnin bɛ dimansi sɔrɔ, walima u bɛ sɔrɔ ni sanu kɔrɔ ye. O tɛ ko min ka sɛbɛn ye.

Ɲɛɲuman dɔ: 2024 Lancet Commission ye ɲɛsin ko fɛn dɔw la, i n’a fɔ Amerikɛ ni Angilɛterɛ, sanu kɔrɔ mɔgɔw ka dimansi ka ɲɛfɔ dɔgɔyara. Sɛbɛnkɛlaw b’a miiri ko o bɛ kɛ kalan ka caya, dɔkitɔrɔ ka ɲɛmɔgɔya, ani ɲɛnamaya kɔnɔ jɛlɛn ma kɔrɔ ka kɛ, University College London ka ɲɛfɔ kɔrɔ ka sɛbɛn ka kɔnɔ.

2024 Lancet Commission ye min sɔrɔ?

Lancet Commission ka dimansi kɛlɛ, kɛlɛ ni dɛmɛ ka kɔnɔ ye mɔgɔw ka kɔnɔ min ye sɛbɛnkɛlaw 27 ye, u bɛ ɲɛfɔ dimansi ka sɛbɛnw sɔrɔ wagati dɔw kɔfɛ. U ka 2024 sɛbɛn ye fɛn 14 ɲɛsin min bɛ se ka yɛlɛ, ani u ye ɲɛsin ko u bɛɛ ye dimansi kɛlɛ 45% (ni ɲɛ 45) tɛmɛnen bɛ dunniya kɔnɔ ka bɔ. Sɛbɛnkɛlaw ka kuma la, nin kɛlɛ bɛ se ka kɔsɔn walima ka kɔrɔ-ka-taa ni gɛlɛya ninnu bɛɛ yɛlɛra (2024 Lancet Commission sɛbɛn).

Fɛn 14 ninnu, ka tɛmɛ ka ɲɛnamaya wagati min kɔnɔ sɛbɛnw ka dɔnniya ka gɛlɛn ye:

• Ɲɛnamaya fɔlɔ: kalan dɔgɔ.
• Ɲɛnamaya kɔnɔ (sanu 40 ni 65 ɲɛ): kuma ye mɛn tɛ, LDL (“ɲɛ tɛ”) nɛnɛ mɛn bɛ kɛ, dusu ɲɛnamaya, ɲɛ-jigi-ɲɛnabɔ, dɔ ɲɛ kɔrɔ, fa-ka-bɔ, tabaki min bɛ juɲɔgɔn, sukari ka gɛlɛya, tabaki-minɛ, nɛnɛ jɛgɛn, ani dɔlɔ min caman bɛ min.
• Ɲɛnamaya kɔfɛ: mɔgɔw ka ɲɛnamaya kɔnɔ tɛ ɲɛfɔlen, dunniya kɔnɔ ka nɛnɛ-dɔw, ani ɲɛ ka ɲɛfɛ min tɛ dɔkita ka kɛlɛ.

Sɛbɛn 2024 kɔnɔ fɛn kɛsɛ ye LDL ɲɛ-tɔgɔ ani ɲɛ ka ɲɛfɛ min tɛ dɔkita ka kɛlɛ. Fɛn min bɛ dimansi kɛlɛ caman sɔrɔ, o ye ɲɛ-jigi-ɲɛnabɔ ani LDL nɛnɛ mɛn ye (kɛlɛ 7% kɔrɔ, u bɛɛ ye 7% ye), ka tɔ kalan dɔgɔ ani mɔgɔw ka kɔnɔ tɛ kɛ (kɛlɛ 5% kɔrɔ, u bɛɛ ye 5% ye).

An ka kɛlɛ ka kumakan bɛ fɛn 14 bɛɛ ɲɛsin kɛlɛ dɔ kɔnɔ, ni fɛn min sɛbɛnnen bɛ ni o fɛn ka ɲɛfɔ min bɛ se ka kɛ.

