Prebenitu al daiteke dementzia? Ikerketek diotena

Dementzia duen pertsona bat zaintzen ari bazara, edo guraso batek dementziarekin bizi izana ikusi baduzu, ziurrenik galdetu diozu zeure buruari ea geldiarazi zitekeen, eta ea zuk zeure buruarengan gerta dadin saihestu dezakezun. Orrialde honetan, ikerketek benetan zer dioten azaltzen dugu, hizkera argian. Erantzun laburra: inork ezin du agindu dementzia prebenituko denik, baina ikerketek iradokitzen dute zenbait arrisku gutxitu daitezkeela, eta biztanleria oso batean arrisku horiek gutxitzeak pertsona gutxiagok dementzia garatzea edo geroago garatzea ekar dezakeela.

Hau informazio orokorra da, ez aholku medikoa. Irakurri gure mediku-oharra eta hitz egin medikuarekin zure osasunari buruz.

Prebenitu al daiteke dementzia?

Ez dago pertsona jakin batean dementzia prebenitzeko modu frogaturik. National Institute on Aging (NIA) erakundeak dio oraindik ez dela ezer frogatu Alzheimerra prebenitzeko, baina ikertzaileek estrategia itxaropengarriak aurkitu dituzte eta zer funtziona dezakeen eta zer ez ikasten ari dira.

Ikerketek erakusten dutena da osasun-egoera eta ohitura batzuk dementzia izateko aukera handiagoarekin lotuta daudela. Arrisku horiek biztanleria oso batean txikiagoak direnean, baliteke pertsona gutxiagok dementzia garatzea, edo geroago garatzea. Hori oso desberdina da berme batetik.

Itxaropenerako seinale bat: 2024ko Lancet Batzordeak jakinarazi zuen diru-sarrera handiko herrialde batzuetan, AEBetan eta Erresuma Batuan barne, dementzia duten adineko pertsonen proportzioa jaitsi egin dela. Egileen ustez, hori, neurri batean, hezkuntza hobeari, osasun-arreta hobeari eta bizitza osoan odol-hodieetan kalte gutxiago izateari zor zaie, University College London erakundeak txostenari buruz egindako laburpenaren arabera.

Zer aurkitu zuen 2024ko Lancet Batzordeak?

Dementziaren prebentzioari, esku-hartzeari eta zainketari buruzko Lancet Batzordea dementziaren arloko 27 ikertzailek osatzen dute, eta urte gutxiro ebidentzia berrikusten dute. 2024ko txostenean, alda daitezkeen 14 arrisku-faktore izendatu zituzten, eta kalkulatu zuten elkarrekin mundu osoko dementzia kasuen ia erdia ( % 45 inguru) direla. Egileen hitzetan, kasu horiek teorian prebenitu edo atzeratu zitezkeen arriskuak kenduko balira (2024ko Lancet Batzordearen txostena).

14 faktoreak, ebidentzia sendoena dagoen bizitza-etaparen arabera multzokatuta:

• Bizitzako lehen urteak: hezkuntza maila txikiagoa.
• Helduaroa (gutxi gorabehera 40 eta 65 urte bitartean): entzumen-galera, LDL («txarra») kolesterol altua, depresioa, buruko lesioa, jarduera fisiko eza, diabetesa, erretzea, tentsio altua, obesitatea eta alkohol-kontsumo handia.
• Geroagoko bizitza: isolamendu soziala, airearen kutsadura eta tratatu gabeko ikusmen-galera.

2024an gehitutako bi faktore berriak LDL kolesterol altua eta tratatu gabeko ikusmen-galera izan ziren. Kasuen zatirik handienarekin lotutako faktoreak entzumen-galera eta LDL kolesterol altua izan ziren (bakoitza % 7 inguru), eta ondoren hezkuntza maila txikiagoa eta isolamendu soziala (bakoitza % 5 inguru).

