Dun tɛgɛ dɔɔnin ni dementia: Lɛɛrɛ bɛ min yɛrɛ fɔ

Dun tɛgɛ, i n’a fɔ ko lɔ̀ kɔ dɔrɔn ka dun don waati dɔ la, walima ka dun dɔgɔya kosɛbɛ dɔ tile kelen, bɛ mɔgɔ caman hakili. Dɔw bɛ fɔ ko o bɛ hakili kɔnɔ. Ni aw ye mɔgɔ kɔrɔ ye, walima aw bɛ mɔgɔ kɔnɔ min bɛ dementia la, o kɔrɔ bɛ, nin bɛ lɛɛrɛ min bɛ a yɛrɛ jira, ani o bɛ se ka kɛ ka ɲɛnamaya cogo jumɛn.

Nin ye kalan ɲɛnɛmɛ ye, a tɛ dɔkɔtɔrɔ ka ci. Aw kana dun tɛgɛ wala aw ka mɔgɔ min bɛ dun cogo kɛ, aw kana o kɛ fɔ ni dɔkɔtɔrɔ walima dun dɔnkilidala ye. Aw ye an ka dɔkɔtɔrɔ ka ci ɲɛ.

Dun tɛgɛ bɛ dementia kɔrɔ wa?

Lɛɛrɛ tɛ min b’a fɔ ko dun tɛgɛ bɛ dementia kɔrɔya walima a ka sɔrɔ-sɔrɔ. Nationale Institute on Aging (NIA) b’a fɔ ko lɛɛrɛ tɛ ka to ka dun dɔgɔya walima dun tɛgɛ dɔ kɛ, ani kalan caman bɛ ko ka kɛ ka dɔn a ka fɛn min bɛ ka ca ani a ka nɛɛnɛ, kɔsɛɲɛ mɔgɔ kɔrɔw bɛ (NIA ka ci dun dɔgɔya ni dun tɛgɛ kɔrɔ).

Lɛɛrɛ tɛ ka ca mun na

NIA b’a fɔ ko fɛn caman bɛ o kɔnɔ:

• Kalan caman bɛ kɛ bɛɛgɛw kɔnɔ. Kalan min bɛ kɛ kɔrɔnɛw, sɛgɛnɛw, jɛgɛnɛw ni bɛɛgɛnɛw kɔnɔ, o bɛ fɛn ɲɛ dɔ jira, nka o lɛɛrɛw tɛ kɛ adamadɛw ye fɛn ye ka ɲɛnɛmɛ. Ɲɛ, bɛɛgɛw kɔnɔ, fɛn bɛ se ka caya; jɛgɛ dɔw la, dun dɔgɔya bɛ ɲɛnamaya ka tɛmɛn.
• Adamadɛw kalan bɛ kɛ waati dɔgɔ kɔnɔ. Caman bɛ kɛ kalan min bɛ kɛ sɛkɛndi dɔgɔ walima kalo dɔgɔ kɔnɔ.
• Adamadɛw kalan caman bɛ kɛ dɔgɔya kɔnɔ mɔgɔ dɔgɔ min bɛ kɔrɔ, ani o tɛ hakili walima dementia kɔnɔ.
• Mɔgɔ kɔrɔw tɛ caman don kalan kɔnɔ. Kalan caman bɛ mɔgɔ min bɛ se ka kɛ 60 walima a dɔgɔ ye.

Lɛɛrɛ kura min bɛ kɛ 2026 la, o bɛ dun tɛgɛ kɛ mɔgɔ min bɛ 60 kɔrɔ, o kɔnɔ. A ɲɛsin ko lɛɛrɛ tɛ ca ka tɛmɛ mɔgɔ kɔrɔw bɛ, kalan dɔgɔw bɛ kɛ, ani waati dɔgɔ bɛ kɛ, ani kalanw ka kɛcogo bɛ ɲɔgɔn ma. Hakili ni ɲɛnamaya kɔrɔ ka ɲɛnɛmɛw bɛ bɔ kalan kelen-kelen kɔnɔ, u tɛ bɔ kalan caman ka ɲɛnɛmɛ kɔnɔ. Lɛɛrɛ kura o bɛ fɔ ko kalan dɔw bɛ kalan ka dun ni ji waati dɔgɔ ni dun tɛgɛ waati dɔgɔ kɔnɔ, o bɛ ɲɛnamaya kɔrɔya; ani a bɛ fɔ ko mɔgɔ kɔrɔw ka kɔ kɔ ka kɛ (2026 kura Nutrients kɔnɔ).

