थोडक्यात उत्तर
टॉवेलच्या घड्या घालणे, मोजे जुळवणे, टेबल मांडणे, कट्टा पुसणे, झाडांना पाणी देणे आणि सोप्या स्वयंपाकात मदत करणे अशा रोजच्या कामांमुळे डिमेन्शिया असलेल्या व्यक्तीला खऱ्या अर्थाने मदत करता येते. त्यांना ओळखीची कामे निवडा, ती एकेका टप्प्यात विभागा, धारदार किंवा गरम वस्तूंचा धोका दूर करा, आणि काम "बरोबर" होण्यापेक्षा सहभागाला महत्त्व द्या.
- ओळखीच्या कामांमुळे व्यक्तीला आपण उपयोगी आहोत आणि घराचा भाग आहोत असे वाटू शकते, आणि हे काम किती चांगले झाले यापेक्षा अनेकदा जास्त महत्त्वाचे असते.
- प्रत्येक काम एकेका पायरीत विभागा, सांगण्यापेक्षा करून दाखवा, आणि अवघड झालेली कोणतीही पायरी शांतपणे आपण हातात घ्या.
- सोबत स्वयंपाक करण्यापूर्वी सुऱ्या, साफसफाईची उत्पादने आणि डिटर्जंट पॉड्स कुलूपबंद ठेवा, आणि शेगडीच्या नॉबवर झाकणे किंवा आपोआप बंद होणारी सोय बसवा.
- घडी घातलेले टॉवेल व्यक्तीसमोर पुन्हा घडी घालू नका. एखादी गोष्ट पुन्हा करावीच लागली, तर ती नंतर, त्यांच्या नजरेआड करा.
- काम करताना चिडचिड होत असेल, तर सोपी पायरी निवडा, दुसऱ्या वेळी पुन्हा प्रयत्न करा, किंवा फक्त शेजारी बसा.
या पानावर (8 विभाग)
डिमेन्शिया असलेल्या अनेक व्यक्तींनी अनेक दशके घर सांभाळले, कुटुंब वाढवले किंवा कामाची जागा व्यवस्थित ठेवली. खऱ्या घरकामात मदत मागितल्यावर “आपण अजूनही या घराचा भाग आहात” असा संदेश मिळतो, जो इतर फार थोड्या उपक्रमांतून मिळतो. या पानावर कोणती कामे सहसा उपयोगी ठरतात, ती कशी मांडावी, परिस्थिती बदलत जाते तसा त्यात बदल कसा करावा, आणि स्वयंपाकघर व कपडे धुण्याची जागा सुरक्षित कशी ठेवावी, याबद्दल माहिती आहे.
रोजची कामे उपक्रम म्हणून चांगली का ठरतात?
कामे ओळखीची असतात आणि त्यांचा स्पष्ट हेतू असतो, म्हणून ती उपयोगी ठरतात. National Institute on Aging भांडी धुणे, टेबल मांडणे, झाडू मारणे, धूळ झटकणे, टपाल वेगळे करणे, कपड्यांच्या घड्या घालणे आणि पुनर्वापराचा कचरा वेगळा करणे यांचा समावेश अल्झायमर असलेल्यांना आवडू शकणाऱ्या रोजच्या उपक्रमांमध्ये करतो. Alzheimer’s Association म्हणते की टेबल मांडण्यासारख्या कामांमुळे व्यक्तीला घराचा एक मोलाचा भाग असल्यासारखे वाटू शकते.
कामासोबत सुरू करण्याचे कारणही आपोआप येते. “तुम्हाला उपक्रम करायला आवडेल का?” यापेक्षा “या टॉवेलमध्ये मला मदत कराल का?” याला हो म्हणणे सोपे जाते.
कोणती घरगुती कामे करून पाहण्यासारखी आहेत?
व्यक्तीने पूर्वी केलेल्या कामांपासून सुरुवात करा, मग ती आज त्यांना जमणाऱ्या कामांशी जुळवा.
कपडे आणि अंथरूण-पांघरूण
- टॉवेल आणि रुमालांच्या घड्या घालणे. लहान, सपाट वस्तूंची टोपली त्यांच्या हातात द्या. टॉवेलमध्ये चुकण्याला वाव नसतो: घडी घालण्याची कोणतीही पद्धत चुकीची नसते.
- मोजे जुळवणे. मिसळलेला ढीग टेबलावर ठेवा. जोड्या ओळखणे कठीण होत असेल, तर फक्त दोन-तीन अगदी वेगळ्या रंगांचे मोजे वापरा.