Gure arrisku-faktoreen gida 14 faktoreak taula batean azaltzen ditu, ikerketek zer lotzen duten eta zer egin dezakezun adierazita.

Zer ez duen esan nahi % 45eko zifrak

Erraza da zenbaki hau gaizki interpretatzea; beraz, komeni da zehatza izatea:

• Biztanleria osoari buruzko kalkulu bat da. Mundu osoko dementzia kasuak deskribatzen ditu, ez zure aukerak edo zure gurasoen aukerak.
• Kausa eta ondorioa suposatzen ditu. Egileek diote ebidentzia sinesgarria zuten arrisku-faktoreak soilik sartu zituztela, baina lotura batzuk partzialki soilik kausalak izan daitezkeela. Adibidez, bizitzako azken etapetako depresioa batzuetan dementziaren hasierako sintoma bat izan daiteke, ez kausa bat.
• Ez du ezer bermatzen pertsona jakin batentzat. UCLren laburpenak dio arriskua gutxitzeak biztanleria mailan eragiten duela, eta ez duela bermatzen pertsona jakin batek dementzia saihestuko duenik.
• Beste erdia ez dago faktore horiekin azaldua. Adinak, geneek eta zientzialariek oraindik ulertzen ez dituzten kausetan dago gainerakoa.

Zein da «arriskua gutxitzearen» eta «prebentzioaren» arteko aldea?

Arriskua gutxitzea probabilitateak murriztea da. Pertsona talde handi batek tentsioa jaitsi egiten badu, baliteke haietako gutxiagok dementzia garatzea urte askoren buruan, bestela garatuko luketenarekin alderatuta. Talde horretako pertsona batzuek hala ere garatuko dute.

Prebentzioak zerbait guztiz gertatzea eragoztea iradokitzen du. Dementziaren kasuan, ikerketek ezin diote hori gaur inori agindu.

Ikertzaileek atzerapenaz ere hitz egiten dute. Lancet Batzordeak dio ebidentzia berriak iradokitzen duela arriskua gutxitzeak dementziaren hasiera atzeratu eta pertsona batek osasun txarrarekin bizi duen denbora laburtu dezakeela. Urte gutxi batzuetako atzerapen batek ere garrantzi handia izan dezake pertsona batentzat eta haren familiarentzat.

Gune honetan, nahita erabiltzen ditugu «arriskua gutxitu» eta «lotuta egon». «Alzheimerra prebenitzea» agintzen duen produktu, osagarri edo programa bat ikusten duzunean, kontuz ibili. NIAk gomendatzen du medikuarekin kontsultatzea Alzheimerra prebenitzea agintzen duen pilula edo tratamendu bat probatu aurretik, produktu horiek ez-seguruak, diru-galerak edo biak izan daitezkeelako.

Zer aurkitu dute saiakuntza handiek?

Behaketa-azterketek (denboran zehar pertsonekin zer gertatzen den ikusten dutenek) loturak erakutsi ditzakete. Ausazko saiakuntzak, non pertsonak zoriz esleitzen diren programa batera edo konparazio-talde batera, proba sendoagoak dira. Hona hemen saiakuntza ezagunenetako batzuek aurkitu zutena.

FINGER (Finlandia)

FINGER saiakuntzan 60 eta 77 urte bitarteko 1.260 helduk parte hartu zuten, dementzia izateko arrisku handiagoa zutenak. Erdiak bi urteko programa bat jaso zuen: dieta-aholkularitza, ariketa fisikoa, ordenagailuko burmuin-ariketak eta bihotz- eta odol-hodien osasunaren jarraipena; beste erdiak osasun-aholku orokorrak jaso zituen. Programa-taldeak apur bat emaitza hobeak lortu zituen pentsamendu-proba multzo batean, alde txiki baina estatistikoki esanguratsua (FINGER saiakuntza The Lancet aldizkarian). Saiakuntzak proben emaitzak neurtu zituen, ez dementzia-diagnostikoak.

