Iñuuraq aullaqtirutaa dementia-mik paqitchinii?

Iñuuraq aullaqtirutaat tamatkunuŋa uqautiqaqtut, ammalu ilaan uqaqtut isumman nutaqqauŋaruq. Iñuumun dementia-mik iñuuġniqaqtuanun paqtaqsiñiqpan, uvvaluunniit ilviññik isummatigun sivaŋniqpan, apirriġniqsuuruq taapkua ikayuutauniaqpatigi. Una ilisimaruat nalunaiqsautait, nakuuruallu nalunaiŋitkullu.

Una ilisaqtuun, aatchuisuiññiqsuŋitkullu. Tautukkikput aatchuisuiññiqsaaġniq nalunaiqsuun.

Iñuuraq aullaqtirutaat dementia-mik paqitchiniivaat?

Iñuuraq aullaqtirutaa nalunaiqsuqtaŋitchuq dementia-mik paqitquvlugu. National Institute on Aging (NIA) uqaqtuq iñuich nalupqisukługu uqautait computer-mi iñuuraq aullaqtirutaat itqaummaġniq aasiiḷiŋŋiqsiñiaġaat, ammalu nalunaiqsuutit ilaan naammagniŋitchut iñuuraq aullaqtirutaat apps-ŋat iḷitchuġniqni uuktuqtauyut aasii atuutiqaqtut (NIA: Alzheimer’s paqitniq).

Taamna uqaqtuŋitchuq iñuuraq aullaqtirutaat ikayuutaŋitkut. Uqaqtuq nakuunŋat quviasuunmi, iḷagiigniqsaaġnirmi, atuqtuaniglu, dementia-mit paqitquvluguŋitkullu.

“Near transfer” suna, suvaaŋa piviksaun?

Suna piġiqsiġuvlugu, ilaan aasii ilitchuġaat. Iḷitchuġniqtiŋat taamna aullaqtirunmik atuutiġaat. Apiqqun alla aasii atuġniŋagaat: sunanik aasiiḷḷu (near transfer) uvvaluunniit iñuunmi atullaat, atausiġuuruq ullaq iñiqsraġnikkun itqaummaġniq uvvaluunniit manik atunniq (far transfer).

2016-mi iḷitchuġniq angiyuq iñuuraq aullaqtirutaat savaqatigiisa nalunaiqsuutait tautukkaat. Nalunaiqsuiq iñuich aasii ilitchuġaat piġiqsiġivlugit, ikitqumik nalunaiqsuun aasiiḷḷu ilitchuġnikkut, ammalu nalunaiqsuutait ikitqut iñuunmi isumani aasiiḷiŋŋiqsaaġniq. Iḷitchuġniich ilaan atuġniŋaitchuat, nalunaiqsaaġniq sapiqsaaqługu (Simons ilagiivlugu, Psychological Science in the Public Interest).

Iḷitchuġniich computer-mi iñuuraq aullaqtirutaanik sunik uqaqpat?

Cochrane iḷitchuġniich, iḷitchuġniich nakuuruanik katitillugit, computer-mi aullaqtirunmik 12-nik savaaniglu sivisuanik tautukkaat:

• Iñuich 65-nik ukiuġniqaqtut nakuunmik isumani: iḷitchuġniich 8, 1,183-nik iñuich. Nalunaiqsuutit ikitqut uvvaluunniit ikitquruat. Aullaqtirun nalunŋaani ikitqumik ikayuutauniaqtuq, taaptuma sivuniqpaŋa nalunaiġnaqtuŋitchuq (Cochrane iḷitchuġniq, utuqaqtut nakuunmik isumani).
• Iñuich mild cognitive impairment-lik: iḷitchuġniich 8, 660-nik iñuich. Iḷitchuġniq atauchimiuq nalunaiqsuiññiqsuq kina dementia-liñiaqpatigi, nalunaiqsuutitlu ikitquruat nalunaiqsaaġniq sapiqsaaqługu (Cochrane iḷitchuġniq, mild cognitive impairment).

ACTIVE-mi iḷitchuġniq sunik nalunaiqsuaq?

