Μπορεί να προληφθεί η άνοια; Τι λέει η έρευνα

Αν φροντίζετε κάποιον με άνοια, ή αν έχετε δει έναν γονιό να ζει με αυτή, πιθανόν έχετε αναρωτηθεί αν θα μπορούσε να είχε σταματήσει, και αν μπορείτε να αποτρέψετε να συμβεί σε εσάς. Αυτή η σελίδα παρουσιάζει με απλά λόγια τι λέει πραγματικά η έρευνα. Η σύντομη απάντηση: κανείς δεν μπορεί να υποσχεθεί ότι θα προληφθεί η άνοια, αλλά η έρευνα δείχνει ότι ορισμένοι κίνδυνοι μπορούν να μειωθούν, και ότι η μείωσή τους σε έναν πληθυσμό μπορεί να σημαίνει λιγότερους ανθρώπους με άνοια ή ότι η άνοια εμφανίζεται αργότερα.

Αυτές είναι γενικές πληροφορίες, όχι ιατρική συμβουλή. Διαβάστε την ιατρική αποποίηση ευθύνης μας και μιλήστε με γιατρό για τη δική σας υγεία.

Μπορεί να προληφθεί η άνοια;

Δεν υπάρχει αποδεδειγμένος τρόπος να προληφθεί η άνοια για κανέναν συγκεκριμένο άνθρωπο. Το Εθνικό Ινστιτούτο Γήρανσης (NIA) λέει ότι, ενώ δεν έχει αποδειχθεί ακόμη τίποτα που να προλαμβάνει το Αλτσχάιμερ, οι ερευνητές έχουν βρει υποσχόμενες στρατηγικές και μαθαίνουν τι μπορεί και τι δεν μπορεί να λειτουργήσει.

Η έρευνα δείχνει ότι ορισμένες παθήσεις και συνήθειες συνδέονται με υψηλότερη πιθανότητα άνοιας. Όταν αυτοί οι κίνδυνοι είναι χαμηλότεροι σε ολόκληρο τον πληθυσμό, λιγότεροι άνθρωποι μπορεί να αναπτύξουν άνοια, ή να την αναπτύξουν αργότερα στη ζωή τους. Αυτό διαφέρει πολύ από μια εγγύηση.

Ένα ενθαρρυντικό σημάδι: η Επιτροπή Lancet του 2024 ανέφερε ότι, σε ορισμένες χώρες υψηλού εισοδήματος, όπως οι ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο, το ποσοστό των ηλικιωμένων με άνοια έχει μειωθεί. Οι συγγραφείς πιστεύουν ότι αυτό οφείλεται πιθανότατα εν μέρει στη καλύτερη εκπαίδευση, στην καλύτερη φροντίδα υγείας και στη μικρότερη βλάβη των αιμοφόρων αγγείων σε όλη τη ζωή, σύμφωνα με τη σύνοψη του University College London για την έκθεση.

Τι βρήκε η Επιτροπή Lancet του 2024;

Η Επιτροπή Lancet για την πρόληψη, την αντιμετώπιση και τη φροντίδα της άνοιας είναι μια ομάδα 27 ερευνητών της άνοιας που εξετάζουν τα στοιχεία κάθε λίγα χρόνια. Η έκθεσή της του 2024 ονόμασε 14 παράγοντες κινδύνου που ενδεχομένως μπορούν να αλλάξουν, και εκτίμησε ότι μαζί αντιστοιχούν σε σχεδόν τα μισά (περίπου 45%) των περιστατικών άνοιας παγκοσμίως. Κατά τους συγγραφείς, αυτά τα περιστατικά θα μπορούσαν θεωρητικά να προληφθούν ή να καθυστερήσουν αν αφαιρούνταν οι κίνδυνοι (έκθεση Επιτροπής Lancet 2024).