US POINTER (Ameriketako Estatu Batuak)

US POINTER saiakuntzan 60 eta 79 urte bitarteko 2.111 helduk parte hartu zuten, ez-aktiboak zirenak, dieta ez hain osasungarria zutenak eta beste arrisku-faktore batzuk zituztenak. Bi taldeak fisikoki eta mentalki aktiboago izatera, hobeto jatera, harreman sozialak mantentzera eta bihotz-osasuna zaintzera animatu zituzten. Talde batek egituratutako programa bat jaso zuen, entrenatzailearekin; besteak bere kabuz gidatu zuen. Bi urtean, pentsamendu-proben emaitzak bi taldeetan hobetu ziren, eta apur bat gehiago egituratutako taldean (US POINTER saiakuntza JAMA aldizkarian). Egileek diote jarraipen gehiago behar dela jakiteko alde horrek eguneroko bizitzan garrantzirik duen. «Ezer ez egin» talde bat ez zegoenez, saiakuntzak ezin du esan programa bakoitzak zenbat lagundu zuen ezer ez aldatzearekin alderatuta.

SPRINT MIND (tentsio arteriala)

SPRINT MIND saiakuntzak tentsio altua zuten 50 urtetik gorako 9.361 heldu estatubatuar aztertu zituen. Tentsio-helburu baxuago batera (goiko zenbakia 120tik behera) edo helburu estandarrera (140tik behera) esleitu zituzten. Helburu baxuagoak narriadura kognitibo arina nabarmen murriztu zuen, hau da, dementziaren aurretik ager daitekeen memoria- eta pentsamendu-arazoen etapa bat. Litekeen dementziaren kasuan, kasu gutxiago egon ziren helburu baxuagoko taldean, baina aldea ez zen estatistikoki esanguratsua. Saiakuntza goiz amaitu zen eta espero baino dementzia kasu gutxiago izan zituen; beraz, baliteke txikiegia izatea galdera horri erantzuteko (SPRINT MIND JAMA aldizkarian).

Berrikuspenek zer dioten

2021eko Cochrane berrikuspen batek hainbat arriskuri aldi berean heltzen dieten programen bederatzi saiakuntza handi bildu zituen, 18.000 pertsona baino gehiagorekin. Pentsamendu-probetan onura txiki bat aurkitu zuen, baina ez zuen alde argirik aurkitu zenbat pertsonak garatu zuten dementzia neurtu zuten bi saiakuntzetan (esku-hartze anitzeko programen Cochrane berrikuspena).

National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine erakundearen 2017ko berrikuspen batek, NIAk laburtua, ebidentzia «itzaropengarria baina ez erabakigarria» aurkitu zuen hiru ikuspegirentzat: tentsio altua kudeatzea, jarduera fisikoa handitzea eta entrenamendu kognitiboa.

Garrantzia al du noiz hasten zaren?

Lancet Batzordearen aholkua da arriskuak ahalik eta goizen gutxitzea eta ahalik eta denbora luzeenean baxu mantentzea: «zenbat eta lehenago, orduan eta hobeto» eta «zenbat eta luzeago, orduan eta hobeto». Halaber, dio ez dela inoiz goizegi edo beranduegi arriskua murrizteko. Ebidentzia gehiena helduaroari buruzkoa da, gutxi gorabehera 40 eta 65 urte bitartekoa, baina faktore batzuk, hala nola ikusmen-galera eta isolamendu soziala, bizitzako geroagoko etapetako arriskuak dira, eta oraindik zentzuzkoa izan daiteke horietan jardutea.

Txostenak dio orain ebidentzia sendoagoa dagoela arrisku batekiko esposizio luzeagoak eragin handiagoa duela adierazteko. Adibidez, helduaroan hasten den diabetesak geroago hasten denak baino garrantzi handiagoa duela dirudi.

