آیا می‌شود از دمانس پیشگیری کرد؟ پژوهش چه می‌گوید

اگر از فردی مبتلا به دمانس مراقبت می‌کنید، یا دیده‌اید پدر یا مادرتان با آن زندگی می‌کند، احتمالاً از خودتان پرسیده‌اید که آیا می‌شد جلوی آن را گرفت و آیا می‌توانید جلوی اتفاق افتادنش برای خودتان را بگیرید. این صفحه آنچه را پژوهش واقعاً می‌گوید با زبان ساده بیان می‌کند. جواب کوتاه: هیچ‌کس نمی‌تواند قول بدهد که از دمانس پیشگیری کند، ولی پژوهش نشان می‌دهد بعضی خطرها را می‌شود کم کرد و کم کردن آن‌ها در یک جمعیت ممکن است به این معنا باشد که افراد کمتری دمانس بگیرند یا دیرتر بگیرند.

این‌ها اطلاعات عمومی است، نه توصیهٔ پزشکی. لطفاً سلب مسئولیت پزشکی ما را بخوانید و دربارهٔ سلامت خودتان با پزشک صحبت کنید.

آیا می‌شود از دمانس پیشگیری کرد؟

راه ثابت‌شده‌ای برای پیشگیری از دمانس در یک نفر وجود ندارد. مؤسسهٔ ملی سالمندی آمریکا (NIA) می‌گوید با اینکه هنوز چیزی برای پیشگیری از آلزایمر ثابت نشده، پژوهشگران راهبردهای امیدوارکننده‌ای یافته‌اند و دارند یاد می‌گیرند چه چیزی ممکن است کار کند و چه چیزی نه.

آنچه پژوهش نشان می‌دهد این است که بعضی بیماری‌ها و عادت‌ها با احتمال بیشتر دمانس مرتبط‌اند. وقتی این خطرها در کل یک جمعیت کمتر باشند، افراد کمتری ممکن است دمانس بگیرند، یا دیرتر در زندگی بگیرند. این با تضمین بسیار فرق دارد.

یک نشانهٔ امیدبخش: کمیسیون لنست 2024 گزارش کرد که در بعضی کشورهای پردرآمد، از جمله آمریکا و بریتانیا، سهم سالمندان مبتلا به دمانس کم شده است. نویسندگان فکر می‌کنند این احتمالاً تا حدی به آموزش بهتر، مراقبت بهداشتی بهتر و آسیب کمتر به رگ‌های خونی در طول زندگی مربوط است، طبق خلاصهٔ دانشگاه یونیورسیتی کالج لندن از گزارش.

کمیسیون لنست 2024 چه یافت؟

کمیسیون لنست دربارهٔ پیشگیری، مداخله و مراقبت از دمانس گروهی از 27 پژوهشگر دمانس است که هر چند سال یک بار شواهد را مرور می‌کنند. گزارش 2024 آن‌ها 14 عامل خطر را نام برد که بالقوه قابل تغییرند و برآورد کرد که روی هم نزدیک به نیمی (حدود 45%) از موارد دمانس در جهان را شامل می‌شوند. به گفتهٔ نویسندگان، اگر این خطرها برداشته شوند این موارد از نظر تئوری قابل پیشگیری یا به تأخیر انداختن‌اند (گزارش کمیسیون لنست 2024).

14 عامل، گروه‌بندی‌شده بر اساس دورهٔ زندگی که شواهد در آن قوی‌تر است:

• اوایل زندگی: تحصیلات کمتر.
• میانسالی (تقریباً 40 تا 65 سالگی): کم‌شنوایی، کلسترول LDL («بد») بالا، افسردگی، آسیب سر، کم‌تحرکی، دیابت، سیگار، فشار خون بالا، چاقی و مصرف زیاد الکل.
• سنین بالاتر: انزوای اجتماعی، آلودگی هوا و از دست دادن بینایی درمان‌نشده.

دو افزودهٔ تازهٔ 2024 کلسترول LDL بالا و از دست دادن بینایی درمان‌نشده بودند. عامل‌هایی که با بیشترین سهم موارد مرتبط بودند کم‌شنوایی و کلسترول LDL بالا (هرکدام حدود 7%) بودند، و بعد تحصیلات کمتر و انزوای اجتماعی (هرکدام حدود 5%).

