Ṣé a Lè Dènà Dementia? Ohun Tí Ìwádìí Sọ

Bí ẹ bá ń tọ́jú ẹni tí ó ní dementia, tàbí tí ẹ ti wo òbí kan tí ó ń gbé pẹ̀lú rẹ̀, ó ṣeé ṣe kí ẹ ti máa ronú bóyá a lè ti dá a dúró, àti bóyá ẹ lè dá a dúró kí ó má ṣẹlẹ̀ sí yín. Ojú-ìwé yìí ṣàlàyé ohun tí ìwádìí sọ ní tòótọ́, ní èdè rírọrùn. Ìdáhùn kúkúrú: kò sí ẹni tí ó lè ṣèlérí pé òun lè dènà dementia, ṣùgbọ́n ìwádìí fi hàn pé a lè dín àwọn ewu kan kù, àti pé dídín wọn kù láàrin àwọn ènìyàn lè túmọ̀ sí pé àwọn ènìyàn díẹ̀ ni yóò ní dementia tàbí pé wọn yóò ní i lẹ́yìn ìgbà.

Èyí jẹ́ ìmọ̀ gbogbogbò, kì í ṣe ìmọ̀ràn ìṣègùn. Ẹ jọ̀wọ́ ẹ ka ìkéde ìṣègùn wa, kí ẹ sì bá dókítà sọ̀rọ̀ nípa ìlera yín.

Ṣé a lè dènà dementia?

Kò sí ọ̀nà tí a ti fi hàn pé ó lè dènà dementia fún ẹnìkọ̀ọ̀kan. National Institute on Aging (NIA) sọ pé bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé a kò tíì fi hàn pé ohunkóhun ń dènà Alzheimer, àwọn olùwádìí ti rí àwọn ọ̀nà tí ó dára, wọ́n sì ń kọ́ ohun tí ó lè ṣiṣẹ́ àti èyí tí kò lè ṣiṣẹ́.

Ohun tí ìwádìí fi hàn ni pé àwọn ipò ìlera àti àṣà kan ni a so mọ́ àǹfààní dementia tí ó ga jù. Nígbà tí àwọn ewu wọ̀nyí bá dínkù láàrin gbogbo àwọn ènìyàn, àwọn ènìyàn díẹ̀ ni ó lè ní dementia, tàbí wọ́n lè ní i lẹ́yìn ìgbà nínú ayé. Ìyẹn yàtọ̀ gan-an sí ìdánilójú.

Àmì ìrètí kan: Lancet Commission ti 2024 ròyìn pé ní àwọn orílẹ̀-èdè kan tí owó ti ga, pẹ̀lú US àti UK, ìpín àwọn àgbàlagbà tí ó ní dementia ti dínkù. Àwọn òǹkọ̀wé rò pé ó ṣeé ṣe kí èyí jẹ́ nítorí ẹ̀kọ́ tí ó dára jù, ìtọ́jú ìlera tí ó dára jù àti ìbàjẹ́ tí ó kéré sí àwọn iṣan ẹ̀jẹ̀ ní gbogbo ayé, gẹ́gẹ́ bí àkópọ̀ ìròyìn náà láti ọwọ́ University College London ṣe sọ.

Kí ni Lancet Commission ti 2024 rí?

Lancet Commission lórí ìdènà, ìdásí àti ìtọ́jú dementia jẹ́ ẹgbẹ́ àwọn olùwádìí dementia 27 tí wọ́n ń yẹ ẹ̀rí wò ní ọdún díẹ̀ ní ìgbà kọ̀ọ̀kan. Ìròyìn wọn ti 2024 dárúkọ àwọn ohun tí ó lè mú ewu wá 14 tí a lè yí padà, ó sì fojú díwọ̀n pé papọ̀ wọ́n jẹ́ nǹkan bí ìdajì (nǹkan bí 45%) àwọn ọ̀ràn dementia ní gbogbo àgbáyé. Ní ọ̀rọ̀ àwọn òǹkọ̀wé, àwọn ọ̀ràn wọ̀nyí lè ní ti àbá jẹ́ èyí tí a dènà tàbí tí a fa síwájú bí a bá mú àwọn ewu náà kúrò (ìròyìn Lancet Commission ti 2024).