Fɛn min tɛ 45% ka ɲɛfɔ kɔnɔ

O ɲɛfɔ bɛ se ka miiri ka kɔ, o de y’a sɔrɔ u ka dɔn ka gɛlɛ:

• Ɲɛfɔ ye dunniya ye. A bɛ dimansi kɛlɛw dunniya kɔnɔ ɲɛfɔ, a tɛ aw ni aw fa ka ɲɛfɔ.
• A miiri ko fɛn bɛ kɛ ni fɛn ye. Sɛbɛnkɛlaw b’a fɔ ko u ye fɛn min sɛbɛnnen bɛ ni a kɔnɔ dalen bɛ, nka dɔw bɛ se ka kɛ kɔnɔ tɛ yɛrɛ ye. Misali, dusu ɲɛnamaya ɲɛmɔgɔ kɔrɔ, o bɛ se ka kɛ dimansi fɔlɔ ka ɲɛnabɔ ye, a tɛ ka kɛ fɛn min bɛ kɛ a sɔrɔli ye.
• A tɛ fɛn ye min bɛ se ka sigi mɔgɔ kelen kan. UCL ka ɲɛfɔ b’a fɔ ko kɛlɛ dɔgɔyali bɛ kɛ mɔgɔw ka kɔnɔ, tɛ ko mɔgɔ kelen bɛ dimansi ban.
• Ɲɔgɔn tɛ nin fɛnw ka ɲɛfɔ. Sanu, bɔnɛ ni dɔnniya min tɛ se ka dɔn bi, o bɛ nin tɛmɛnen ɲɛfɛ.

Mun ye “kɛlɛ dɔgɔyali” ni “kɔsɔn” ka tɔɔrɔ?

Kɛlɛ dɔgɔyali b’a fɔ ko gɛlɛya dɔgɔya. Ni mɔgɔw caman bɛ jɛnɛ dɔgɔya ka ɲɛ, dimansi mɔgɔ dɔgɔnin bɛ sɔrɔ wagati caman kɔnɔ, ka tɛmɛ ni o ye ɲɛfɛ. Mɔgɔ dɔw ka mɔgɔw kɔnɔ bɛ dimansi sɔrɔ fana.

Kɔsɔn b’a fɔ ko fɛn tɛ kɛ kosɛbɛ. Dimansi ye, sɛbɛnw tɛ se ka ɲɛfɔ ko mɔgɔ si bɛ se ka o kɔsɔn bi.

Sɛbɛnkɛlaw bɛ kɔrɔ-ka-taa fana kuma. Lancet Commission b’a fɔ ko kɛlɛ dɔgɔyali bɛ se ka dimansi kɔrɔ ka sɔrɔ, ani ka mɔgɔ ka ɲɛnamaya ni dusu ɲɛnamaya kɔnɔ ɲɛnamaya-jɛnɛ dɔgɔya. Sanu dɔw kɔrɔ ka kɛ cɛ kɛ, o bɛ mɔgɔ ni a fɛ ka ɲɛnamaya kɛ ka ɲɛ.

Nin sitɛ kɔnɔ, an bɛ “kɛlɛ dɔgɔya” ni “ka ɲɛ” kuma ka bɛnɛ. Ni i ye fɛn, dɛgɛ walima fɛn wɛrɛ ye min b’a fɔ ko “Alzheimer kɔsɔn”, i ka ɲɛ ka sɛbɛn. NIA b’a fɔ ko i ka dɔkita ka kuma ka ɲɛ, ni i bɛ nin dɔgɔ walima kɛnɛ min b’a fɔ ko Alzheimer kɔsɔn, katuguni o dɔ bɛ se ka kɛ jɔ tɛ, walima sɛbɛ tɛ, walima u bɛɛ ye ye.

Mun b’a jira ni sɛbɛn caman?