- सपाट करणे आणि रचणे. नॅपकिन, उशांचे अभ्रे किंवा पुसण्याचे कापड हाताने सपाट करून रचता येतात. घडी घालणे खूप पायऱ्यांचे वाटू लागले की नंतरच्या काळात हे चांगले जमते.
टेबल आणि स्वयंपाकघर
- टेबल मांडणे. नमुना म्हणून एक ताट मांडून ठेवा आणि व्यक्तीला त्याची नक्कल करू द्या. ते जास्त वाटले तर एका वेळी एक वस्तू द्या: “प्रत्येक ताटासाठी हा एक चमचा.”
- चमचे-काटे वेगळे करणे. स्वच्छ चमचे, काटे आणि बोथट सुऱ्या एका भांड्यात मिसळा आणि कप्पे असलेल्या ट्रेमध्ये वेगळे करा. धारदार सुऱ्या बाजूला ठेवा.
- भांडी पुसणे. प्लास्टिकची किंवा न फुटणारी भांडी आणि मऊ कापड यामुळे हे सुरक्षित काम होते.
- टेबल किंवा कट्टा पुसणे. ओले कापड आणि मोकळा पृष्ठभाग. Alzheimer’s Association सुचवते की कोणी आधीच हाताने टेबल चोळत असेल तर त्यांना कापड द्या, म्हणजे अस्वस्थ हालचाल उपयोगी कामात बदलते.
घरभर
- धूळ झटकणे. मऊ झाडण आणि काही भक्कम पृष्ठभाग, जसे की मधले टेबल किंवा पुस्तकांचे कपाट.
- टपाल वेगळे करणे. नको असलेले टपाल आणि कॅटलॉग वेगळ्या ढिगांत लावायला द्या: ठेवायचे, पुनर्वापरासाठी, नंतर उघडायचे. खरी बिले आणि धनादेश दुसरीकडे ठेवा.
- पुनर्वापराचा कचरा वेगळा करणे. स्वच्छ डबे, बाटल्या आणि कागद वेगवेगळ्या डब्यांत टाकणे.
- झाडू मारणे. तोल सांभाळता येत असेल तर अंगणात किंवा स्वयंपाकघराच्या फरशीवर लहान झाडू.
- झाडांना पाणी देणे. हलका, लहान झारा आणि आवाक्यातील काही झाडे.
देखरेखीखाली सोपा स्वयंपाक
स्वयंपाकामुळे तीव्र, सुखद भावना परत येऊ शकतात. NIA सुचवते की व्यक्तीला साहित्य गोळा करू द्या, मोजू द्या, मिसळू आणि ओतू द्या, किंवा आवडती पाककृती दुसऱ्याला फक्त सांगू द्या. चांगल्या कामांमध्ये यांचा समावेश होतो:
- भाज्या किंवा फळे धुणे
- पीठ किंवा थंड कोशिंबीर ढवळणे
- लेट्यूसची पाने हाताने फाडणे
- बोथट सुरीने टोस्टला लोणी लावणे
- कुकीचे पीठ ट्रेवर ठेवणे
- पिझ्झावर टॉपिंग्ज घालणे
मोजणे कठीण झाले, तर Alzheimer’s Association सुचवते की मोजणी आपण पूर्ण करा आणि मग ढवळणे अशी वेगळी पायरी त्यांच्या हातात द्या.
काम नीट पार पडावे म्हणून ते कसे मांडावे?
- योग्य वेळ निवडा. दिवसाचा असा भाग निवडा जेव्हा व्यक्ती सहसा विश्रांत आणि शांत असते. अनेकांसाठी ही सकाळ असते.
- जागा मोकळी करा. एक काम, एक पृष्ठभाग, टेबलावर काहीही अतिरिक्त नाही.
- आमंत्रण द्या, काम सोपवू नका. “आता कपड्यांच्या घड्या घालायची वेळ झाली” यापेक्षा “मला थोडी मदत हवी आहे” हे चांगले चालते.
- पहिली घडी करून दाखवा. एक टॉवेल हळूहळू घडी करा, मग पुढचा त्यांच्या हातात द्या. समजावण्यापेक्षा दाखवणे जास्त स्पष्ट असते.
- एका वेळी एकच पायरी सांगा. एकदम खूप सूचना दिल्या की गोंधळ उडू शकतो. एक पायरी पूर्ण होईपर्यंत थांबा, मग पुढची सांगा.
- शेजारी शेजारी काम करा. एकमेकांच्या बाजूला तेच काम करणे देखरेखीसारखे नव्हे, तर सोबतीसारखे वाटते.