Berdina al da dementzia-arriskua pertsona guztientzat?

Ez. Batzordeak ikusi zuen diru-sarrera txiki eta ertaineko herrialdeetako pertsonek, gutxiengoetako pertsonek eta diru gutxiago duten pertsonek askotan arrisku horietako gehiago dituztela; beraz, dementzia gazteago garatzeko joera egon daiteke. Arrisku asko pertsonak aukeratu ez zituzten egoerekin lotuta daude, hala nola haurtzaroan jaso zuten hezkuntzaren kalitatea, bizi diren airea edo elikagai osasungarriak eskuragarri eta hurbil dauden.

Horregatik, Batzordearen gomendioak gobernuei zuzenduta daude, pertsonei bezainbeste: haur guztientzako hezkuntza ona, aire garbiagoa, erretzea murrizteko neurriak, dendetan eta jatetxeetan saltzen den janarian azukre eta gatz gutxiago, eta behar duen ororentzat audifonoak. Norberaren ahaleginak garrantzia du, baina baita pertsonek bizi duten inguruneak ere. Hori da diagnostiko batengatik inor erruduntzat ez jotzeko beste arrazoi bat.

Zein dira ikerketa honen muga zintzoak?

• Dementziak hamarkadak behar ditu garatzeko, baina saiakuntza gehienek bi eta bost urte bitartean irauten dute. Dementzia bera neurtzeko, ez soilik proben emaitzak, oso ikerketa luze eta handiak behar dira.
• Saiakuntza gehienek pentsamendu-probak neurtzen dituzte. Proba bateko hobekuntza txiki batek ez du zertan esan nahi pertsona gutxiagok garatuko dutenik dementzia edo eguneroko bizitza errazagoa izango denik.
• Boluntarioak askotan osasuntsuagoak eta heziketa maila handiagokoak izaten dira biztanleria orokorra baino. Lancet Batzordeak dio ebidentzia gehiena oraindik diru-sarrera handiko herrialdeetatik datorrela eta gutxiengo-taldeak gutxiegi ordezkatuta daudela.
• Lotura batzuk bi norabidekoak dira. Ez hain aktibo edo ez hain sozial izatea dementziaren hasierako ondorioa izan daiteke, ez soilik kausa bat.
• Dieta-saiakuntzek emaitza etsigarriak eman dituzte orain arte. MIND dietari buruzko hiru urteko saiakuntza batek ez zuen alde esanguratsurik aurkitu pentsamenduan kontrol-dieta batekin alderatuta. Ikusi gure dietaren gida.
• Ez dago frogatuta burmuin-jolasek dementzia prebenitzen dutenik. Ikusi gure burmuin-jolasei eta dementziari buruzko gida.
• Baraualdiari buruzko giza ebidentzia oso mugatua da, eta arriskutsua izan daiteke adineko pertsonentzat. Ikusi gure baraualdiaren gida.

Norbaitek «dena ondo» egin bazuen, zergatik garatu zuen hala ere dementzia?

Dementzia ez delako aukeren ondorio hutsa. NIAk dio adina dela Alzheimer gaixotasunaren arrisku-faktore ezagun handiena, eta inork ezin du aldatu. Geneek ere zeregina dute. Eta zientzialariek oraindik ez dute guztiz ulertzen zerk eragiten duen Alzheimerra pertsona gehienetan. 14 arrisku-faktoreak guztiak kenduko balira ere, Lancet Batzordearen kalkuluak berak kasuen erdia baino gehiago azaldu gabe uzten du.

Beraz, ariketa fisikoa egiten zuen, ondo jaten zuen, inoiz erre ez zuen eta hala ere dementzia garatu zuen pertsona bat zaintzen ari bazara, ez zen ezer gaizki egin haren aldetik, ezta zure aldetik ere. Zu zeu dementziarekin bizi bazara, ez da zure errua. Errudun sentitzea ohikoa da familietan, baina ez da bidezkoa. Orain garrantzitsuena erosotasuna, lotura eta egun onak dira; hasteko, gure jarduera-ideiak eta zaintzailearen autolaguntzarako gida begira ditzakezu.