Sɛbɛn min b’a ɲɛ kɛ mɔgɔw ka ɲɛnamaya kɔnɔ wagati dɔ kɔnɔ, o bɛ se ka dɔnniya ɲɛsin. Sɛbɛn min kɛ ni mɔgɔw bɛ kɛ ka kɛ kɔlɔsili kɔnɔ walima kɔnɔ tɛ fɛn ye, o ye sɛbɛn cɛman ye. Nin ye fɛn dɔw ye min sɛbɛnnen bɛ ka bɔ sɛbɛn ɲumanw kɔnɔ.

FINGER (Filandi)

FINGER sɛbɛn ye mɔgɔ 1 260 sɔrɔ, u ka sanu 60 ni 77 ɲɛ, u bɛ kɛ dimansi ka gɛlɛya kɔnɔ. Mɔgɔ tilala ye dɛgɛ ka kalan kɛ san fila kɔnɔ, fa-ka-bɔ, dɛgɛ-sɛbɛn hakili ka ladonni ni dusu ni dusu ɲɛnamaya ka kɔlɔsili; tilala wɛrɛ ye kumakan ɲɔgɔn kelen ye. Kɔlɔsili-kɛlɛ ka mɔgɔw ɲɛfɔ hakili ka sɛbɛnw kɔnɔ bɛ se ka ɲɛ ka tɛmɛ, nka tɛ ɲɛ caman; sɛbɛn b’a jira ka sɔrɔ ɲɛ ni kɛlɛ ye (FINGER sɛbɛn The Lancet kɔnɔ). Sɛbɛn ye hakili sɛbɛnw ka sɔrɔ jɔ, dimansi ka dɔnniyaw tɛ.

US POINTER (Amerikɛ Jamanakuntigi)

US POINTER ye mɔgɔ 2 111 sɔrɔ, u ka sanu 60 ni 79 ɲɛ, u tɛ kɛ ɲɛnamaya-ɲuman kɔnɔ, u ka dɛgɛ tɛ ɲuman, ani u ni kɛlɛ wɛrɛ caman bɛ u kan. Tilala fila b’a ɲɛ ka ɲɛnamaya ka ɲɛfɔ dɔn ka fa-ka-bɔ, ka dɛgɛ ɲuman dɔn, ka mɔgɔw ni ɲɔgɔn ka kɛ, ani ka dusu ɲɛnamaya ɲɛ. Tilala kelen ye kalan ɲɔgɔn kɔnɔ ni kɔlɔsili ye; tilala wɛrɛ ye yɛrɛ yɛrɛ ka kɛ. San fila kɔnɔ, hakili ka sɛbɛnw ɲɛ ye ka ɲɛ tilala fila bɛɛ kɔnɔ, ani kɛlɛ kɔrɔ tilala kelen kɔnɔ (US POINTER sɛbɛn JAMA kɔnɔ). Sɛbɛnkɛlaw b’a fɔ ko ka ɲɛ dɔnniya ka kɛ, mun ye sɛbɛn dɔ kɔnɔ wɛrɛ ka kɛ ka sɔrɔ ni ɲɛnamaya kɔnɔ ye. Sɛbɛn kɔnɔ tɛ tilala min “a tɛ fɛn kɛ” ye, o de y’a sɔrɔ sɛbɛn tɛ se ka fɔ ko tilala fila bɛɛ ka kɛlɛ bɛ mɛn cogo min na, ni u ye fɛn tɛ kɛ ka bɔ kɔnɔ.