ACTIVE angiyuq U.S.-mi iḷitchuġniq, 1998-mi pigiaġniq 2,802-nik iñuich 65-nik ukiuġniqaqtut inmiñik iñuuġniqaqtut, isumaniḷḷu angiyumik apiqqutaaŋitkut. Iñuich nalautsaqtaat piŋasuni ilagiit aullaqtirutaani (suksraunmik, itqaummaġniq, uvvaluunniit isumalluataq) uvvaluunniit aullaqtirutaaŋitkumi. Aullaqtirun qulit aglaan savaat tallimanik siksraniglu savaanun. Ilagiich ammalu booster savaanik atuqsraqtaut atausiŋŋuumik piŋasuuniglu ukiunun.

Suksraunmik aullaqtirun tautugniq suksraunmik atuġniqlu, naaggaġniqsaan atanniqsuq iñuum aasiiḷiŋŋiqsaa.

2026-mi, iḷitchuġniqtiŋat 2,021-nik ilaŋŋurut Medicare-mi titiraqsiḷḷu 20-ni ukiuni (ACTIVE 20-ukiunik iḷitchuġniq). Una nalunaiqsautaat:

• Suksraunmik aullaqtirun boosters-niklu atausiŋŋuumik: dementia-mik nalunaiqsuqtaat ikitchuat aullaqtirutaaŋitkumiit (hazard ratio 0.75, taamna nalunaiqsautauq 25% ikitchuamik).
• Suksraunmik aullaqtirun boosters-naitchuaq: ikitchuŋitchuq.
• Itqaummaġniqmullu isumalluataq aullaqtirutaat: dementia-mik nalunaiqsuqtaani nalunaiġnaqtuamik allanik takutchiññiġaat.
• Aullaqtirutaat ilagiich tamaita aullaqtirutaaŋitkumiit: ikitchuaq nalunaiqsuqtaat aglaan, nalunaiġnaqtuŋitchuq.

Taamna nalunaiqsuun atuġniŋat

• Atausiġmik suksraunmik aullaqtirutaanik ilisaġniġmi boosters-niklu atuġniaġaa, iñuuraq aullaqtirutaat tamaitaŋitkut.
• Nalunaiġnaqtuq nalunaiqsuun ilagiinni (iñuich sivulliq savaanik naammaksisuurut, boosters-niklu atuqsraqtaut), suksraunmik aullaqtirutaat ilagiinni tamatkunuŋaŋitkullu.
• Dementia nalunaiqsuqtaat Medicare-mi titiraqsiḷḷu nalunaiqsuutainik, iñuich tamaita tautukługitŋitkut. Sivulliq ilaŋŋurut sisamaat ilaan ilagiiññiqsut Medicare Advantage-mi, taaptuma titiraqsiḷḷu naammagniŋaitchuat.
• Ilaŋŋurut pigiaġniġmi isumani apiqqutaaŋitkut. Nalunaiqsuutit taapkua uqaqtutŋitkullu iñuich dementia-mik iñuuġniqaqtut.

Taamna nalunaiqsuun piŋaruq, suli iḷitchuġniq atqunaqtuq. Nalunaiqsuutaŋitchuq app-mik dementia-mik paqitquvlugu.

FTC Lumosity-mik sunik uqaqtuq?

January 2016-mi, Lumos Labs, Lumosity sanayuaqtiŋat, $2 million-ni akiliqsuq Federal Trade Commission-mun nalunaiqsuutai uqautait uqtuuqaniḷḷu. FTC uqaqtuq savaqatigiich uqautait, ilisimaruanik naammagniŋaitkuaq, iñuuraq aullaqtirutaat savaktinni ilisaġnirmilu aasiiḷiŋŋiqsiñiaġaat, utuqaqsraaq isummani, mild cognitive impairment, dementia, Alzheimer’s-lu paqitquvlugit. Taaptuma nalunaiqsuutaa sivunmun savaqatigiich nalunaiqsuutinik ilisimaruanik atuġniaqut taaptuma uqautaa (FTC-m uqautaa).

Iḷagiich ilisaqtuat: iñuuraq aullaqtirutaa, app, uvvaluunniit savaaq itqaummaġniq paqitquvlugu uvvaluunniit dementia-mik paqitquvlugu uqaqpan nalupqisukługu.

Iñuuraq aullaqtirutaat iñuumun dementia-mik iñuuġniqaqtuanun ikayuutauniaqpatigi?

Uvlaakun nakuuruamik ikayuutauniaqtuq, taamnalu piviksaq. Iḷitchuġnirauruq cognitive stimulation: savaqatigiġniq quviasuunmik, uqaqatigiigniq, itqaummaġniq uqautait, uqaġiich, puzzles, atuutitlu, ilagiinni mikiniqaqtumi ilisaurriqaqtumi.