Οι 14 παράγοντες, ομαδοποιημένοι ανά στάδιο ζωής όπου τα στοιχεία είναι ισχυρότερα:

• Πρώιμη ζωή: λιγότερη εκπαίδευση.
• Μέση ηλικία (περίπου 40 έως 65 ετών): απώλεια ακοής, υψηλή LDL («κακή») χοληστερόλη, κατάθλιψη, κάκωση εγκεφάλου, σωματική αδράνεια, διαβήτης, κάπνισμα, υψηλή αρτηριακή πίεση, παχυσαρκία και υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ.
• Μεγαλύτερη ηλικία: κοινωνική απομόνωση, ατμοσφαιρική ρύπανση και μη αντιμετωπισμένη απώλεια όρασης.

Οι δύο νέοι παράγοντες του 2024 ήταν η υψηλή LDL χοληστερόλη και η μη αντιμετωπισμένη απώλεια όρασης. Οι παράγοντες που συνδέονται με το μεγαλύτερο μερίδιο περιστατικών ήταν η απώλεια ακοής και η υψηλή LDL χοληστερόλη (περίπου 7% η καθεμία), ακολουθούμενες από τη λιγότερη εκπαίδευση και την κοινωνική απομόνωση (περίπου 5% η καθεμία).

Ο οδηγός μας για τους παράγοντες κινδύνου εξετάζει και τους 14 σε πίνακα, με όσα συνδέει η έρευνα και τι μπορείτε να κάνετε.

Τι δεν σημαίνει το ποσοστό 45%

Είναι εύκολο να παρερμηνευθεί αυτός ο αριθμός, γι’ αυτό χρειάζεται ακρίβεια:

• Είναι εκτίμηση πληθυσμού. Περιγράφει περιστατικά άνοιας σε όλο τον κόσμο, όχι τις πιθανότητες εσάς ή του γονιού σας.
• Υποθέτει αιτιότητα. Οι συγγραφείς λένε ότι συμπεριέλαβαν μόνο παράγοντες με πειστικά στοιχεία, αλλά ότι ορισμένες συσχετίσεις μπορεί να είναι μόνο εν μέρει αιτιακές. Για παράδειγμα, η κατάθλιψη στη μεγαλύτερη ηλικία μπορεί μερικές φορές να είναι πρώιμο σύμπτωμα άνοιας και όχι αιτία της.
• Δεν εγγυάται τίποτα για ένα άτομο. Η σύνοψη του UCL σημειώνει ότι η μείωση του κινδύνου λειτουργεί σε επίπεδο πληθυσμού και δεν εγγυάται ότι κάποιο συγκεκριμένο άτομο θα αποφύγει την άνοια.
• Το υπόλοιπο μισό δεν εξηγείται από αυτούς τους παράγοντες. Η ηλικία, τα γονίδια και αίτια που οι επιστήμονες δεν κατανοούν ακόμη αποτελούν το υπόλοιπο.

Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στη «μείωση κινδύνου» και στην «πρόληψη»;

Η μείωση κινδύνου σημαίνει χαμηλότερες πιθανότητες. Αν μια μεγάλη ομάδα ανθρώπων χαμηλώσει την αρτηριακή της πίεση, λιγότεροι από αυτούς μπορεί να αναπτύξουν άνοια μέσα σε πολλά χρόνια απ’ ό,τι θα συνέβαινε αλλιώς. Κάποια άτομα της ομάδας θα εξακολουθήσουν να την αναπτύξουν.

Η πρόληψη υπονοεί ότι κάτι δεν θα συμβεί καθόλου. Για την άνοια, αυτό δεν είναι κάτι που η έρευνα μπορεί να υποσχεθεί σε κανέναν σήμερα.

Οι ερευνητές μιλούν επίσης για καθυστέρηση. Η Επιτροπή Lancet αναφέρει νέα στοιχεία ότι η μείωση του κινδύνου μπορεί να αναβάλει την εμφάνιση της άνοιας και να μειώσει τον χρόνο που ένας άνθρωπος ζει με κακή υγεία. Ακόμη και μια καθυστέρηση μερικών χρόνων μπορεί να έχει μεγάλη σημασία για τον άνθρωπο και την οικογένειά του.