SPRINT MIND (dusu ɲɛnamaya)

SPRINT MIND ye mɔgɔ 9 361 Amerikɛ ka mɔgɔw sɔrɔ, u ka sanu 50 ni kɔrɔ ye, u ka dusu ɲɛnamaya ka gɛlɛya bɛ u kan. U bɛ kɛ dusu ɲɛnamaya ka tilali ma: ɲɛ-kɔrɔ ka dusu ɲɛnamaya ka kɛlɛ tilali (kɔrɔ ni 120 ka surun) walima ka dusu ɲɛnamaya ka tilali ɲɛfɛ (ka surun ni 140). Tilali min ye ɲɛnamaya-ɲuman dɔgɔya, o ye hakili-kɛlɛ dɔgɔ dɔgɔya ka ɲɛ, hakili ladonni ni hakili ɲɛ kɛlɛ min bɛ se ka dimansi ɲɛfɔ. Dimansi sɔrɔ cogo la, tilali min ye dusu ɲɛnamaya kɔrɔ, o kɔnɔ dimansi sɔrɔli dɔgɔ ye, nka sɛbɛn ka ɲɛ tɛ ka ɲɛ ka dɔ ye. Sɛbɛn ka kɛ fɛn tɛmɛnen kɔrɔ ka dɔgɔ, o de y’a sɔrɔ sɛbɛnnen tɛ se ka ɲɛfɔ fɛn min na (SPRINT MIND sɛbɛn JAMA kɔnɔ).

Sɛbɛnw ka kuma bɛɛ ka jɛnɛ

2021 Cochrane sɛbɛn ye tilala 9 ka kalan ka sɛbɛn kɛ, u ye ɲɛfɛ tilala caman bɛ fɛn caman tuma kelen na, mɔgɔ 18 000 kɔrɔ bɛ u kɔnɔ. A b’a jira ko hakili ka sɛbɛnw kɔnɔ fɛn dɔrɔn bɛ sɔrɔ, nka mɔgɔ dimansi sɔrɔli ka dɔgɔ tɛ jɛnɛ sɛbɛn fila kɔnɔ min ye o ɲɛfɔ (Cochrane sɛbɛn ka kɛlɛ caman ye).

Amerikɛ Jamanaw ka Sɛbɛnkɛlaw, Fɛnw ka Ɲɛfɔlaw, ani Dɔkitɔrɔw Ciden ka 2017 sɛbɛn, NIA ka ɲɛfɔ min kɔnɔ, ye “ka ɲɛ ka kɛ, nka dɔgɔ tɛ” sɔrɔ kɛlɛ saba kɔnɔ: dusu ɲɛnamaya kɔrɔ ka kɛlɛ, ɲɛ ka kɛ, ani hakili ka ladonni.

A bɛ kɛ ka ɲɛ ka tuma min na?

Lancet Commission ka ɲɛfɔ ye ka kɛlɛ dɔgɔya fɔlɔ, ani ka o to ka ɲɛ ka mɛn ka ɲɛ. A b’a fɔ: “fɔlɔ, ka ɲɛ” ani “ka ɲɛ tuma caman, ka ɲɛ.” A b’a fɔ fana ko kɛlɛ dɔgɔyali tɛ ka kɔrɔ ni tɔgɔ bɛ se ka kɛ ka ɲɛ. Sɛbɛn caman ka ca bɛ ɲɛnamaya kɔnɔ, sanu 40 ni 65 ɲɛ, nka fɛn dɔw, i n’a fɔ ɲɛ-jigi ka kɛ ni mɔgɔw ka kɔnɔ tɛ kɛ, ye ɲɛnamaya kɔfɛ kɛlɛw ye, ani o kɛlɛw kɔnɔ, ka kɛ ka caya ka kɛ.

Sɛbɛn b’a fɔ ko sɔrɔ kɛlɛ bɛ kɛ ka caya ni tuma caman ka kɛlɛ bɛ kɛ ka caya. Misali, sanu kɔnɔ ni sukari sɔrɔli ɲɛnamaya kɔnɔ bɛ kɛ ka caya ni ɲɛnamaya kɔfɛ sukari ka sɔrɔli ye.

Mɔgɔw bɛɛ ka dimansi kɛlɛ ye kelen wa?

