Demans Önlenebilir mi? Araştırmalar Ne Söylüyor

Demansı olan birine bakıyorsanız ya da bir ebeveynin onunla yaşadığını izlediyseniz, bunun engellenip engellenemeyeceğini ve aynısının sizin başınıza gelmesini engelleyip engelleyemeyeceğinizi muhtemelen merak etmişsinizdir. Bu sayfa, araştırmaların gerçekte ne söylediğini sade bir dille ortaya koyuyor. Kısa cevap şu: Hiç kimse demansı önleyeceğini vaat edemez, ancak araştırmalar bazı risklerin azaltılabileceğini ve bunları bir toplumda azaltmanın, daha az kişinin demansa yakalanması ya da daha geç yakalanması anlamına gelebileceğini düşündürüyor.

Bu, genel bilgidir; tıbbi tavsiye değildir. Lütfen tıbbi sorumluluk reddimizi okuyun ve kendi sağlığınız hakkında bir doktorla konuşun.

Demans önlenebilir mi?

Tek bir kişi için demansı önlemenin kanıtlanmış bir yolu yoktur. National Institute on Aging (NIA), Alzheimer’ı önlediği henüz hiçbir şeyin kanıtlanmadığını söylerken, araştırmacıların umut verici stratejiler bulduğunu ve neyin işe yarayıp neyin yaramayabileceğini öğrenmekte olduklarını belirtiyor.

Araştırmaların gösterdiği şey, belirli sağlık durumlarının ve alışkanlıkların daha yüksek demans ihtimaliyle ilişkili olduğudur. Bu riskler bütün bir toplumda düşük olduğunda, daha az kişi demansa yakalanabilir ya da hayatın daha ileri bir döneminde yakalanabilir. Bu, bir garantiden çok farklıdır.

Umut verici bir işaret: 2024 Lancet Komisyonu, ABD ve Birleşik Krallık dahil bazı yüksek gelirli ülkelerde demansı olan yaşlıların oranının düştüğünü bildirdi. University College London’ın rapor özetine göre yazarlar bunun muhtemelen kısmen daha iyi eğitimden, daha iyi sağlık hizmetinden ve yaşam boyunca kan damarlarının daha az hasar görmesinden kaynaklandığını düşünüyor.

2024 Lancet Komisyonu ne buldu?

Demans önleme, müdahale ve bakım konulu Lancet Komisyonu, kanıtları birkaç yılda bir gözden geçiren 27 demans araştırmacısından oluşan bir gruptur. 2024 raporları, değiştirilebilme potansiyeli olan 14 risk faktörü belirledi ve bunların birlikte dünya genelindeki demans vakalarının yaklaşık yarısından (yaklaşık %45) sorumlu olduğunu tahmin etti. Yazarların ifadesiyle, riskler ortadan kaldırılsaydı bu vakalar kuramsal olarak önlenebilir ya da ertelenebilirdi (2024 Lancet Komisyonu raporu).

Kanıtların en güçlü olduğu yaşam evresine göre gruplanmış 14 faktör:

• Erken yaşam: daha az eğitim.
• Orta yaş (kabaca 40 ile 65 yaş arası): işitme kaybı, yüksek LDL (“kötü”) kolesterol, depresyon, kafa travması, fiziksel hareketsizlik, diyabet, sigara, yüksek tansiyon, obezite ve aşırı alkol kullanımı.
• İleri yaş: sosyal yalnızlık, hava kirliliği ve tedavi edilmemiş görme kaybı.

2024’teki en yeni iki ek, yüksek LDL kolesterol ve tedavi edilmemiş görme kaybıydı. Vakaların en büyük payıyla ilişkili faktörler işitme kaybı ve yüksek LDL kolesterol (her biri yaklaşık %7) oldu; bunları daha az eğitim ve sosyal yalnızlık (her biri yaklaşık %5) izledi.

Risk faktörleri rehberimiz, 14 faktörün hepsini bir tabloda, araştırmaların neyi ilişkilendirdiği ve sizin neler yapabileceğinizle birlikte ele alıyor.

%45 rakamının ne anlama gelmediği

Bu rakamı yanlış anlamak kolaydır; bu yüzden kesin olmakta fayda var:

• Bu bir toplum tahminidir. Sizin ya da ebeveyninizin ihtimallerini değil, dünya genelindeki demans vakalarını tanımlar.
• Neden ve sonuç ilişkisi varsayar. Yazarlar yalnızca ikna edici kanıtı olan risk faktörlerini dahil ettiklerini, ancak bazı bağlantıların yalnızca kısmen nedensel olabileceğini söylüyor. Örneğin ileri yaştaki depresyon, bazen demansın nedeni olmaktan çok erken bir belirtisi olabilir.
• Tek bir kişi için hiçbir şeyi garanti etmez. UCL özeti, riski azaltmanın bir toplum düzeyinde işlediğini ve herhangi bir bireyin demanstan kaçınacağını garanti etmediğini belirtiyor.
• Diğer yarı bu faktörlerle açıklanmıyor. Geri kalanı yaş, genler ve bilim insanlarının henüz anlamadığı nedenler oluşturuyor.