Σε αυτόν τον ιστότοπο χρησιμοποιούμε σκόπιμα τις φράσεις «μείωση κινδύνου» και «συνδέεται με». Όταν δείτε ένα προϊόν, συμπλήρωμα ή πρόγραμμα που υπόσχεται να «προλαμβάνει το Αλτσχάιμερ», αντιμετωπίστε το με επιφύλαξη. Το NIA συμβουλεύει να συμβουλεύεστε γιατρό πριν δοκιμάσετε οποιοδήποτε χάπι ή θεραπεία που υπόσχεται να προλάβει το Αλτσχάιμερ, επειδή τέτοια προϊόντα μπορεί να είναι ανασφαλή, άσκοπα ή και τα δύο.

Τι έχουν βρει οι μεγάλες δοκιμές;

Οι παρατηρησιακές μελέτες (που παρακολουθούν τι συμβαίνει στους ανθρώπους με την πάροδο του χρόνου) μπορούν να δείξουν συσχετίσεις. Οι τυχαιοποιημένες δοκιμές, όπου οι άνθρωποι τοποθετούνται σε ένα πρόγραμμα ή σε μια ομάδα σύγκρισης με τύχη, είναι ο ισχυρότερος έλεγχος. Ακολουθεί τι βρήκαν ορισμένες από τις πιο γνωστές δοκιμές.

FINGER (Φινλανδία)

Η δοκιμή FINGER συμπεριέλαβε 1.260 ενήλικες ηλικίας 60 έως 77 ετών που είχαν υψηλότερο κίνδυνο άνοιας. Οι μισοί έλαβαν ένα δίχρονο πρόγραμμα με συμβουλές διατροφής, άσκηση, υπολογιστικές ασκήσεις εγκεφάλου και ελέγχους για την καρδιά και τα αγγεία· οι άλλοι μισοί έλαβαν γενικές συμβουλές υγείας. Η ομάδα του προγράμματος τα πήγε ελαφρώς καλύτερα σε ένα σύνολο τεστ σκέψης, μια μικρή αλλά στατιστικά σημαντική διαφορά (δοκιμή FINGER στο The Lancet). Η δοκιμή μέτρησε αποτελέσματα τεστ, όχι διαγνώσεις άνοιας.

US POINTER (Ηνωμένες Πολιτείες)

Η US POINTER συμπεριέλαβε 2.111 ενήλικες ηλικίας 60 έως 79 ετών που ήταν ανενεργοί, είχαν λιγότερο υγιεινή διατροφή και είχαν άλλους παράγοντες κινδύνου. Και οι δύο ομάδες ενθαρρύνθηκαν να είναι πιο σωματικά και πνευματικά δραστήριες, να τρώνε καλύτερα, να παραμένουν κοινωνικές και να παρακολουθούν την υγεία της καρδιάς τους. Η μία ομάδα είχε ένα δομημένο, καθοδηγούμενο πρόγραμμα· η άλλη καθοδηγούσε τον εαυτό της. Μέσα σε δύο χρόνια, τα αποτελέσματα των τεστ σκέψης βελτιώθηκαν και στις δύο ομάδες, και ελαφρώς περισσότερο στη δομημένη (δοκιμή US POINTER στο JAMA). Οι συγγραφείς λένε ότι χρειάζεται περισσότερη παρακολούθηση για να γνωρίζουμε αν η διαφορά έχει σημασία στην καθημερινή ζωή. Επειδή δεν υπήρχε ομάδα «χωρίς καμία αλλαγή», η δοκιμή δεν μπορεί να πει πόσο βοήθησε το καθένα πρόγραμμα σε σύγκριση με καμία αλλαγή.

SPRINT MIND (αρτηριακή πίεση)

Η SPRINT MIND μελέτησε 9.361 ενήλικες στις ΗΠΑ ηλικίας 50 ετών και άνω με υψηλή αρτηριακή πίεση. Τους ανατέθηκε είτε χαμηλότερος στόχος αρτηριακής πίεσης (η επάνω τιμή κάτω από 120) είτε ο συνήθης στόχος (κάτω από 140). Ο χαμηλότερος στόχος μείωσε σημαντικά την ήπια γνωστική διαταραχή, ένα στάδιο προβλημάτων μνήμης και σκέψης που μπορεί να προηγηθεί της άνοιας. Για την πιθανή άνοια, υπήρξαν λιγότερα περιστατικά στην ομάδα του χαμηλότερου στόχου, αλλά η διαφορά δεν ήταν στατιστικά σημαντική. Η δοκιμή σταμάτησε νωρίς και είχε λιγότερα περιστατικά άνοιας από όσα αναμενόταν, οπότε ίσως ήταν πολύ μικρή για να απαντήσει σε αυτό το ερώτημα (SPRINT MIND στο JAMA).