Ayi. Commission b’a ɲɛ ko mɔgɔw min bɛ jamanaw kɔnɔ min ka wari ka dɔgɔ walima wari tɛ, mɔgɔ jɛlɛnnin ni wari tɛ mɔgɔ caman, o kɛlɛw bɛ u kan caman, o de kosɔn dimansi bɛ sɔrɔ sanu dɔgɔ kɔnɔ. Kɛlɛ caman bɛ mɔgɔ ka sigiyɔrɔ ni fɛn min tɛ u ka sugandi ye, i n’a fɔ u ka kalan ka ɲɛfɛ denw ka kalan kɔnɔ, u bɛ sigi min ka tilali, ani dɔgɔ ye min ka ɲɛfɛ, ani ni fɛn ɲuman bɛ sɔrɔ ka wari ni ka sigiyɔrɔ kɔnɔ.

O de kosɔn Commission ka ɲɛfɔ bɛ ka dɔgɔ ka kɛ jamanaw ka mɔgɔw ye, ani mɔgɔ kelen kelen ye. Denw bɛɛ ka kalan ɲɛ, dunniya kɔnɔ tilali ɲuman, fa-ka-bɔ dɔgɔya, sukari ni ɲɛ dɔgɔya dɛgɛ ka kɛlɛ ɲɛfɛ dɛgɛnaw kɔnɔ, ani dɛgɛ ɲuman ni wari ɲɔgɔn kɔnɔ ka sɔrɔ. Mɔgɔ kelen kelen ka kɛlɛ bɛ mɛn, nka dunniya min kɔnɔ mɔgɔw bɛ sigi, o fana bɛ mɛn. O ye dɔ ye min kɔsɔn kɔ ma mɔgɔ si tɔɔrɔ ni dimansi sɔrɔli ye.

Sɛbɛnw ka ɲɛfɔ tilali ye jɔ?

• Dimansi bɛ kɛ ka caya ni san caman ka wati kɔnɔ, nka sɛbɛn caman bɛ kɛ san fila ni duuru ka wati kɔnɔ. Dimansi yɛrɛ ka ɲɛfɔ bɛ kɛ sɛbɛn ka ca ni ka ɲɛ fɛ, hakili ka sɛbɛnw ɲɛfɛ tɛ.
• Sɛbɛn caman bɛ hakili ka sɛbɛnw ɲɛfɛ. Hakili ka sɛbɛn ɲɛ kɛlɛ dɔ tɛ ko dimansi tɛ sɔrɔ, walima ko ɲɛnamaya tɛ ka ɲɛ.
• Sɛbɛn ka mɔgɔw bɛ kɛ ɲɛnamaya-ɲuman ni kalan caman. Lancet Commission b’a fɔ ko sɛbɛn caman bɛ kɛ jamanaw kɔnɔ min ka wari ka bon, ani mɔgɔ tilalen tɛ sɛbɛn kɔnɔ.
• Fɛn dɔw bɛ kɛ fila. Ka bɔ ka ɲɛ ka dɔgɔ, walima ka mɔgɔw ka ɲɛ ka dɔgɔ, o bɛ se ka kɛ dimansi fɔlɔ kɔrɔ ka sɔrɔ, tɛ dɔrɔn ka kɛ kɛlɛ.
• Dɛgɛ sɛbɛnw ka ɲɛfɔ tɛ ɲɛ. Sɛbɛn sanu 3 kɔnɔ min kɛra MIND dɛgɛ ye, o ye hakili ɲɛfɔ tɛ ɲɛ ni dɛgɛ wɛrɛ ye. An ka dɛgɛ kumakan ye.
• Hakili ladonni dɔ tɛ dimansi kɔsɔn ka ɲɛfɔ. An ka hakili ladonni ni dimansi kumakan ye.
• Kɔrɔ ka dɛgɛ-tɛ ka kɔnɔ bɛ kɛ mɔgɔw kɔnɔ ni sɛbɛn tɛ caman. Sanu kɔrɔ mɔgɔw ka dɛgɛ-tɛ bɛ kɛ gɛlɛya ye. An ka dɛgɛ-tɛ kumakan ye.