“Riski azaltma” ile “önleme” arasındaki fark nedir?

Riski azaltma, ihtimalleri düşürmek demektir. Büyük bir grup insan tansiyonunu düşürürse, uzun yıllar içinde demansa yakalanan kişi sayısı, aksi hâlde olacağından daha az olabilir. O gruptaki bazı bireyler yine de demansa yakalanacaktır.

Önleme, bir şeyin hiç olmamasını akla getirir. Demans için bu, bugün araştırmaların kimseye vaat edebileceği bir şey değildir.

Araştırmacılar gecikmeden de söz ediyor. Lancet Komisyonu, riski azaltmanın demansın başlangıcını geriye itebileceğine ve kişinin sağlıksız geçirdiği süreyi kısaltabileceğine dair yeni kanıtlar bildiriyor. Birkaç yıllık bir gecikme bile bir kişi ve ailesi için çok önemli olabilir.

Bu sitede “riski düşürmek” ve “ile ilişkili” ifadelerini bilerek kullanıyoruz. “Alzheimer’ı önlediğini” vaat eden bir ürün, takviye ya da programla karşılaştığınızda dikkatli olun. NIA, Alzheimer’ı önlemeyi vaat eden herhangi bir hapı ya da tedaviyi denemeden önce bir doktora danışmayı öneriyor; çünkü bu tür ürünler güvenli olmayabilir, paranın boşa gitmesine yol açabilir ya da her ikisi olabilir.

Büyük çalışmalar ne buldu?

Gözlemsel çalışmalar (zaman içinde insanlara ne olduğunu izleyenler) bağlantıları gösterebilir. İnsanların bir programa ya da karşılaştırma grubuna rastgele atandığı randomize çalışmalar ise daha güçlü bir sınamadır. İşte en bilinen çalışmalardan bazılarının bulguları.

FINGER (Finlandiya)

FINGER çalışması, demans riski daha yüksek olan 60 ile 77 yaş arası 1.260 yetişkini kapsadı. Yarısı iki yıl boyunca beslenme önerileri, egzersiz, bilgisayarlı beyin egzersizleri ile kalp ve damar sağlığı kontrollerinden oluşan bir program aldı; diğer yarısı genel sağlık önerileri aldı. Program grubu bir dizi düşünme testinde biraz daha iyi sonuç aldı; bu küçük ama istatistiksel olarak anlamlı bir farktı (The Lancet’te FINGER çalışması). Çalışma demans tanılarını değil, test sonuçlarını ölçtü.

US POINTER (Amerika Birleşik Devletleri)

US POINTER, hareketsiz olan, daha az sağlıklı beslenen ve başka risk faktörleri bulunan 60 ile 79 yaş arası 2.111 yetişkini kapsadı. Her iki gruba da fiziksel ve zihinsel olarak daha etkin olmaları, daha iyi beslenmeleri, sosyal kalmaları ve kalp sağlığını izlemeleri önerildi. Bir gruba yapılandırılmış, koçluk destekli bir program verildi; diğeri kendi kendini yönlendirdi. İki yıl boyunca düşünme testi sonuçları her iki grupta da iyileşti, yapılandırılmış grupta biraz daha fazla (JAMA’da US POINTER çalışması). Yazarlar, farkın günlük yaşamda önemli olup olmadığını bilmek için daha fazla izleme gerektiğini söylüyor. “Hiçbir şey yapmayan” bir grup olmadığı için çalışma, hiç değişiklik yapmamaya kıyasla iki programdan birinin ne kadar yardımcı olduğunu söyleyemez.

SPRINT MIND (tansiyon)

SPRINT MIND, yüksek tansiyonu olan 50 yaş ve üstü 9.361 ABD’li yetişkini inceledi. Bu kişiler daha düşük bir tansiyon hedefine (üst değer 120’nin altı) ya da standart hedefe (140’ın altı) atandı. Daha düşük hedef, demansın öncesinde görülebilen bir bellek ve düşünme sorunları evresi olan hafif bilişsel bozukluğu anlamlı ölçüde azalttı. Olası demans için daha düşük hedef grubunda daha az vaka vardı, ancak fark istatistiksel olarak anlamlı değildi. Çalışma erken durdu ve beklenenden daha az demans vakası vardı; bu nedenle bu soruyu yanıtlamak için fazla küçük olmuş olabilir (JAMA’da SPRINT MIND).