- निकालाबद्दल नव्हे, कामाबद्दल बोला. “हे किती मऊ आहेत” किंवा “तुम्ही कपड्यांचे कपाट कसे ठेवायला आवडत असे ते सांगा” यामुळे कोणाची परीक्षा न घेता संवाद सुरू होतो.
क्षमता बदलतात तशी कामे कशी बदलावी?
क्षमता कालांतराने, अगदी दिवसेंदिवसही बदलतात. Alzheimer’s Association सुचवते की आजार पुढे जात असताना अधिक सोप्या, अधिक पुनरावृत्तीच्या कामांकडे वळा.
| हे कठीण झाले असेल तर | त्याऐवजी हे करून पाहा |
|---|---|
| मोठ्या चादरींच्या घड्या घालणे | रुमालांच्या घड्या घालणे किंवा नॅपकिन सपाट करणे |
| पूर्ण टेबल मांडणे | प्रत्येक खुर्चीसमोर एक नॅपकिन ठेवणे |
| टपाल प्रकारांनुसार वेगळे करणे | लिफाफे एकाच ढिगात रचणे |
| पाककृतीप्रमाणे करणे | ढवळणे, किंवा आपण स्वयंपाक करताना पाहणे आणि चव घेणे |
| संपूर्ण फरशी झाडणे | एक लहान टेबल पुसणे |
| काम करणेच जमत नाही | आपण काम करताना शेजारी बसून सोबत करणे |
पाहणेही महत्त्वाचे आहे. NIA नमूद करते की काही जणांना फक्त पाहायला आवडते, आणि तोही सहभागाचा चांगला मार्ग आहे.
घरकामे सुरक्षित कशी ठेवावी?
सुरक्षितता सर्वात आधी, विशेषतः स्वयंपाकघरात. NIA च्या अल्झायमर असलेल्यांची काळजी घेणाऱ्यांसाठी घरातील सुरक्षिततेच्या सूचनांमध्ये हे आहे:
- साफसफाईची उत्पादने कुलूपबंद ठेवा किंवा काढून टाका, यात कपडे धुण्याच्या डिटर्जंट पॉड्सचाही समावेश आहे, जे मिठाईसारखे दिसू शकतात.
- सुऱ्या, कात्र्या आणि विजेची हत्यारे कुलूपबंद जागी ठेवा.
- शेगडीवर सुरक्षा नॉब आणि आपोआप बंद होणारा स्विच बसवा.
- ओव्हन, टोस्टर आणि इस्त्रीजवळ “थांबा” किंवा “खूप गरम” अशा पाट्या लावा, त्या पेट घेणार नाहीत अशा ठिकाणी.
- भाजण्याचा धोका कमी करण्यासाठी वॉटर हीटर 120°F वर ठेवा.
- कृत्रिम फळे आणि खाद्यपदार्थांच्या आकाराचे चुंबक काढून टाका, कारण ते खाण्यासारखे वाटू शकतात.
आणखी काही व्यावहारिक सवयी उपयोगी पडतात:
- शेगडी, ओव्हन किंवा धारदार हत्यार वापरात असताना त्याच खोलीत राहा.
- भांडी पुसताना आणि टेबल मांडताना न फुटणारी भांडी वापरा.
- झाडताना किंवा पुसताना फरशी कोरडी आणि मोकळी ठेवा.
- व्यक्ती पूर्वी हत्यारे वापरत असेल, तर Alzheimer’s Association सुचवते की कार्यशाळेतील धोकादायक वस्तू काढून टाका, म्हणजे लाकडाला घासणे यांसारखे सुरक्षित काम त्यांना अजूनही करता येईल.
त्यांनी ते “चुकीचे” केले तर?
सोडून द्या. अर्ध्या ऐवजी तीन घड्या घातलेला टॉवेलही घडी घातलेलाच असतो. Alzheimer’s Association स्पष्टपणे सांगते: महत्त्वाचे आहे सोबत वेळ घालवणे आणि व्यक्तीला उपयोगी वाटणे, टॉवेल नीट घडी घातले आहेत की नाहीत हे नव्हे. एखादी गोष्ट खरोखर पुन्हा करावीच लागली, तर नंतर थांबा आणि नजरेआड करा.
त्या क्षणी चूक दुरुस्त केल्याने आनंददायी काम काय गमावले गेले याची आठवण बनू शकते. “धन्यवाद, तुमची खूप मदत झाली” हे जवळजवळ नेहमीच योग्य असते.
आपण केव्हा थांबावे?