Àwọn nǹkan 14 náà, tí a pín sí ìgbà ayé tí ẹ̀rí ti lágbára jù:

• Ìgbà èwe: ẹ̀kọ́ tí ó kéré.
• Agbedeméjì ọjọ́ orí (nǹkan bí ọmọ ọdún 40 sí 65): àìgbọ́ràn dáadáa, kólẹ́sítẹ́rọ́ọ̀lù LDL (“tí kò dára”) tí ó ga, ìsoríkọ́, ìpalára sí orí, àìmúra ṣiṣẹ́ ara, àtọ̀gbẹ, mímu sìgá, ẹ̀jẹ̀ ríru, sísanra jù, àti mímu ọtí líle jù.
• Ìgbà ogbó: àdáwà láàrin àwọn ènìyàn, afẹ́fẹ́ tí ó dọ̀tí, àti àìríran dáadáa tí a kò tọ́jú.

Àwọn àfikún tuntun méjì ní 2024 ni kólẹ́sítẹ́rọ́ọ̀lù LDL tí ó ga àti àìríran dáadáa tí a kò tọ́jú. Àwọn nǹkan tí a so mọ́ ìpín tí ó pọ̀ jù àwọn ọ̀ràn ni àìgbọ́ràn dáadáa àti kólẹ́sítẹ́rọ́ọ̀lù LDL tí ó ga (nǹkan bí 7% ọ̀kọ̀ọ̀kan), tí ẹ̀kọ́ tí ó kéré àti àdáwà láàrin àwọn ènìyàn tẹ̀lé (nǹkan bí 5% ọ̀kọ̀ọ̀kan).

Ìtọ́sọ́nà wa lórí àwọn ohun tí ó lè mú ewu wá lọ gbogbo àwọn 14 náà nínú tábìlì, pẹ̀lú ohun tí ìwádìí so pọ̀ àti ohun tí ẹ lè ṣe.

Ohun tí ìṣirò 45% kò túmọ̀ sí

Ó rọrùn láti kà nọ́ńbà yìí ní àìtọ́, nítorí náà ó ṣe pàtàkì láti jẹ́ pípé:

• Ìṣirò àwọn ènìyàn ni. Ó ṣàpèjúwe àwọn ọ̀ràn dementia káàkiri àgbáyé, kì í ṣe àǹfààní yín tàbí ti òbí yín.
• Ó gbà pé ohun kan ń fa òmíràn. Àwọn òǹkọ̀wé sọ pé àwọn fi àwọn ohun tí ó lè mú ewu wá tí ó ní ẹ̀rí tí ó ń yíni lérò padà nìkan kún un, ṣùgbọ́n àwọn ìsopọ̀ kan lè jẹ́ ìdá kan péré ti ohun tó fà á. Fún àpẹẹrẹ, ìsoríkọ́ ní ìgbà ogbó lè jẹ́ àmì ìbẹ̀rẹ̀ dementia nígbà míràn dípò ohun tí ó fà á.
• Kò ṣe ìdánilójú ohunkóhun fún ẹnìkan ṣoṣo. Àkópọ̀ UCL sọ pé dídín ewu kù ń ṣiṣẹ́ ní ìpele àwọn ènìyàn, kò sì ṣe ìdánilójú pé ẹnìkọ̀ọ̀kan yóò yẹra fún dementia.
• Àwọn nǹkan wọ̀nyí kò ṣàlàyé ìdajì tó kù. Ọjọ́ orí, àbùdá àti àwọn ohun tí ó fa nǹkan tí àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì kò tíì yé ni ó kù.

Kí ni ìyàtọ̀ láàrin “dídín ewu kù” àti “ìdènà”?

Dídín ewu kù túmọ̀ sí dídín àǹfààní kù. Bí àwùjọ ńlá ti ènìyàn bá dín ẹ̀jẹ̀ ríru wọn kù, àwọn ènìyàn díẹ̀ nínú wọn ni ó lè ní dementia ní ọdún púpọ̀ ju bí ó ti lè rí lọ. Àwọn ènìyàn kan nínú àwùjọ náà yóò ṣì ní i.

Ìdènà túmọ̀ sí dídá nǹkan dúró pátápátá kí ó má ṣẹlẹ̀. Fún dementia, ìyẹn kì í ṣe ohun tí ìwádìí lè ṣèlérí fún ẹnikẹ́ni lónìí.