Τι προκύπτει από τις ανασκοπήσεις

Μια ανασκόπηση Cochrane του 2021 συγκέντρωσε εννέα μεγάλες δοκιμές προγραμμάτων που αντιμετωπίζουν πολλούς κινδύνους ταυτόχρονα, με περισσότερους από 18.000 ανθρώπους. Βρήκε ένα μικρό όφελος σε τεστ σκέψης, αλλά καμία σαφή διαφορά στον αριθμό των ανθρώπων που ανέπτυξαν άνοια στις δύο δοκιμές που το μέτρησαν (ανασκόπηση Cochrane για τις πολυπαραγοντικές παρεμβάσεις).

Μια αναφορά του 2017 της National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, την οποία συνόψισε το NIA, βρήκε στοιχεία που ήταν «ενθαρρυντικά αλλά ανέκδοτα» για τρεις προσεγγίσεις: τον έλεγχο της υψηλής αρτηριακής πίεσης, την αύξηση της σωματικής δραστηριότητας και την εκπαίδευση της σκέψης.

Έχει σημασία πότε ξεκινάτε;

Η συμβουλή της Επιτροπής Lancet είναι να μειώνετε τους κινδύνους όσο το δυνατόν νωρίτερα και να τους κρατάτε χαμηλά όσο το δυνατόν περισσότερο: «όσο νωρίτερα, τόσο καλύτερα» και «όσο περισσότερο, τόσο καλύτερα». Λέει επίσης ότι ποτέ δεν είναι νωρίς ή αργά για να μειωθεί ο κίνδυνος. Μεγάλο μέρος των στοιχείων αφορά τη μέση ηλικία, περίπου 40 έως 65 ετών, αλλά ορισμένοι παράγοντες, όπως η απώλεια όρασης και η κοινωνική απομόνωση, είναι κίνδυνοι της μεγαλύτερης ηλικίας όπου η δράση μπορεί ακόμη να έχει νόημα.

Η έκθεση αναφέρει ότι υπάρχουν πλέον ισχυρότερα στοιχεία ότι η μακρύτερη έκθεση σε κίνδυνο έχει μεγαλύτερη επίδραση. Για παράδειγμα, ο διαβήτης που ξεκινά στη μέση ηλικία φαίνεται να έχει μεγαλύτερη σημασία από τον διαβήτη που ξεκινά αργότερα.

Είναι ο κίνδυνος άνοιας ίδιος για όλους;

Όχι. Η Επιτροπή διαπίστωσε ότι άνθρωποι σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος, άνθρωποι από μειονοτικές ομάδες και άνθρωποι με λιγότερα χρήματα συχνά φέρουν περισσότερους από αυτούς τους κινδύνους, γι’ αυτό η άνοια τείνει να εμφανίζεται σε νεότερη ηλικία. Πολλοί κίνδυνοι συνδέονται με συνθήκες που οι άνθρωποι δεν επέλεξαν, όπως η ποιότητα της σχολικής εκπαίδευσης που είχαν ως παιδιά, ο αέρας της περιοχής όπου ζουν και το αν η υγιεινή τροφή είναι προσιτή και κοντά.

Γι’ αυτό οι συστάσεις της Επιτροπής απευθύνονται στις κυβερνήσεις όσο και στα άτομα: καλή εκπαίδευση για όλα τα παιδιά, καθαρότερος αέρας, μέτρα για τη μείωση του καπνίσματος, λιγότερη ζάχαρη και αλάτι στα τρόφιμα που πωλούνται σε καταστήματα και εστιατόρια, και ακουστικά βαρηκοΐας για όποιον τα χρειάζεται. Η ατομική προσπάθεια έχει σημασία, αλλά το ίδιο ισχύει και για τον κόσμο στον οποίο ζει κανείς. Είναι ένας ακόμη λόγος να μη φταίει κανείς για μια διάγνωση.