चिडचिड, थकवा किंवा रस कमी झाल्याची चिन्हे दिसली की थांबा किंवा काम बदला. लवकर थांबणे हा चांगला निकाल आहे, अपयश नव्हे. आपण हे करू शकता:
- सोप्या पायरीकडे वळा
- संगीत किंवा एक कप कॉफी यांसारख्या विश्रांतीच्या गोष्टीकडे जा
- नंतर किंवा दुसऱ्या दिवशी पुन्हा प्रयत्न करा
- फक्त सोबत बसा
व्यक्तीने नाही म्हटले, तर आग्रह करू नका. सौम्यपणे प्रतिसाद कसा द्यावा यासाठी ते नाही म्हणतात तेव्हा काय करावे पाहा.
शांत क्षणासाठी कमी श्रमाचे आणखी पर्याय
शारीरिक कामे शक्य नसतील, तेव्हा वेगळे करणे आणि जुळवणे बसूनही करता येते. एकत्र वर्गीकरण मध्ये आपण चित्रांना स्पर्श करून स्वयंपाकघर किंवा बागेच्या टोपल्यांत टाकता येते, आणि चित्र जोड्या हा मोठ्या चित्रांचा आणि घड्याळ नसलेला सौम्य जुळवण्याचा खेळ आहे. गप्पांची कार्डे मध्ये घर आणि कुटुंबाबद्दल मोकळे प्रश्न आहेत, जे काम झाल्यावर कॉफीसोबत चांगले जमतात.
कामे दिवसात कशी बसवायची यासाठी आमचे शांत दैनंदिन दिनक्रमाचे मार्गदर्शक पाहा. टप्प्यांनुसार आणखी कल्पनांसाठी मधल्या टप्प्यातील उपक्रम पाहा.
नेहमीचे प्रश्न
डिमेन्शिया असलेली व्यक्ती कोणत्या कामांत अजूनही मदत करू शकते?
अनेक जण अजूनही कपड्यांच्या घड्या घालू शकतात, मोजे जुळवू शकतात, चमचे-काटे वेगळे करू शकतात, टेबल मांडू शकतात, कट्टा पुसू शकतात, धूळ झटकू शकतात, झाडू मारू शकतात, झाडांना पाणी घालू शकतात किंवा वाटीतील पीठ ढवळू शकतात. व्यक्ती पूर्वी जी कामे करत असे ती निवडा आणि ती आज त्यांना जमणाऱ्या कामांशी जुळवा. नंतरच्या टप्प्यांत नॅपकिन हाताने सपाट करणे अशी एकच पुनरावृत्त हालचालही पुरेशी असू शकते.
डिमेन्शिया असलेल्या व्यक्तीने स्वयंपाकघरात मदत करणे सुरक्षित आहे का?
जवळून लक्ष ठेवले आणि योग्य तयारी केली तर ते सुरक्षित असू शकते. सुऱ्या, साफसफाईची उत्पादने आणि गरम असलेले सर्व काही आवाक्याबाहेर ठेवा, शेगडीच्या नॉबवर झाकणे किंवा आपोआप बंद होणारी सोय वापरा, आणि व्यक्तीला भाज्या धुणे, ढवळणे किंवा ताटे मांडणे असे सुरक्षित काम द्या. शेगडी चालू असताना त्यांना कधीही एकटे सोडू नका.
त्यांनी घड्या चुकीच्या घातल्या किंवा पसारा केला तर?
तसेच राहू द्या. उद्देश सोबत वेळ घालवणे आणि उपयोगी असल्याची भावना हा आहे, काम परिपूर्ण होणे नव्हे. एखादी गोष्ट खरोखर पुन्हा करायची असेल, तर नंतर थांबा आणि व्यक्ती पाहत नसताना ती करा, म्हणजे त्यांना आपली चूक काढली असे वाटणार नाही.
त्यांनी मदत करायला नकार दिला तर?
नकाराचा अर्थ काम सध्या खूप अवघड, गोंधळात टाकणारे किंवा थकवणारे वाटते असा असू शकतो. आग्रह करू नका. सोपी आवृत्ती करून पाहा, त्याऐवजी त्यांना सोबत बसायला सांगा, किंवा दिवसाच्या अधिक चांगल्या वेळी पुन्हा विचारा.
स्रोत
हे पान ज्या संस्था आणि अभ्यासांवर आधारित आहे, त्यांच्या लिंक आम्ही देतो. पान अद्ययावत करताना प्रत्येक स्रोत तपासला होता.
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities · Alzheimer's Association
- Activities at Home: Planning the Day for a Person Living with Middle- or Late-Stage Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Alzheimer's Caregiving: Home Safety Tips · National Institute on Aging