Àwọn olùwádìí tún sọ̀rọ̀ nípa fífà síwájú. Lancet Commission ròyìn ẹ̀rí tuntun pé dídín ewu kù lè fa ìgbà tí dementia bẹ̀rẹ̀ síwájú, kí ó sì dín àkókò tí ẹnìkan ń lò pẹ̀lú àìlera kù. Kódà fífà síwájú ní ọdún díẹ̀ lè ṣe pàtàkì gan-an fún ẹni náà àti ẹbí rẹ̀.

Lórí ojú-òpó yìí, a ń lo “dín ewu kù” àti “a so mọ́” ní ọ̀nà tí a fi ète ṣe. Nígbà tí ẹ bá rí ọjà, èròjà afikún tàbí ètò tí ó ń ṣèlérí láti “dènà Alzheimer”, ẹ ṣọ́ra. NIA gbà yín nímọ̀ràn láti bá dókítà sọ̀rọ̀ kí ẹ tó gbìyànjú oògùn tàbí ìtọ́jú kankan tí ó ń ṣèlérí láti dènà Alzheimer, nítorí pé irú àwọn ọjà bẹ́ẹ̀ lè jẹ́ aláìléwu tàbí ìfowóṣòfò, tàbí méjèèjì.

Kí ni àwọn ìdánwò ńlá ti rí?

Àwọn ìwádìí ìfojúsí (tí ó ń wo ohun tí ó ń ṣẹlẹ̀ sí àwọn ènìyàn lórí àkókò) lè fi àwọn ìsopọ̀ hàn. Àwọn ìdánwò tí a pín àwọn ènìyàn sí ètò kan tàbí ẹgbẹ́ ìfiwéra láìròtẹ́lẹ̀ ni ìdánwò tí ó lágbára jù. Èyí ni ohun tí àwọn kan nínú àwọn ìdánwò tí a mọ̀ jù rí.

FINGER (Finland)

Ìdánwò FINGER forúkọ àwọn àgbàlagbà 1,260 tí ọjọ́ orí wọn jẹ́ 60 sí 77 tí wọ́n wà nínú ewu dementia tí ó ga jù. Ìdajì gba ètò ọdún méjì ti ìmọ̀ràn oúnjẹ, eré ìdárayá, ìdárayá ọpọlọ lórí kọ̀ǹpútà àti àyẹ̀wò ìlera ọkàn àti iṣan ẹ̀jẹ̀; ìdajì kejì gba ìmọ̀ràn ìlera gbogbogbò. Ẹgbẹ́ ètò náà ṣe dáadáa díẹ̀ lórí àwọn ìdánwò ìrònú kan, ìyàtọ̀ kékeré ṣùgbọ́n tí ó ṣe pàtàkì ní ìṣirò (ìdánwò FINGER nínú The Lancet). Ìdánwò náà wọn èsì ìdánwò, kì í ṣe ìdánimọ̀ dementia.

US POINTER (United States)

US POINTER forúkọ àwọn àgbàlagbà 2,111 tí ọjọ́ orí wọn jẹ́ 60 sí 79 tí wọn kò ní ìmúra ṣiṣẹ́, tí wọ́n ní oúnjẹ tí kò ní ìlera tó, tí wọ́n sì ní àwọn ewu míràn. A gba àwọn ẹgbẹ́ méjèèjì níyànjú láti máa ṣe iṣẹ́ ara àti ti ọpọlọ sí i, láti jẹun dáadáa, láti máa bá àwọn ènìyàn kẹ́gbẹ́, àti láti máa ṣe àbójútó ìlera ọkàn. Ẹgbẹ́ kan gba ètò tí a ṣètò tí olùkọ́ ń tọ́ sọ́nà; èkejì tọ́ ara rẹ̀ sọ́nà. Ní ọdún méjì, èsì ìdánwò ìrònú dára sí i ní ẹgbẹ́ méjèèjì, ó sì dára díẹ̀ sí i nínú ẹgbẹ́ tí a ṣètò (ìdánwò US POINTER nínú JAMA). Àwọn òǹkọ̀wé sọ pé a nílò ìtẹ̀lé síwájú sí i láti mọ̀ bóyá ìyàtọ̀ náà ṣe pàtàkì nínú ìgbésí ayé ojoojúmọ́. Nítorí pé kò sí ẹgbẹ́ “tí kò ṣe nǹkan kan”, ìdánwò náà kò lè sọ iye tí ètò kọ̀ọ̀kan ràn án lọ́wọ́ ní ìfiwéra pẹ̀lú àìyípadà rárá.