Ποια είναι τα ειλικρινή όρια αυτής της έρευνας;

• Η άνοια χρειάζεται δεκαετίες για να αναπτυχθεί, αλλά οι περισσότερες δοκιμές διαρκούν δύο έως πέντε χρόνια. Η μέτρηση της ίδιας της άνοιας, και όχι μόνο των αποτελεσμάτων τεστ, απαιτεί πολύ μακρές και πολύ μεγάλες μελέτες.
• Οι περισσότερες δοκιμές μετρούν τεστ σκέψης. Μια μικρή βελτίωση σε ένα τεστ δεν σημαίνει απαραίτητα λιγότερους ανθρώπους με άνοια ή ευκολότερη καθημερινή ζωή.
• Οι εθελοντές είναι συχνά υγιέστεροι και με περισσότερη εκπαίδευση από το γενικό κοινό. Η Επιτροπή Lancet σημειώνει ότι τα περισσότερα στοιχεία προέρχονται ακόμη από χώρες υψηλού εισοδήματος και ότι οι μειονοτικές ομάδες είναι υποεκπροσωπούμενες.
• Ορισμένες συσχετίσεις λειτουργούν και προς τις δύο κατευθύνσεις. Το να είστε λιγότερο δραστήριοι ή λιγότερο κοινωνικοί μπορεί να είναι πρώιμη συνέπεια της άνοιας, και όχι μόνο αιτία της.
• Οι δοκιμές διατροφής μέχρι τώρα ήταν απογοητευτικές. Μια τριετής δοκιμή της δίαιτας MIND δεν βρήκε σημαντική διαφορά στη σκέψη σε σύγκριση με μια δίαιτα ελέγχου. Δείτε τον οδηγό μας για τη διατροφή.
• Τα παιχνίδια εγκεφάλου δεν έχει αποδειχθεί ότι προλαμβάνουν την άνοια. Δείτε τον οδηγό μας για τα παιχνίδια εγκεφάλου και την άνοια.
• Η νηστεία έχει πολύ περιορισμένα στοιχεία σε ανθρώπους, και μπορεί να είναι επικίνδυνη για τους μεγαλύτερους ενήλικες. Δείτε τον οδηγό μας για τη νηστεία.

Αν κάποιος έκανε τα πάντα «σωστά», γιατί έπαθε άνοια;

Επειδή η άνοια δεν είναι απλώς αποτέλεσμα επιλογών. Το NIA λέει ότι η ηλικία είναι ο μεγαλύτερος γνωστός παράγοντας κινδύνου για το Αλτσχάιμερ, και κανείς δεν μπορεί να την αλλάξει. Τα γονίδια παίζουν ρόλο. Και οι επιστήμονες δεν κατανοούν ακόμη πλήρως τι προκαλεί το Αλτσχάιμερ στους περισσότερους ανθρώπους. Ακόμη και αν αφαιρούνταν και οι 14 παράγοντες κινδύνου, η δική εκτίμηση της Επιτροπής Lancet αφήνει περισσότερα από τα μισά περιστατικά χωρίς εξήγηση.

Έτσι, αν φροντίζετε κάποιον που έκανε άσκηση, έτρωγε καλά, δεν κάπνισε ποτέ και εξακολούθησε να αναπτύσσει άνοια, δεν συνέβη κάτι λάθος από την πλευρά του ή από τη δική σας. Αν ζείτε εσείς με άνοια, δεν φταίτε εσείς. Η ενοχή είναι συχνή στις οικογένειες, αλλά δεν είναι δικαιολογημένη. Το σημαντικό τώρα είναι η άνεση, η σύνδεση και οι καλές μέρες, και οι ιδέες μας για δραστηριότητες και ο οδηγός μας για την αυτοφροντίδα του φροντιστή είναι ένα καλό σημείο εκκίνησης.

Ποια βήματα μπορείτε να συζητήσετε με γιατρό;

Αυτοί είναι οι τομείς που μελετώνται συχνότερα. Αξίζει να τους θέσετε σε έναν ετήσιο έλεγχο, επειδή τα περισσότερα βοηθούν και την καρδιά, τη διάθεση και την ανεξαρτησία, ό,τι κι αν αποδειχθεί για την άνοια.