Ni mɔgɔ ye fɛn ɲuman bɛɛ kɛ, mun na a ka dimansi sɔrɔ?

Dimansi tɛ fɛn ye min ye sigida ɲɛnabɔ kelen ye. NIA b’a fɔ ko sanu ye Alzheimer ka gɛlɛya ye min bɛ mɛn ka tɛmɛ, o tɛ se ka yɛlɛ. Bɔnɛ bɛ kɛ dɔ. Ani sɛgɛnsɛgɛlaw tɛ dɔn fɛyɛ mun bɛ Alzheimer kɛ mɔgɔ caman kɔnɔ. Ni fɛn 14 ninnu bɛɛ bɛ bɔ, Lancet Commission ka ɲɛfɔ b’a jira ko kɛlɛ caman tɛ se ka dɔn.

O de kosɔn, ni i bɛ mɔgɔ dɛmɛ min kalanna, dɛgɛ ka ɲɛ, ka fa-ka-bɔ ka ɲɛ, ani min tɛ ɲɛ ka tabaki min, nka a sɔrɔra dimansi, o ma ko fɛn dɔ tɛ ɲɛ a ka kɛ walima aw ka kɛ. Ni i yɛrɛ bɛ dimansi ni ɲɛnamaya kɔnɔ, o tɔɔrɔ tɛ i ka kɛ. Hakili tiɲɛni caman bɛ mɔgɔw bɛɛ ka dusu kɔnɔ, nka o tɛ tɔɔrɔ ye. Sisan min ka kan ye ɲɛnamaya-ɲuman, ɲɔgɔn-ɲɔgɔn ni fɛnɲuman ye, ani sɛgɛnsɛgɛ fɛnw kumakan ni dɛmɛ-ka-kumakan ka kumakan ye fɛn ɲuman ye ka daminɛ.

Mun ye fɛnw ye aw ka ka kuma ni dɔkita ye?

Nin ye fɛnw ye min caman bɛ kalan. U ka ɲɛfɛ ye ka kuma ni dɔkita ye fɛn ka ɲɛfɛ kɔnɔ, katuguni u caman bɛ dɛmɛ dusu ɲɛnamaya, dusu kɛlɛ ni mɔgɔ ka kɛ ka ɲɛ fɛ, dimansi ka kɛlɛ tɛmɛnen bɛ, o ka dɔ kɛ bɔ yɛrɛ tɛ.

1. Dusu ɲɛnamaya. Ka ɲɛ ka ka ɲɛ-jɔnw ka dɔnniya ni ka mun ye ka ɲɛ ka ɲɛnamaya kɔnɔ. Lancet Commission b’a fɔ ko sanu 40 ɲɛ, dusu ɲɛnamaya kɔrɔ ka 130 kɔrɔ ka kɛ ka ɲɛ, nka sanu kɔrɔ mɔgɔ ka kɛlɛ ka ɲɛ bɛ kɛ ni a ka ɲɛnamaya bɛɛ ye.
2. Kɔlɔ. Ka ɲɛ-kɔlɔ ɲɛfɛ, ka dɔn ko ɲɛ-kɔlɔ bɛ se ka dɛmɛ wa. Kɔlɔ kumakan bɛ sɛbɛn ɲɛfɔ.
3. Ɲɛ. Ka ɲɛ-jɔnw ka ɲɛfɛ ka ɲɛ ka kɛ, ka dɔn ko ɲɛ-kɔrɔ fɛnw i n’a fɔ kadirifɛ bɛ se ka kɛ ka ɲɛ.
4. Kɔnɔ-ka-tabaki. Ka dɔn ko i ka LDL nɛnɛ ka kɛ ka ɲɛ, ani fɛn dɔ ka kɛ wa.
5. Sukari nɛnɛ. Ni i bɛ sukari dusu ni dusu ɲɛ, ka dɔn ka mun ye ka o ka bon ka ɲɛ.
6. Hakilina. Dimansi bɛ kɛ ka kɛlɛ ka ɲɛ, ka ɲɛnamaya ka kɛlɛ dɔgɔ. Ni i ka ɲɛnamaya bɛ kɛ dɔ ye ka dɔgɔ walima fɛn caman tɛ ka ɲɛ, ka o dɔkita ye ka dɔn ka tɛmɛ kɔrɔ ka kɛ.
7. Tabaki ni sɛnɛ. Ka dɔn ka mɔgɔ dɛmɛ min bɛ se ka tabaki ka bɔ, ani ka dɔn ka sɛnɛ ka kɔnɔ ka kɛ.
8. Kɛlɛ. Ka dɔn fɛn min bɛ se ka kɛ ka ɲɛ aw ye. An ka kɛlɛ kumakan bɛ fɛn caman ɲɛsin.
9. Kun-kɔlɔ. Ka kun-kɔlɔ tɔrɔ kɛ ka sigi-sigi ni ka kɛ ni nɔɔrɔ, ani ka dɔn ko mɔgɔ bɛ se ka bɔ ka ɲɛfɛ.
10. Mɔgɔw ni ɲɔgɔn. Mɔgɔw ni ɲɔgɔn ka waati ye ɲɛnamaya ɲuman ka fɛn ye. An ka mɔgɔw ni ɲɔgɔn ka kumakan ni sɔgɔ fana ye.