Derlemelerin toplamda söylediği

2021 tarihli bir Cochrane derlemesi, aynı anda birkaç riske yönelen programların dokuz büyük çalışmasını, 18.000’den fazla kişiyle birlikte bir araya getirdi. Düşünme testlerinde küçük bir yarar buldu; ancak bunu ölçen iki çalışmada kaç kişinin demansa yakalandığı konusunda iki grup arasında açık bir fark yoktu (çok alanlı müdahalelerin Cochrane derlemesi).

NIA’nın özetlediği, National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine’in 2017 tarihli bir derlemesi, üç yaklaşım için “cesaret verici ama sonuçsuz” kanıt buldu: yüksek tansiyonu yönetmek, fiziksel etkinliği artırmak ve bilişsel eğitim.

Ne zaman başladığınız önemli mi?

Lancet Komisyonu’nun önerisi, riskleri mümkün olan en erken zamanda azaltmak ve mümkün olduğunca uzun süre düşük tutmaktır: “ne kadar erken, o kadar iyi” ve “ne kadar uzun, o kadar iyi.” Ayrıca riski azaltmak için hiçbir zaman çok erken ya da çok geç olmadığını söylüyor. Kanıtların büyük bölümü kabaca 40 ile 65 yaş arası orta yaşla ilgili; ancak görme kaybı ve sosyal yalnızlık gibi bazı faktörler, harekete geçmenin hâlâ anlamlı olabileceği ileri yaş riskleridir.

Rapor, bir riske daha uzun süre maruz kalmanın daha büyük bir etkisi olduğuna dair artık daha güçlü kanıt bulunduğunu söylüyor. Örneğin orta yaşta başlayan diyabet, daha geç başlayan diyabetten daha önemli görünüyor.

Demans riski herkes için aynı mı?

Hayır. Komisyon, düşük ve orta gelirli ülkelerdeki insanların, azınlık gruplarından insanların ve parası daha az olan insanların bu risklerin daha fazlasını taşıdığını, dolayısıyla demansın daha genç yaşta gelişme eğiliminde olduğunu buldu. Risklerin çoğu, insanların seçmediği koşullara bağlıdır: çocukken aldıkları eğitimin kalitesi, yaşadıkları yerdeki hava ve sağlıklı yiyeceğin uygun fiyatlı ve yakında olup olmadığı gibi.

Komisyon’un önerilerinin bireylere olduğu kadar hükümetlere de yönelmesinin nedeni budur: tüm çocuklar için iyi eğitim, daha temiz hava, sigarayı azaltmaya yönelik önlemler, mağazalarda ve restoranlarda satılan yiyeceklerde daha az şeker ve tuz, ihtiyacı olan herkes için işitme cihazı. Bireysel çaba önemlidir, ancak insanların yaşadığı dünya da önemlidir. Bu, bir tanı için kimseyi suçlamamanın bir başka nedenidir.

Bu araştırmanın dürüst sınırları nelerdir?

• Demansın gelişmesi onlarca yıl alır, ancak çoğu çalışma iki ile beş yıl sürer. Yalnızca test sonuçlarını değil, demansın kendisini ölçmek çok uzun ve çok büyük çalışmalar gerektirir.
• Çoğu çalışma düşünme testlerini ölçer. Bir testte küçük bir iyileşme, daha az kişinin demansa yakalanacağı ya da günlük yaşamın kolaylaşacağı anlamına gelmek zorunda değildir.
• Gönüllüler çoğu zaman genel halktan daha sağlıklı ve daha eğitimlidir. Lancet Komisyonu, kanıtların çoğunun hâlâ yüksek gelirli ülkelerden geldiğini ve azınlık gruplarının yeterince temsil edilmediğini belirtiyor.
• Bazı bağlantılar iki yönlüdür. Daha az hareketli ya da daha az sosyal olmak, yalnızca bir neden değil, demansın erken bir etkisi de olabilir.
• Diyet çalışmaları şimdiye kadar hayal kırıklığı yarattı. MIND diyetiyle yapılan üç yıllık bir çalışma, düşünmede kontrol diyetine kıyasla anlamlı bir fark bulmadı. Beslenme rehberimize bakın.
• Beyin oyunlarının demansı önlediği kanıtlanmadı. Beyin oyunları ve demans rehberimize bakın.
• Orucun insanlardaki kanıtı çok sınırlıdır ve yaşlı yetişkinler için riskli olabilir. Oruç rehberimize bakın.

Biri her şeyi “doğru” yaptıysa neden yine de demansa yakalandı?