راهنمای عامل‌های خطر ما هر 14 مورد را در یک جدول مرور می‌کند، با آنچه پژوهش به آن ربط می‌دهد و آنچه می‌توانید بکنید.

عدد 45% چه معنایی ندارد

این عدد را به‌آسانی می‌شود اشتباه فهمید، پس دقیق بودن کمک می‌کند:

• این یک برآورد دربارهٔ جمعیت است. موارد دمانس را در سراسر دنیا توصیف می‌کند، نه شانس شما یا شانس پدر و مادرتان را.
• علت و معلول را فرض می‌گیرد. نویسندگان می‌گویند فقط عامل‌هایی را وارد کردند که شواهد متقاعدکننده داشتند، ولی بعضی ارتباط‌ها ممکن است فقط تا حدی علّی باشند. مثلاً افسردگی در سنین بالاتر گاهی ممکن است نشانهٔ اولیهٔ دمانس باشد، نه علت آن.
• برای یک فرد چیزی را تضمین نمی‌کند. خلاصهٔ UCL یادآوری می‌کند که کم کردن خطر در سطح یک جمعیت اثر دارد و تضمین نمی‌کند که یک فرد مشخص از دمانس دور بماند.
• نیمهٔ دیگر با این عامل‌ها توضیح داده نمی‌شود. سن، ژن‌ها و علت‌هایی که دانشمندان هنوز نمی‌فهمند بقیه را می‌سازند.

تفاوت «کم کردن خطر» و «پیشگیری» چیست؟

کم کردن خطر یعنی پایین آوردن احتمال. اگر گروه بزرگی از افراد فشار خونشان را پایین بیاورند، شاید در طول سال‌های زیاد کمتر از حالتی که این کار را نمی‌کردند دمانس بگیرند. بعضی افراد آن گروه باز هم آن را می‌گیرند.

پیشگیری یعنی جلوگیری کامل از اتفاق افتادن چیزی. برای دمانس، این چیزی نیست که پژوهش امروز بتواند به کسی قولش را بدهد.

پژوهشگران از تأخیر هم حرف می‌زنند. کمیسیون لنست شواهد تازه‌ای گزارش می‌کند که کم کردن خطر ممکن است شروع دمانس را عقب بیندازد و زمانی را که فرد با بیماری و ناخوشی می‌گذراند کوتاه کند. حتی چند سال تأخیر می‌تواند برای فرد و خانواده‌اش بسیار مهم باشد.

در این سایت عمداً از «کم کردن خطر» و «مرتبط با» استفاده می‌کنیم. وقتی محصول، مکمل یا برنامه‌ای می‌بینید که قول «پیشگیری از آلزایمر» می‌دهد، با احتیاط به آن نگاه کنید. NIA توصیه می‌کند قبل از امتحان هر قرص یا درمانی که قول پیشگیری از آلزایمر می‌دهد با پزشک مشورت کنید، چون چنین محصول‌هایی ممکن است ناایمن باشند، پول را هدر بدهند، یا هر دو.

کارآزمایی‌های بزرگ چه یافته‌اند؟

مطالعه‌های مشاهده‌ای (که می‌بینند در طول زمان برای افراد چه اتفاقی می‌افتد) می‌توانند ارتباط‌ها را نشان بدهند. کارآزمایی‌های تصادفی‌شده، که افراد به‌طور تصادفی به یک برنامه یا یک گروه مقایسه سپرده می‌شوند، آزمون قوی‌تری هستند. این هم آنچه چند کارآزمایی شناخته‌شده یافتند.

FINGER (فنلاند)

کارآزمایی FINGER مشتمل بر 1,260 بزرگسال 60 تا 77 ساله بود که خطر بیشتری برای دمانس داشتند. نیمی یک برنامهٔ دوساله شامل توصیهٔ غذایی، ورزش، تمرین ذهنی با کامپیوتر و بررسی سلامت قلب و رگ‌ها گرفتند؛ نیم دیگر توصیهٔ عمومی سلامت دریافت کردند. گروه برنامه در یک مجموعه آزمون‌های تفکر اندکی بهتر بودند، تفاوتی کوچک ولی از نظر آماری معنادار (کارآزمایی FINGER در لنست). این کارآزمایی نتیجهٔ آزمون‌ها را اندازه گرفت، نه تشخیص دمانس را.