Fɛn min bɛ dusu ɲɛnamaya, dɛgɛ, dɔgɔ, dɛgɛ-tɛ, walima kɛlɛ, o ɲɛ, ka kuma ni dɔkita ye ɲɔgɔn fɔlɔ, sanko i bɛ dusu ka tilali ka kɛlɛ, ka kɛlɛ ka tɔɔrɔ ni bɔ, walima i bɛ dimansi ni ɲɛnamaya ka kɛlɛ.

Kuma ni dɔkita ye

Ni i ye hakili walima sɛbɛn kɔnɔ fɛn ye min ka ɲɛfɛ ni tɔɔrɔ bɛ kɛ, aw yɛrɛ kɔnɔ walima mɔgɔ wɛrɛ kɔnɔ, ka dɔkita ye ka kɛ ka dɔ ka ɲɛ. NIA b’a fɔ ko hakili ka kɛlɛ bɛ se ka kɛ fɛn wɛrɛ tɔ, i n’a fɔ dawa ka kɛlɛ, ka kɔ ka dusu dɔgɔ, dimansi, walima B12 dɔgɔ, ani fɛn dɔw bɛ ban ni o kɛlɛ bɛ ka dɔ ka ɲɛ. An ka kɛlɛ dɔnniya kumakan bɛ fɛn min ka kɔrɔ ka ɲɛ ɲɛsin.

Ka dɛmɛ ɲɛnabɔ ni fɛn ye ɲɛnabɔ, i n’a fɔ sisan hakili kɔnɔ kɔrɔ, ka tɛ ka nɔɔrɔ ka kɛlɛ, jɛgɛ kɛrɛ kelen kan, kuma ka gɛlɛya, walima kun-kan-tɔɔrɔ ka ɲɛ: nin bɛ se ka kɛ dusu ɲɛnamaya walima wɛrɛ ɲɛnabɔ. Ka wele ka dɛmɛ-wele nimɔrɔ ka wele.

Golden Moments ka kɔnɔ

Golden Moments bɛ fɛn ɲuman sɔrɔ mɔgɔ caman ka kɛlɛ ye, i n’a fɔ kuma-kaɲɛw, sɛbɛn-bingo ani dusu-kɛlɛ ɲɛnamaya. U bɛ kɛ ɲɛnamaya ni mɔgɔw ka waati ɲuman ye. Nin tɛ dawa ye, u tɛ dimansi kɔsɔn walima dimansi ka gɛlɛya ɲɛ.