Çünkü demans yalnızca seçimlerin sonucu değildir. NIA, yaşın Alzheimer için bilinen en büyük risk faktörü olduğunu ve kimsenin bunu değiştiremeyeceğini söylüyor. Genler de rol oynar. Ayrıca bilim insanları, çoğu insanda Alzheimer’a neyin yol açtığını henüz tam olarak anlamıyor. 14 risk faktörünün hepsi ortadan kaldırılsa bile, Lancet Komisyonu’nun kendi tahmini vakaların yarısından fazlasını açıklanmamış bırakıyor.

Dolayısıyla egzersiz yapan, iyi beslenen, hiç sigara içmeyen ve yine de demansa yakalanan birine bakıyorsanız, onun tarafında da sizin tarafınızda da yanlış giden bir şey yok. Kendiniz demansla yaşıyorsanız, bu sizin suçunuz değildir. Ailelerde suçluluk duygusu yaygındır, ama hak edilmiş değildir. Şimdi önemli olan rahatlık, bağ kurmak ve güzel günlerdir; etkinlik fikirlerimiz ve bakım verenler için kendine iyi bakma rehberimiz başlamak için iyi bir yerdir.

Bir doktorla hangi adımları konuşabilirsiniz?

Bunlar en çok incelenen alanlardır. Demans üzerindeki etkileri ne çıkarsa çıksın, çoğu kalp sağlığına, ruh hâline ve bağımsızlığa da yardımcı olduğu için bir kontrolde gündeme getirmeye değerdir.

1. Tansiyon. Değerlerinizin ne olduğunu ve size uygun hedefin ne olduğunu sorun. Lancet Komisyonu, yaklaşık 40 yaşından itibaren üst değerin 130 ya da altında olmasını hedeflemeyi öneriyor; ancak yaşlı bir yetişkin için doğru hedef genel sağlığına bağlıdır.
2. İşitme. Bir işitme testi isteyin ve işitme cihazının yardımcı olup olmayacağını sorun. İşitme rehberimiz araştırmaları açıklıyor.
3. Görme. Düzenli göz muayenesi yaptırın ve katarakt gibi sorunların tedavi edilip edilemeyeceğini sorun.
4. Kolesterol. LDL kolesterolünüzün kontrol edilip edilmemesi gerektiğini ve bir şeyin değişip değişmemesi gerektiğini sorun.
5. Kan şekeri. Diyabetiniz varsa, bunu güvenli biçimde nasıl yöneteceğinizi sorun.
6. Ruh hâli. Depresyon yaygındır ve tedavi edilebilir. Birkaç haftadan uzun süre kendinizi kötü hissettiyseniz ya da bir şeylere ilginizi kaybettiyseniz doktorunuza söyleyin.
7. Sigara ve alkol. Sigarayı bırakmak için destek hakkında ve alkolün güvenli sınırları hakkında sorun.
8. Hareket. Sizin için hangi tür etkinliğin güvenli olduğunu sorun. Egzersiz rehberimizde fikirler var.
9. Başı korumak. Bisiklete binerken ve temaslı sporlarda kask takın ve düşmeleri önleme hakkında sorun.
10. Bağlantıda kalmak. Başkalarıyla vakit geçirmek sağlıklı bir yaşamın parçasıdır. Sosyal bağlantı rehberimize ve ayrıca uyku rehberimize bakın.

İlaçlarınızı, beslenmenizi, takviyelerinizi, orucunuzu ya da egzersizinizi değiştirmeden önce, özellikle kalp hastalığınız, diyabetiniz, düşme öykünüz varsa ya da zaten demansla yaşıyorsanız, önce doktorunuzla konuşun.

Bir doktorla konuşun

Kendinizde ya da başkasında sizi endişelendiren bellek ya da düşünme değişiklikleri fark ederseniz randevu alın. NIA, bellek sorunlarının başka nedenleri olabileceğini; ilaç yan etkileri, tiroid sorunları, depresyon ya da düşük B12 vitamini gibi nedenlerin bulunabileceğini ve bu sorunlardan bazılarının, nedeni tedavi edildiğinde ortadan kalktığını belirtiyor. Uyarı işaretleri rehberimiz nelere dikkat etmeniz gerektiğini açıklıyor.

Ani değişiklikler için acil yardım alın: ani kafa karışıklığı, bir yanda güçsüzlük ya da uyuşma, konuşmada zorluk ya da şiddetli baş ağrısı felcin ya da başka bir acil durumun işareti olabilir. Acil durum hattını arayın (Türkiye’de 112; ABD’de 911).

Golden Moments nerede duruyor?

Golden Moments; sohbet kartları, resimli tombala ve sakin nefes molası gibi basit, paylaşılan etkinlikler hazırlar. Bunlar keyif ve birlikte vakit geçirmek içindir. Tedavi değildir ve demansı önlemez ya da yavaşlatmaz.