2023-mi Cochrane iḷitchuġniq 37-nik iḷitchuġniich 2,766-nik iñuich mild-mit moderate-mut dementia-mik iñuuġniqaqtut nalunaiqsuaq (Cochrane iḷitchuġniq cognitive stimulation-mik):

• ikitqumik, naaggaġniqsaat ikayuutaq isummani uuktuutini (nalunaiqsuutit akuniqsaat);
• uqaqatigiigniqsaaġnirmi iḷagiigniqsaaġnirmilu aasiiḷiŋŋiqsuq (nalunaiqsuutit nakuuruat, ikitquruani iḷitchuġniqni);
• ikitqut ikayuutit iñuunmi nakuunŋani, quviasuunmi, pigiuġnirmilu.

Ikayuutit nalunaiqsuqtaat ilaan nalunŋaani, qulit savaani, ammalu ikitqut iḷitchuġniich sivuniqpaŋa tautukkaat. Cognitive stimulation savaqatigiġniq ilagiinni, taamna nalunaiqsuutit iñuumun atausiġuun tablet-mi iñuuraġniq atautchikunŋitkullu atuġniaqut.

2024-mi Lancet Commission uqaqtuq suli savaat iñuich dementia-mik iñuuġniqaqtut piviksauruat, quviasuun iñuunmiḷḷu piviksaun atullugit (Lancet Commission).

Iñuuraq aullaqtirutaat sunik nakuuruat?

Nalautchaukkuvich, iñuuraq aullaqtirutaat ikayuutauniaqut:

• Quviasuun. Uvlaakun quviasuun piviksaq.
• Iḷagiigniq. Saniani iñuuraġniq atuqtuamik iḷagiigniqsaaġniq, uqaqatigiigniq sapiqsaaqpan. Tautukkik qanuk iḷagiigniqsaaġniq.
• Atuqtuaq. Atuqtuaq uvlupak suli atausiġmi iñiqsraġnikkun iḷuqsaaġniq ikayuutauniaqtuq.
• Sapiġniq. Iñuum atunniqsaqsiñiqsaa nalunautchaukkuvich, sapilluniŋaruq uuktuutaŋitkullu.
• Uqaqatigiigniq. Aglaq uvvaluunniit uqaqtuat nalunaiqtuat unipkaaq paġilisaqtuat. Pigiuk uqaqatigiigniqsaaġniq aglaat uvvaluunniit uqaqtuat naammaksigik.

Piqsraungitkich: time-rutit, nalunaiqsuutit, streak-tit, uuktuun aasiiḷḷu itqaummaġniġmik. Iñuum sivaŋniqpan, nutqaqtikkik. Nutqaqniq uvvaluunniit saniani aquvniq nakuuruq. Iḷisatqun apps-nik iñuuraq aullaqtirutaaniglu nalunautchanniq ilisaqtuq.

Golden Moments sumiqpa?

Golden Moments iñuuraq aullaqtirutaat, atausiġuuruq aglaat malġuk, aglaq katinniq, aglaich angiyut uqaġiich, quviasuunmun iḷagiigniqsaaġnirmullu sanayauyut. Time-rutiŋitkut, nalunaiqsuutiŋitkullu. Aatchuusiaŋitkut, ammalu dementia-mik paqitchuiññiġaatki suli suksrautiqsiññiġaatki. Taamna tusaayugaan uqaqtugut, iñuuraq aullaqtirutaa atuġniŋaitchuaq uqautiqsraġniŋitkullu.

Aatchuisiq uqaqatigiigik

Ilviññik uvvaluunniit iñuumun paqtaqsiñiqpan isummatigun sivaŋniqpan, aatchuisiq tautuguk, app-miŋitkullu. Aatchuisiq qiniqsaaqtuq sunanik aasiiḷiŋŋiqsaaġniqaqtut, ammalu nalunaiqsuutit nakuuruat uqaqatigiġniaġai, atausiġuuruq aunniq atanniqsiñiq ammalu naalaktuaniq uuktuġniq. Tautukkik Dementia paqitniq?. Suksraliq isummani allaniq uvvaluunniit alla suksraliq, aatchuisiq suksraaġmik qiniqsiġik.