Dɔw bɛ miiri ko dun tɛgɛ waati la, nɛ bɛ nɔ kɔ ka fɛn bɛ dun cogo bɛ hakili kɔnɔ, nka o ka kan bɛ kalan kɔnɔ. NIA b’a fɔ ko lɛɛrɛ tɛ ka kɛ ka dɔn.

Dun tɛgɛ bɛ mɔgɔ kɔrɔw ye jɔyɔrɔ jumɛn?

Dun tɛgɛ tɛ fɛn ye min tɛ ɲɛ mɔgɔ caman ye. Ɲɔgɔn ɲɛ bɛ se ka kɛ:

• A tɛ ka kɛ ka dun ni ji ka to dɔrɔn. Dun min nɛ bɛ ka ca, o bɛ se ka dɔgɔ ka ca, ani nɛ ka fisaya bɛ dɔgɔ, o bɛ se ka mɔgɔ tɛmɛ dɔgɔya.
• Nɛ ni kɔ dɔgɔya. NIA ka kalan dɔ kɔnɔ min bɛ kɛ mɔgɔ kɔrɔw ni mɔgɔ kɔrɔ ye ka dun dɔgɔya kɔnɔ, mɔgɔ min bɛ kɛ nin ye, a ka kɔ ni a ka nɛ bɛ ɲɔgɔn ɲɛ dɔgɔ.
• Sukaro dɔgɔ ni dawolo dɔ ka kɔ. Mɔgɔ min bɛ insulin walima dɔgɔmaninw dawolo dɔ min bɛ sukaro ka kɔ, u sukaro bɛ se ka bɔ kosɛbɛ dɔgɔ ni u ye dun tɛgɛ walima dun kɛ waati ɲɛnamaw la, o bɔ Nationale Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases ka ci. Sukaro dɔgɔ bɛ se ka kɛ yiri bɔ, hakili bɛ kɔrɔ, ani dimi bɛ kɛ.
• Ji dɔgɔya. Ni u ye ji min ni dun bɛ ka ca, mɔgɔ bɛ se ka kɛ ji dɔgɔya.
• Yiri bɔ ani yiri. Mayo Clinic b’a fɔ ko dun tɛgɛ bɛ se ka kɛ mɔgɔ bɛ tiɲɛ kosɛbɛ ani yiri bɔ, ani o tɛ kɛcogo ɲɛ mɔgɔ min bɛ kɔrɔ ka sɔrɔ ka kɔ ani ka bɔ (Mayo Clinic ka ci dun tɛgɛ kɔrɔ).
• Fɛn wɛrɛw. Mayo Clinic b’a fɔ fana ko dimi ni hakili bɛ nɔ jɔ, ani nɛ bɛ ɲɔgɔn ɲɛ. A bɛ fɔ ko lɛɛrɛ dɔw bɛ ko ka dun tɛgɛ 16 ni dun waati 8 ka ca ka tɛmɛ dun waati wɛrɛw kɔrɔ, ka kɛ ka ɲɛ ka sɔrɔ a ka nɛ kɔnɔ. O lɛɛrɛ tɛ kɛ fɛn ye min tɛ ka kɛ ka dɔn.

Mun na dun ka to dɔrɔn ka fisa dementia kɔnɔ?

Dementia bɛ mɔgɔ la, fɛn min bɛ kɛ kosɛbɛ, o ye ka dun ni ji to dɔrɔn ka kɛ, u tɛ ka dun caman ye. Alzheimer’s Association b’a fɔ ko mɔgɔ min bɛ kɛ dementia kɔnɔ waati la ni waati kɔrɔ, dun ni u bɛ se ka kɛ ka dun min bɛ kɛ, o bɛ u ka hakili bɔ. U bɛ se ka dun tɛgɛ, walima u b’a miiri ko u ye dun kɛ ka ca. A fana b’a fɔ ko dun ka dɔgɔ bɛ se ka kɛ hakilina fɛn min bɛ ka ca ka tɛmɛ, ani mɔgɔ bɛ se ka kɛ ka dɔgɔ ka ca (Alzheimer’s Association ka ci dun ni dun kɛ kɔrɔ).

Alzheimer’s Society b’a fɔ ko dun dɔgɔ bɛ se ka kɛ ka dɔgɔ ka ca, ka fisa ka tɛmɛ, ka tiɲɛ ani ka fɛn ka ɲɛ tɛ, ka mɔgɔ ka dɔgɔ ka ca, ani mɔgɔ bɛ se ka kɛ ka dɔgɔ ka ca ka dimi ka tɛmɛ (Alzheimer’s Society ka ci dun ni dun ka dɔgɔ kɔrɔ).