SPRINT MIND (ẹ̀jẹ̀ ríru)

SPRINT MIND ṣe ìwádìí àwọn àgbàlagbà US 9,361 tí wọ́n jẹ́ ẹni ọdún 50 àti jù bẹ́ẹ̀ lọ tí wọ́n ní ẹ̀jẹ̀ ríru. A pín wọn sí ibi àfojúsùn ẹ̀jẹ̀ ríru tí ó kéré jù (nọ́ńbà òkè lábẹ́ 120) tàbí ibi àfojúsùn déédéé (lábẹ́ 140). Ibi àfojúsùn tí ó kéré jù dín àìlera ìrònú díẹ̀ (mild cognitive impairment) kù ní pàtàkì, ìpele ìṣòro ìrántí àti ìrònú tí ó lè wá ṣáájú dementia. Fún dementia tí ó ṣeé ṣe, àwọn ọ̀ràn díẹ̀ ni ó wà nínú ẹgbẹ́ ibi àfojúsùn tí ó kéré jù, ṣùgbọ́n ìyàtọ̀ náà kò ṣe pàtàkì ní ìṣirò. Ìdánwò náà parí ní kùtùkùtù ó sì ní àwọn ọ̀ràn dementia tí ó kéré ju bí a ti retí lọ, nítorí náà ó lè jẹ́ pé ó kéré jù láti dáhùn ìbéèrè yẹn (SPRINT MIND nínú JAMA).

Ohun tí àwọn àtúnyẹ̀wò jọ ń sọ

Àtúnyẹ̀wò Cochrane ti 2021 kó àwọn ìdánwò ńlá mẹ́sàn-án jọ lórí àwọn ètò tí ó ń yanjú ewu púpọ̀ lẹ́ẹ̀kan náà, pẹ̀lú àwọn ènìyàn tí ó ju 18,000 lọ. Ó rí àǹfààní kékeré lórí àwọn ìdánwò ìrònú, ṣùgbọ́n kò sí ìyàtọ̀ tí ó hàn kedere nínú iye àwọn ènìyàn tí ó ní dementia nínú àwọn ìdánwò méjì tí ó wọn rẹ̀ (àtúnyẹ̀wò Cochrane lórí àwọn ìdásí oníhà púpọ̀).

Àtúnyẹ̀wò ti 2017 láti ọwọ́ National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, tí NIA ṣe àkópọ̀ rẹ̀, rí ẹ̀rí “tí ó fúnni ní ìrètí ṣùgbọ́n tí kò ṣe àṣepé” fún ọ̀nà mẹ́ta: ṣíṣàkóso ẹ̀jẹ̀ ríru, mímú ìmúra ṣiṣẹ́ ara pọ̀ sí i, àti ìdárayá ìrònú.

Ṣé ó ṣe pàtàkì ìgbà tí ẹ bá bẹ̀rẹ̀?

Ìmọ̀ràn Lancet Commission ni láti dín àwọn ewu kù ní kùtùkùtù bí ó ti ṣeé ṣe àti láti jẹ́ kí wọ́n kéré fún ìgbà pípẹ́ bí ó ti ṣeé ṣe: “bí ó bá ti kùtùkùtù tó, bẹ́ẹ̀ ni ó dára tó” àti “bí ó bá ti pẹ́ tó, bẹ́ẹ̀ ni ó dára tó.” Ó tún sọ pé kò sí ìgbà tí ó ti kùtùkùtù jù tàbí tí ó ti pẹ́ jù láti dín ewu kù. Ọ̀pọ̀ ẹ̀rí dá lórí agbedeméjì ọjọ́ orí, nǹkan bí ọmọ ọdún 40 sí 65, ṣùgbọ́n àwọn nǹkan kan, bíi àìríran dáadáa àti àdáwà láàrin àwọn ènìyàn, jẹ́ ewu ìgbà ogbó níbi tí ìgbésẹ̀ ṣì lè bá a mu.