US POINTER (آمریکا)

US POINTER شامل 2,111 بزرگسال 60 تا 79 ساله بود که کم‌تحرک بودند، رژیم غذایی کم‌سالم‌تری داشتند و عامل‌های خطر دیگری هم داشتند. هر دو گروه تشویق شدند از نظر بدنی و ذهنی فعال‌تر باشند، بهتر غذا بخورند، اجتماعی بمانند و سلامت قلب را زیر نظر بگیرند. یک گروه برنامهٔ ساختاریافته و مربی‌دار گرفت؛ گروه دیگر خودش را هدایت کرد. در طول دو سال، نتیجهٔ آزمون‌های تفکر در هر دو گروه بهتر شد، و کمی بیشتر در گروه ساختاریافته (کارآزمایی US POINTER در JAMA). نویسندگان می‌گویند برای دانستن اینکه این تفاوت در زندگی روزمره اهمیت دارد یا نه پیگیری بیشتری لازم است. چون گروه «هیچ کاری نکن» وجود نداشت، این کارآزمایی نمی‌تواند بگوید هر برنامه در مقایسه با هیچ تغییری چقدر کمک کرد.

SPRINT MIND (فشار خون)

SPRINT MIND روی 9,361 بزرگسال آمریکایی 50 ساله و بالاتر با فشار خون بالا مطالعه کرد. آن‌ها به هدف فشار خون پایین‌تر (عدد بالا زیر 120) یا هدف استاندارد (زیر 140) سپرده شدند. هدف پایین‌تر اختلال شناختی خفیف را، که مرحله‌ای از مشکلات حافظه و تفکر است و می‌تواند پیش از دمانس بیاید، به‌طور معناداری کم کرد. برای دمانس محتمل، موارد در گروه هدف پایین‌تر کمتر بود، ولی تفاوت از نظر آماری معنادار نبود. کارآزمایی زود متوقف شد و موارد دمانس کمتر از انتظار بود، پس شاید برای پاسخ دادن به آن پرسش خیلی کوچک بود (SPRINT MIND در JAMA).

مرورها روی هم چه می‌گویند

یک مرور کاکرین (Cochrane) در سال 2021 نُه کارآزمایی بزرگ از برنامه‌هایی را که چند خطر را هم‌زمان هدف می‌گیرند، با بیش از 18,000 نفر، روی هم گذاشت. سود کوچکی در آزمون‌های تفکر یافت، ولی در دو کارآزمایی‌ای که این را اندازه گرفتند تفاوت روشنی در تعداد افرادی که دمانس گرفتند نبود (مرور کاکرین دربارهٔ مداخله‌های چندحوزه‌ای).

یک مرور 2017 از آکادمی‌های ملی علوم، مهندسی و پزشکی آمریکا، که NIA آن را خلاصه کرده، برای سه رویکرد شواهدی «دلگرم‌کننده ولی نتیجه‌نگرفته» یافت: کنترل فشار خون بالا، افزایش فعالیت بدنی و تمرین شناختی.

آیا مهم است چه وقت شروع کنید؟

توصیهٔ کمیسیون لنست این است که خطرها را هرچه زودتر کم کنید و تا جایی که می‌شود پایین نگه دارید: «هرچه زودتر، بهتر» و «هرچه طولانی‌تر، بهتر». همچنین می‌گوید برای کم کردن خطر هرگز خیلی زود یا خیلی دیر نیست. بخش بزرگی از شواهد مربوط به میانسالی، تقریباً 40 تا 65 سالگی، است، ولی بعضی عامل‌ها مثل از دست دادن بینایی و انزوای اجتماعی خطرهای سنین بالاترند که اقدام برایشان هنوز می‌تواند معنا داشته باشد.

گزارش می‌گوید اکنون شواهد قوی‌تری هست که قرار گرفتن طولانی‌تر در معرض یک خطر اثر بزرگ‌تری دارد. مثلاً دیابتی که در میانسالی شروع شود مهم‌تر از دیابتی به نظر می‌رسد که دیرتر شروع می‌شود.