O kɔrɔ, dun tɛgɛ tɛ fɛn ɲɛ dementia la mɔgɔ ye. Dun min u tɛ ka kɛ, o bɛ se ka kɛ dun min u tɛ ka kɛ tuma caman. Dementia bɛ mɔgɔ la, dun ni ji ka kɛcogo kɔrɔ ka kɛ aw bɛ ka kan ka dɔn ni dɔkɔtɔrɔ walima dun dɔnkilidala ye.

Mun ye dun walima ji dɔgɔ ka dɔnkili?

Aw ka dɔn:

• Ka dɔgɔ ka ca, walima ka kɔnɔ dɔgɔ ka tɛmɛ.
• Dun bɔ walima dun ka to, walima ka dun ka to ka ka don.
• Tiɲɛ walima yiri.
• Ka fɛn ka ɲɛ tɛ, o bɛ se ka kɛ ni dun ni ji dɔgɔ ye.
• Ji dɔgɔya dɔnkili. NIA b’a fɔ ko dimi, yiri, ni ɲɛ ka tiɲɛ, ani hakili ɲɔgɔn ɲɛ dɛ, o kɔnɔ dementia tɔ bɛ se ka kɛ (NIA ka ci mɔgɔ dɔgɔ kɔrɔ dɔgɔ kɔnɔ).

Dun tɛgɛ bɛ se ka kɛ fɛn caman ye: ɲɛ kɔrɔ walima nɛ dɔgɔ, dawolo kura, dimi, tiɲɛ, ani ka fɛn tɛ ɲɛ min kɛ, o kɔnɔ. Aw ka fɔ mɔgɔ ka dɔkɔtɔrɔ ma o kɔrɔ. U bɛ se ka dɔn fɛn min bɛ kɛ, ani u bɛ se ka fɔ dun dɔnkilidala walima dawolo ka kɛ.

Cogo jumɛn na aw bɛ mɔgɔ dɛ ka dun ni ji to dɔrɔn?

• Dun ni dun ka dɔgɔ tuma caman dɔ, o ka kɛ dun saba caman tile kelen ye.
• Dun min bɛ mɔgɔ ka dusu, nɔgɔn, ani aw ka dun ka kɛcogo ka fɛn ka fɛn ka taa. Dun dɔgɔ bɛ se ka kɛ ka dun wari dɔgɔ ka to; ni ka dun ka dɔgɔ, aw ka dɔkɔtɔrɔ ka ci ni fɛn dɔ tɛ ka dun ye ni sukaro ye.
• Ji ka sɔrɔ tuma caman, ni ji kuruwa dɔgɔw bɛ kɛ tile bɛɛ. Ji, fɛn, jiyɛ ni dun ji bɛ kɛ.
• Ka dun ni ɲɔgɔn ye ni aw bɛ se. Dun ye waati ye ka kumakan kɛ, a tɛ ka kɛ kɔrɔ.
• Ka dun tɛgɛ kɛ ni kɛ dun min bɛ ɲɛnamaya sɔrɔ ka dun bɛ ɲɔgɔn ɲɛ, i n’a fɔ sandiwɛji, fɛn bɛ ɲɛ, walima kalasi fɛn, ni nɛ bɛ se ka kɛ.

Aw ka dun kalan ka kan ka sɔrɔ dun waati ɲɛnamaw. Dun ka kɛcogo kɛ fana bɛ se ka kɛ waati ɲɛnamaya kɔnɔ min bɛ ɲɔgɔn ɲɛ; i n’a fɔ so kɔrɔw kɔnɔ.

Kuma ni dɔkɔtɔrɔ ye

Ni aw bɛ dun tɛgɛ kɛ aw yɛrɛ ka dun ka kɛcogo, aw ka kuma ni aw ka dɔkɔtɔrɔ walima dun dɔnkilidala ye fɔlɔ, kosɛbɛ ni aw bɛ dawolo ye sukaro walima tansiyɔn ka dɔgɔmaninw ye, ni aw ye nɛ dɔgɔ dɔ ka ca tuma dɔ kɔnɔ, walima aw ye yiri bɔ. Mɔgɔ min bɛ dementia la, aw ka dɔkɔtɔrɔ ka ci u ka dun ni ji ka ɲɛnɛmɛ kɔnɔ kɔrɔ tile kɔnɔ, ka tɛmɛ dun tɛgɛ kɔrɔ.

Ni hakili bɔ kɛnɛ kɔnɔ ka tɛ ka dɔn, ni ɲɛ kɔrɔ bɛ tiɲɛ ka tɛmɛ, walima sukaro ka dɔgɔ min tɛ ka ca ka tɛmɛ ka kɛ, o kɔrɔ, aw ka dɔkɔtɔrɔ ka ci kɔ.