Ìròyìn náà sọ pé ẹ̀rí tí ó lágbára jù wà nísinsìnyí pé fífara hàn sí ewu fún ìgbà pípẹ́ ní ipa tí ó tóbi jù. Fún àpẹẹrẹ, àtọ̀gbẹ tí ó bẹ̀rẹ̀ ní agbedeméjì ọjọ́ orí dà bí èyí tí ó ṣe pàtàkì jù àtọ̀gbẹ tí ó bẹ̀rẹ̀ lẹ́yìn náà.

Ṣé ewu dementia jẹ́ bákan náà fún gbogbo ènìyàn?

Rárá. Commission rí i pé àwọn ènìyàn ní àwọn orílẹ̀-èdè tí owó ti kéré àti àárín, àwọn ènìyàn láti àwọn ẹgbẹ́ kékeré àti àwọn ènìyàn tí wọn kò ní owó púpọ̀ sábà máa ń ru ọ̀pọ̀ àwọn ewu wọ̀nyí, nítorí náà dementia máa ń bẹ̀rẹ̀ ní ọjọ́ orí tí ó kéré jù. Ọ̀pọ̀ ewu ni ó so mọ́ àwọn ipò tí àwọn ènìyàn kò yàn, bíi irú ẹ̀kọ́ tí wọ́n ní nígbà èwe, afẹ́fẹ́ tí ó wà níbi tí wọ́n ń gbé, àti bóyá oúnjẹ ìlera wà ní ìtòsí tí ó sì ṣeé rà.

Ìdí nìyẹn tí ìmọ̀ràn Commission fi dojúkọ àwọn ìjọba bí ó ti dojúkọ àwọn ènìyàn kọ̀ọ̀kan: ẹ̀kọ́ rere fún gbogbo ọmọdé, afẹ́fẹ́ tí ó mọ́ jù, àwọn ìgbésẹ̀ láti dín mímu sìgá kù, ṣúgà àti iyọ̀ tí ó kéré nínú oúnjẹ tí a ń tà ní ṣọ́ọ̀bù àti ilé oúnjẹ, àti ohun èlò ìgbọ́rọ̀ fún gbogbo ẹni tí ó nílò rẹ̀. Ìsapá ẹnìkọ̀ọ̀kan ṣe pàtàkì, ṣùgbọ́n bẹ́ẹ̀ náà ni ayé tí àwọn ènìyàn ń gbé. Ó jẹ́ ìdí míràn láti má ṣe fi ẹ̀bi sí ẹnikẹ́ni nítorí ìdánimọ̀ àrùn.

Kí ni àwọn ààlà òtítọ́ ti ìwádìí yìí?

• Dementia ń gba ọ̀pọ̀ ọdún láti dàgbà, ṣùgbọ́n ọ̀pọ̀ ìdánwò ń gbà ọdún méjì sí márùn-ún. Wíwọn dementia fúnra rẹ̀, kì í ṣe èsì ìdánwò nìkan, nílò àwọn ìwádìí gígùn gan-an àti ńlá gan-an.
• Ọ̀pọ̀ ìdánwò ń wọn àwọn ìdánwò ìrònú. Ìlọsíwájú kékeré lórí ìdánwò kò túmọ̀ sí dandan pé àwọn ènìyàn díẹ̀ ni yóò ní dementia tàbí pé ìgbésí ayé ojoojúmọ́ yóò rọrùn.
• Àwọn tí ó yọ̀ǹda ara wọn sábà máa ń ní ìlera tí ó dára jù àti ẹ̀kọ́ tí ó ju gbogbo ènìyàn lọ. Lancet Commission sọ pé ọ̀pọ̀ ẹ̀rí ṣì wá láti àwọn orílẹ̀-èdè tí owó ti ga àti pé àwọn ẹgbẹ́ kékeré kò pọ̀ tó nínú rẹ̀.
• Àwọn ìsopọ̀ kan ń lọ ní ọ̀nà méjèèjì. Àìmúra ṣiṣẹ́ tàbí àìjáde sí àwọn ènìyàn lè jẹ́ ipa ìbẹ̀rẹ̀ dementia, kì í ṣe ohun tí ó fà á nìkan.
• Àwọn ìdánwò oúnjẹ ti jẹ́ ìdààmú títí di ìsinsìnyí. Ìdánwò ọdún mẹ́ta kan lórí oúnjẹ MIND kò rí ìyàtọ̀ pàtàkì nínú ìrònú ní ìfiwéra pẹ̀lú oúnjẹ ìfiwéra. Ẹ wo ìtọ́sọ́nà wa lórí oúnjẹ.
• A kò tíì fi hàn pé àwọn eré ọpọlọ ń dènà dementia. Ẹ wo ìtọ́sọ́nà wa lórí àwọn eré ọpọlọ àti dementia.
• Ẹ̀rí lórí gbígbààwẹ̀ ní ènìyàn kéré gan-an, ó sì lè jẹ́ ewu fún àwọn àgbàlagbà. Ẹ wo ìtọ́sọ́nà wa lórí gbígbààwẹ̀.