آیا خطر دمانس برای همه یکسان است؟

نه. کمیسیون دریافت که افراد در کشورهای کم‌درآمد و میان‌درآمد، افراد گروه‌های اقلیت و افراد با پول کمتر اغلب بار بیشتری از این خطرها را دارند، پس دمانس در سنین پایین‌تر شکل می‌گیرد. بسیاری از خطرها به شرایطی بسته‌اند که مردم انتخابشان نکرده‌اند، مثل کیفیت مدرسه‌ای که در کودکی داشتند، هوای جایی که زندگی می‌کنند، و اینکه غذای سالم ارزان و در دسترس هست یا نه.

برای همین توصیه‌های کمیسیون به همان اندازه که به افراد خطاب است به دولت‌ها هم خطاب است: آموزش خوب برای همهٔ کودکان، هوای پاک‌تر، اقدام برای کم کردن سیگار، شکر و نمک کمتر در غذاهایی که در فروشگاه‌ها و رستوران‌ها فروخته می‌شود، و سمعک برای هر کسی که لازم دارد. تلاش فردی مهم است، ولی دنیایی که مردم در آن زندگی می‌کنند هم مهم است. این دلیل دیگری است که نباید کسی را برای یک تشخیص سرزنش کرد.

محدودیت‌های صادقانهٔ این پژوهش چیست؟

• دمانس دهه‌ها طول می‌کشد تا شکل بگیرد، ولی بیشتر کارآزمایی‌ها دو تا پنج سال طول می‌کشند. اندازه گرفتن خود دمانس، نه فقط نتیجهٔ آزمون‌ها، به مطالعه‌های بسیار طولانی و بسیار بزرگ نیاز دارد.
• بیشتر کارآزمایی‌ها آزمون‌های تفکر را اندازه می‌گیرند. یک بهبود کوچک در یک آزمون لزوماً به این معنا نیست که افراد کمتری دمانس می‌گیرند یا زندگی روزمره آسان‌تر می‌شود.
• داوطلبان اغلب سالم‌تر و تحصیل‌کرده‌تر از مردم عادی‌اند. کمیسیون لنست یادآوری می‌کند که بیشتر شواهد هنوز از کشورهای پردرآمد می‌آید و گروه‌های اقلیت کم‌نماینده‌اند.
• بعضی ارتباط‌ها دوطرفه‌اند. کم‌تحرک‌تر یا کم‌معاشرت‌تر بودن می‌تواند اثر اولیهٔ دمانس باشد، نه فقط علت آن.
• کارآزمایی‌های رژیم غذایی تا اینجا ناامیدکننده بوده‌اند. یک کارآزمایی سه‌ساله از رژیم MIND در مقایسه با رژیم شاهد تفاوت معناداری در تفکر نیافت. راهنمای رژیم غذایی ما را ببینید.
• ثابت نشده بازی‌های ذهنی از دمانس پیشگیری کنند. راهنمای ما دربارهٔ بازی‌های ذهنی و دمانس را ببینید.
• شواهد روزه‌داری در انسان بسیار محدود است و برای سالمندان می‌تواند پرخطر باشد. راهنمای روزه‌داری ما را ببینید.

اگر کسی همه چیز را «درست» انجام داد، چرا باز هم دمانس گرفت؟

چون دمانس صرفاً نتیجهٔ انتخاب‌ها نیست. NIA می‌گوید سن بزرگ‌ترین عامل خطر شناخته‌شده برای آلزایمر است و هیچ‌کس نمی‌تواند آن را تغییر بدهد. ژن‌ها نقش دارند. و دانشمندان هنوز کاملاً نمی‌فهمند که آلزایمر در بیشتر افراد چه علتی دارد. حتی اگر هر 14 عامل خطر برداشته شوند، برآورد خود کمیسیون لنست بیش از نیمی از موارد را بی‌توضیح می‌گذارد.