1. Αρτηριακή πίεση. Ρωτήστε ποιοι είναι οι αριθμοί σας και ποιος στόχος σας ταιριάζει. Η Επιτροπή Lancet προτείνει στόχο επάνω τιμής 130 ή χαμηλότερα από περίπου την ηλικία των 40, αλλά ο σωστός στόχος για έναν μεγαλύτερο ενήλικα εξαρτάται από τη συνολική του υγεία.
2. Ακοή. Ζητήστε έλεγχο ακοής και αν θα βοηθούσαν τα ακουστικά βαρηκοΐας. Ο οδηγός μας για την ακοή εξηγεί τα στοιχεία.
3. Όραση. Κάντε τακτικές εξετάσεις ματιών και ρωτήστε αν προβλήματα όπως ο καταρράκτης μπορούν να αντιμετωπιστούν.
4. Χοληστερόλη. Ρωτήστε αν πρέπει να ελεγχθεί η LDL χοληστερόλη σας και αν πρέπει να αλλάξει κάτι.
5. Σάκχαρο στο αίμα. Αν έχετε διαβήτη, ρωτήστε πώς να τον διαχειρίζεστε με ασφάλεια.
6. Διάθεση. Η κατάθλιψη είναι συχνή και θεραπεύσιμη. Πείτε στον γιατρό σας αν νιώθετε πεσμένοι ή έχετε χάσει το ενδιαφέρον σας για πράγματα για περισσότερο από δύο εβδομάδες.
7. Κάπνισμα και αλκοόλ. Ρωτήστε για υποστήριξη ώστε να κόψετε το κάπνισμα και για ασφαλή όρια αλκοόλ.
8. Κίνηση. Ρωτήστε ποιο είδος δραστηριότητας είναι ασφαλές για εσάς. Ο οδηγός μας για την άσκηση έχει ιδέες.
9. Προστασία κεφαλής. Φοράτε κράνος για ποδήλατο και αθλήματα επαφής, και ρωτήστε για την πρόληψη πτώσεων.
10. Διατήρηση επαφών. Ο χρόνος με άλλους ανθρώπους είναι μέρος μιας υγιούς ζωής. Δείτε τον οδηγό μας για την κοινωνική σύνδεση, και επίσης για τον ύπνο.

Πριν αλλάξετε φάρμακα, διατροφή, συμπληρώματα, νηστεία ή άσκηση, μιλήστε πρώτα με τον γιατρό σας, ειδικά αν έχετε καρδιακή νόσο, διαβήτη, ιστορικό πτώσεων ή αν ζείτε ήδη με άνοια.

Μιλήστε με γιατρό

Αν παρατηρήσετε αλλαγές στη μνήμη ή στη σκέψη που σας ανησυχούν, στον εαυτό σας ή σε κάποιον άλλο, κλείστε ραντεβού. Το NIA σημειώνει ότι τα προβλήματα μνήμης μπορεί να έχουν άλλες αιτίες, όπως παρενέργειες φαρμάκων, προβλήματα θυρεοειδούς, κατάθλιψη ή χαμηλή βιταμίνη B12, και ότι ορισμένα από αυτά τα προβλήματα υποχωρούν όταν αντιμετωπιστεί η αιτία. Ο οδηγός μας για τα προειδοποιητικά σημάδια εξηγεί τι πρέπει να προσέξετε.

Ζητήστε επείγουσα βοήθεια για ξαφνικές αλλαγές: ξαφνική σύγχυση, αδυναμία ή μούδιασμα στη μία πλευρά, δυσκολία στην ομιλία ή έντονος πονοκέφαλος μπορεί να είναι σημάδια εγκεφαλικού ή άλλης επείγουσας κατάστασης. Καλέστε το 911.

Πού εντάσσεται το Golden Moments

Το Golden Moments φτιάχνει απλές κοινές δραστηριότητες, όπως οι κάρτες κουβέντας, το μπίνγκο εικόνων και μια παύση ήρεμης αναπνοής. Είναι για ευχαρίστηση και κοινό χρόνο. Δεν είναι θεραπεία, και δεν προλαμβάνουν ούτε επιβραδύνουν την άνοια.