Bí ẹnìkan bá ṣe ohun gbogbo “bí ó ti yẹ”, kí ló dé tí ó fi ní dementia?

Nítorí pé dementia kì í ṣe èsì àwọn àṣàyàn nìkan. NIA sọ pé ọjọ́ orí ni ohun tí ó tóbi jù tí a mọ̀ tí ó ń mú ewu Alzheimer wá, kò sì sí ẹni tí ó lè yí i padà. Àbùdá ní ipa. Àwọn onímọ̀ ìmọ̀ ẹ̀rọ kò sì tíì yé wọn pátápátá ohun tí ó ń fa Alzheimer ní ọ̀pọ̀ ènìyàn. Kódà bí a bá mú gbogbo àwọn ohun tí ó lè mú ewu wá 14 kúrò, ìṣirò Lancet Commission fúnra rẹ̀ fi ju ìdajì àwọn ọ̀ràn sílẹ̀ láìṣàlàyé.

Nítorí náà, bí ẹ bá ń tọ́jú ẹni tí ó ṣe eré ìdárayá, tí ó jẹun dáadáa, tí kò mu sìgá rí tí ó sì ní dementia síbẹ̀, kò sí ohun tí ó ṣe àṣìṣe nípa tirẹ̀, tàbí tiyín. Bí ẹ bá ń gbé pẹ̀lú dementia fúnra yín, kì í ṣe ẹ̀bi yín. Ẹ̀bi wọ́pọ̀ láàrin àwọn ẹbí, ṣùgbọ́n kò tọ́ sí wọn. Ohun tí ó ṣe pàtàkì báyìí ni ìtùnú, ìsopọ̀ àti àwọn ọjọ́ rere, àwọn èrò ìgbòkègbodò wa àti ìtọ́sọ́nà ìtọ́jú ara ẹni olùtọ́jú sì jẹ́ ibi tí ó dára láti bẹ̀rẹ̀.

Àwọn ìgbésẹ̀ wo ni ẹ lè jíròrò pẹ̀lú dókítà?

Àwọn wọ̀nyí ni àwọn agbègbè tí a ṣe ìwádìí lé lórí jù. Ó yẹ kí ẹ gbé wọn jáde nígbà àyẹ̀wò nítorí pé ọ̀pọ̀ nínú wọn ń ṣèrànwọ́ fún ìlera ọkàn, ìṣesí àti ìgbẹ́kẹ̀lé ara ẹni pẹ̀lú, bí ipa wọn lórí dementia ti wù kí ó rí.