Zer urrats komentatu ditzakezu medikuarekin?

Hauek dira gehien aztertu diren arloak. Osasun-azterketa batean aipatzekoak dira, gehienek bihotz-osasunean, aldartean eta autonomian ere laguntzen dutelako, dementzian izan dezaketen eragina edozein dela ere.

1. Tentsio arteriala. Galdetu zein diren zure balioak eta zein helburuk egokitzen zaizun. Lancet Batzordeak iradokitzen du 40 urte ingurutik aurrera goiko zenbakia 130 edo txikiagoa izatea helburu izatea, baina adineko pertsona batentzat helburu egokia haren osasun orokorraren araberakoa da.
2. Entzumena. Eskatu entzumen-proba bat, eta galdetu ea audifonoek lagunduko luketen. Gure entzumenaren gidak ikerketa azaltzen du.
3. Ikusmena. Egin begi-azterketak aldizka eta galdetu ea begi-lausoa bezalako arazoak trata daitezkeen.
4. Kolesterola. Galdetu ea zure LDL kolesterola neurtu behar den eta ea zerbait aldatu behar den.
5. Odoleko azukrea. Diabetesa baduzu, galdetu nola kudeatu segurtasunez.
6. Aldartea. Depresioa ohikoa da eta tratagarria da. Esan medikuari triste sentitu bazara edo gauzekiko interesa galdu baduzu bi aste baino gehiagoz.
7. Erretzea eta alkohola. Galdetu erretzeari uzteko laguntzari buruz eta alkoholaren muga seguruei buruz.
8. Mugimendua. Galdetu zein jarduera mota den segurua zuretzat. Gure ariketa fisikoaren gidak ideiak ditu.
9. Burua babestea. Erabili kaskoa bizikletan ibiltzean eta kontaktu-kiroletan, eta galdetu erorketak prebenitzeari buruz.
10. Harremanetan egotea. Besteekin denbora pasatzea bizitza osasuntsu baten parte da. Ikusi gure harreman sozialen gida, eta baita loaren gida ere.

Sendagaiak, dieta, osagarriak, baraualdia edo ariketa fisikoa aldatu aurretik, hitz egin lehenik medikuarekin, batez ere bihotzeko gaixotasunik baduzu, diabetesa baduzu, erorketak izandako aurrekariak badituzu edo dagoeneko dementziarekin bizi bazara.

Hitz egin medikuarekin

Zuengan edo beste norbaitengan kezka sortzen dizuten memoria- edo pentsamendu-aldaketak nabaritzen badituzu, hartu hitzordua. NIAk dio memoria-arazoek beste kausa batzuk izan ditzaketela, hala nola sendagaien albo-ondorioak, tiroide-arazoak, depresioa edo B12 bitamina gutxi izatea, eta arazo horietako batzuk desagertu egiten direla kausa tratatzen denean. Gure abisu-seinaleen gidak zer aztertu behar den azaltzen du.

Eskatu berehalako laguntza bat-bateko aldaketak gertatzen badira: bat-bateko nahasmena, gorputzaren alde bateko ahultasuna edo sorgortasuna, hitz egiteko zailtasuna edo buruko min larria garuneko isuriaren edo beste larrialdi baten seinaleak izan daitezke. Deitu 112ra.

Non sartzen da Golden Moments

Golden Moments aplikazioak elkarrekin egiteko jarduera errazak eskaintzen ditu, hala nola elkarrizketa-txartelak, irudi-bingoa eta arnasketa lasaiko une bat. Gozatzeko eta elkarrekin denbora pasatzeko dira. Ez dira tratamendu bat, eta ez dute dementzia prebenitzen edo moteltzen.