پس اگر از کسی مراقبت می‌کنید که ورزش می‌کرد، خوب غذا می‌خورد، هرگز سیگار نکشید و باز هم دمانس گرفت، از طرف او و از طرف شما چیزی اشتباه پیش نرفته. اگر خودتان با دمانس زندگی می‌کنید، تقصیر شما نیست. احساس گناه در خانواده‌ها رایج است، ولی سزاوار نیست. آنچه حالا مهم است آسایش، ارتباط و روزهای خوب است و ایده‌های فعالیت و راهنمای مراقبت از خودتان ما جای خوبی برای شروع‌اند.

چه گام‌هایی را می‌توانید با پزشک در میان بگذارید؟

این‌ها حوزه‌هایی هستند که بیش از همه بررسی شده‌اند. ارزش دارد در یک معاینهٔ عادی مطرحشان کنید چون بیشترشان به سلامت قلب، خلق‌وخو و استقلال هم کمک می‌کنند، اثرشان بر دمانس هر چه باشد.

1. فشار خون. بپرسید عددهایتان چیست و چه هدفی برایتان مناسب است. کمیسیون لنست پیشنهاد می‌کند از حدود 40 سالگی عدد بالا 130 یا کمتر باشد، ولی هدف درست برای یک سالمند به سلامت کلی‌اش بستگی دارد.
2. شنوایی. آزمون شنوایی بخواهید و بپرسید آیا سمعک کمک می‌کند. راهنمای شنوایی ما پژوهش را توضیح می‌دهد.
3. بینایی. معاینهٔ منظم چشم داشته باشید و بپرسید آیا مشکلاتی مثل آب‌مروارید قابل درمان است.
4. کلسترول. بپرسید آیا کلسترول LDL شما باید بررسی شود و آیا چیزی باید تغییر کند.
5. قند خون. اگر دیابت دارید، بپرسید چطور ایمن آن را کنترل کنید.
6. خلق‌وخو. افسردگی رایج و درمان‌پذیر است. اگر بیش از چند هفته احساس غم داشته‌اید یا علاقه‌تان به چیزها را از دست داده‌اید به پزشک بگویید.
7. سیگار و الکل. دربارهٔ حمایت برای ترک سیگار و حدود ایمن الکل بپرسید.
8. حرکت. بپرسید چه نوع فعالیتی برای شما ایمن است. راهنمای ورزش ما ایده دارد.
9. محافظت از سر. برای دوچرخه‌سواری و ورزش‌های تماسی کلاه ایمنی بپوشید و دربارهٔ پیشگیری از زمین خوردن بپرسید.
10. در ارتباط ماندن. وقت گذراندن با دیگران بخشی از زندگی سالم است. راهنمای ما دربارهٔ ارتباط اجتماعی و همچنین خواب را ببینید.

قبل از تغییر دادن دارو، رژیم غذایی، مکمل، روزه‌داری یا ورزش، اول با پزشک صحبت کنید، به‌ویژه اگر بیماری قلبی، دیابت، سابقهٔ زمین خوردن دارید یا از قبل با دمانس زندگی می‌کنید.

با پزشک صحبت کنید

اگر تغییرهایی در حافظه یا تفکر می‌بینید که نگرانتان می‌کند، در خودتان یا کس دیگری، وقت بگیرید. NIA می‌گوید مشکلات حافظه می‌توانند علت‌های دیگری داشته باشند، مثل عوارض دارو، مشکلات تیروئید، افسردگی یا کمبود ویتامین B12، و بعضی از این مشکلات وقتی علتشان درمان شود از بین می‌روند. راهنمای نشانه‌های هشدار ما توضیح می‌دهد به چه چیزهایی توجه کنید.

برای تغییرهای ناگهانی فوراً کمک بگیرید: گیجی ناگهانی، ضعف یا بی‌حسی در یک طرف بدن، مشکل در حرف زدن یا سردرد شدید می‌تواند نشانهٔ سکته یا وضعیت اورژانسی دیگری باشد. با شمارهٔ اورژانس محلی خود تماس بگیرید.

Golden Moments کجای کار است

Golden Moments فعالیت‌های مشترک ساده‌ای مثل کارت‌های گفت‌وگو، بینگوی تصویری و یک مکث نفس کشیدن آرام می‌سازد. این‌ها برای لذت بردن و وقت گذراندن با هم هستند. درمان نیستند و از دمانس پیشگیری نمی‌کنند یا آن را کند نمی‌کنند.