1. Ẹ̀jẹ̀ ríru. Ẹ béèrè kí ni àwọn nọ́ńbà yín àti ibi àfojúsùn wo ni ó bá yín mu. Lancet Commission dábàá fífojúsùn nọ́ńbà òkè tí ó jẹ́ 130 tàbí kéré sí i láti nǹkan bí ọmọ ọdún 40, ṣùgbọ́n ibi àfojúsùn tí ó tọ́ fún àgbàlagbà gbára lé ìlera rẹ̀ lápapọ̀.
2. Ìgbọ́ràn. Ẹ béèrè fún àyẹ̀wò ìgbọ́ràn, àti bóyá ohun èlò ìgbọ́rọ̀ yóò ṣèrànwọ́. Ìtọ́sọ́nà wa lórí ìgbọ́ràn ṣàlàyé ìwádìí náà.
3. Ìríran. Ẹ ṣe àyẹ̀wò ojú déédéé, kí ẹ sì béèrè bóyá a lè tọ́jú àwọn ìṣòro bíi ìbòjú lójú (cataracts).
4. Kólẹ́sítẹ́rọ́ọ̀lù. Ẹ béèrè bóyá ó yẹ kí a ṣàyẹ̀wò kólẹ́sítẹ́rọ́ọ̀lù LDL yín àti bóyá ohunkóhun yẹ kí ó yí padà.
5. Ṣúgà inú ẹ̀jẹ̀. Bí ẹ bá ní àtọ̀gbẹ, ẹ béèrè bí a ṣe ń ṣàkóso rẹ̀ láìléwu.
6. Ìṣesí. Ìsoríkọ́ wọ́pọ̀ a sì lè tọ́jú rẹ̀. Ẹ sọ fún dókítà yín bí ẹ bá ti ní ìbànújẹ́ tàbí tí ẹ ti pàdánù ìfẹ́ nínú àwọn nǹkan fún ju ọ̀sẹ̀ méjì lọ.
7. Mímu sìgá àti ọtí. Ẹ béèrè nípa ìrànlọ́wọ́ láti dá sìgá mímu dúró àti nípa ààlà tí ó dájú fún ọtí.
8. Ìmúlẹ̀ ara. Ẹ béèrè irú iṣẹ́ ara tí ó dájú fún yín. Ìtọ́sọ́nà wa lórí eré ìdárayá ní àwọn èrò.
9. Ààbò orí. Ẹ dé fìlà ààbò fún gígun kẹ̀kẹ́ àti àwọn eré ìdárayá tí ó ní ìfọwọ́kàn, kí ẹ sì béèrè nípa ìdènà ìṣubú.
10. Dídúró ní ìsopọ̀. Àkókò pẹ̀lú àwọn ènìyàn míràn jẹ́ apá ìgbésí ayé ìlera. Ẹ wo ìtọ́sọ́nà wa lórí ìsopọ̀ àwùjọ, àti oorun pẹ̀lú.

Kí ẹ tó yí oògùn, oúnjẹ, èròjà afikún, gbígbààwẹ̀ tàbí eré ìdárayá padà, ẹ bá dókítà yín sọ̀rọ̀ ná, pàápàá bí ẹ bá ní àrùn ọkàn, àtọ̀gbẹ, ìtàn ìṣubú, tàbí tí ẹ ti ń gbé pẹ̀lú dementia.

Ẹ bá dókítà sọ̀rọ̀

Bí ẹ bá ṣàkíyèsí àwọn àyípadà ìrántí tàbí ìrònú tí ó ń kó yín lọ́kàn sókè, nínú ara yín tàbí ẹlòmíràn, ẹ ṣe ìpàdé. NIA sọ pé àwọn ìṣòro ìrántí lè ní àwọn ìdí míràn, bíi àbájáde oògùn, àwọn ìṣòro thyroid, ìsoríkọ́ tàbí vitamin B12 tí ó kéré, àti pé àwọn kan nínú àwọn ìṣòro wọ̀nyí máa ń lọ nígbà tí a bá tọ́jú ìdí rẹ̀. Ìtọ́sọ́nà wa lórí àwọn àmì ìkìlọ̀ ṣàlàyé ohun láti máa wò.

Ẹ wá ìrànlọ́wọ́ kíákíá fún àwọn àyípadà lójijì: ìdàrúdàpọ̀ lójijì, àìlágbára tàbí ìdààmú ní ẹ̀gbẹ́ kan ara, ìṣòro sísọ̀rọ̀, tàbí orí fífọ́ líle lè jẹ́ àmì àrùn ọpọlọ lójijì (stroke) tàbí pàjáwìrì míràn. Ẹ pe nọ́ńbà pàjáwìrì ní agbègbè yín.

Ibi tí Golden Moments wà

Golden Moments ń ṣe àwọn ìgbòkègbodò rírọrùn tí a jọ ń ṣe, bíi conversation cards, picture bingo àti ìdúró mímí jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́. Wọ́n wà fún ìgbádùn àti àkókò papọ̀. Wọn kì í ṣe ìtọ́jú, wọn kì í sì í dènà tàbí dín ìlọsíwájú dementia kù.