Sinys a-varr a dhidementia ha p’eur dhe weles medhek

Aswon chanjyow y’gas kov hwi, po y kov nebonan a garowgh, a yll bos ownus. An folen ma a yll agas gweres dhe ervirys p’eur dhe wul appoyntyans gans medhek ha fatel ombareusi ragdho. Ny yll leverel dhywgh mars eus dementia dhe nebonan. Ny yll marnas klinikydh kwalys diagnosya dementia, ha lies studh a wra kawsya problemow kov nyns yw dementia vytholl. Mar pleg, na fydhyewgh war kwisow po provow warlinen.

Pyth yw an sinys a-varr a dhidementia?

An Alzheimer’s Association a dheskrif 10 sin a-varr. Ev a worra pubonan ryb chanj usadow gans kothni rag keheveli. Y’gan geryow agan honan:

Ny styr unn sin unnsel bos dementia. An poynt yw chanj dhiworth an pyth usadow rag an den na, yn arbennek mar kwra kaletter dhe vewnans pub dedh.

Fatel yw kothni usadow dyffrans dhyworth dementia?

An National Institute on Aging (NIA) a lever lies den koth a aswon i dhe berthi kov moy lent, po treweythyow dhe gelli taklow po ankevi bil. Y’n brassa rann, sinys yw an re ma a ankevys skav. Nyns yw dementia rann usadow a gothni. Problemow kov difrif a wra kaletter dhe wriansow pub dedh, kepar ha lywya, usya an pellgowser po kavos an fordh tre.

An NIA a brof kesklapp gans medhek mar kwra nebonan:

• Govyn an keth govynnow arta hag arta
• Mos dhe gelli yn leow a wodhyens yn ta
• Kavos kaletter ow holya resegvaow po danvonadowyow
• Bos moy kelmys a-dro dhe dermyn, tus ha leow
• Hedhi a witha aga honan, kepar ha dybri yn gwann, na omwolghi po omdhon yn diantel

Nebes tus a’n jeves iselder kognitek skav (MCI). Henn a styr moy problemow kov po brederi es tus erel a’n keth oos, mes i a yll hwath dyghtya bewnans pub dedh. An NIA a lever y hall MCI bos sin a-varr a gleves Alzheimer, mes ny wra pubonan gans MCI y dhisplegya.

Pyth arall a yll kawsya problemow kov?

Lies tra a-der dementia a yll efeythya war gov, ha nebes a wellha gans dyghtyans. An NIA a rol:

• Problemow an thyroid, an lonethi po an avi
• Sideffektys a vedhegieth
• Diglonter hag ahwer
• B12 isel po na dhybri lowr a voos yagh
• Problemow kosk
• Usya re a las po a dhroggys
• Klevesansow, kellys goos po tevyansow y’n ympynnyon
• Shyndys y’n penn, kepar ha concussion
• Stres po galar bras, kepar ha omdenna dhiworth ober po kelli pries

Problemow klewans ha gweles a yll bos kammgemerys avel kelli klywder ynwedh; gwrewgh mires orth agan kowethlyver klewans. Hemm yw prag bos check medhegel posek. Herwydh an Alzheimer’s Association, medhogyon a wra lieskweyth gorhemyn provow goos dhe checkya problemow an thyroid, fyllel vitaminow ha klevesans. Y talvia kewsel ynwedh a-dro dhe gosk da ha dyghtya diglonter.

Kelli klywder a-dhistowgh yw studh argwedhek

Kelli klywder a dheu yn uskis, dres ourys po dydhyow, a res gweres medhegel a-dhistowgh. Y hall bos delirium. An VA a dheskrif delirium avel studh argwedhek medhegel hag a gomend galwel provier yeghes an den a-dhistowgh po galwel 999. Y’ga mysk yth yw sinys:

• Chanjyow yn gallos prederi yn kler
• Kaletter ow ri attendyans
• Prederi heb orden
• Bos kosel yn ankoth, po bos heb kosk ha troblys yn ankoth

Hemm a yll hwarvos dhe nebonan, y’ga mysk tus ow byw gans dementia seulabrys. Herwydh an NHS, kawsow kemmyn a gomprehend klevesansow (klevesansow an fordh pip yw kemmyn yn tus koth ha tus ow byw gans dementia), strook, sugen goos isel yn tus gans diabetyk, shyndys y’n penn ha neb medhegiethow. Ha hwi ow kortos gweres, trigewgh gans an den ha’y gonfortya gans geryow berr ha sempel. Na wrewgh govyn lies govyn, ha notyewgh py medhegieth a gemmer.

Fatel ombareusi rag an appoyntyans gans an medhek?

Appoyntyans da a dhalleth gans notennow da. An Alzheimer’s Association a brof dri gansowgh:

1. Rol a janjyow yn kov, bris hag omdhegyans, gans ensamplys komparek ha pan dhallathsons a-dro dhe
2. Problemow yeghes kens hag a-lemmyn, y’ga mysk istori teylu a broblemow kov
3. Oll medhegiethow ordenys ha medhegiethow heb receta
4. Py vitaminow po kowethyansow pynag
5. Agas govynnow, kepar ha py provow a vydh gwrys, pes termyn a gemmerons ha p’eur y teu an sewyansow

Y hwra gweres ynwedh dri esel teylu po koweth a aswon an den yn ta. An NIA a eksplor y hall medhogyon govyn orth an den hag orth esel teylu a-dro dhe yeghes, medhegiethow, gwriansow pub dedh ha chanjyow yn omdhegyans. Medhogyon a yll ynwedh:

• Ri provow a gov, ervirys problemow, attendyans, niveryans ha yeth
• Gorhemyn provow goos, pip ha provow erel dhe hwilas kawsow erel
• Checkya rag diglonter po studhow yeghes brys erel
• Gorhemyn skannyow an ympynnyon kepar ha CT po MRI
• Danvon dhe arbenigydh, kepar ha geriatrygyon, nevrolygyon, psykhiatrygyon geriatrek po nevropsykologyon

An NIA a not yth yw arvreusyans kognitek rann res a Visityans Yeghes Bledhydhnek Medicare, hag a yll bos termyn es dhe dhrehevel prederow. Ny yw an provow berr a us medhogyon dres aga honan lowr dhe dhiagnosya dementia. Kynsa kamm yns i troha arvreusyans leun, hag y hall diagnos kemeres moy es unn visityans. An NIA a gomend tus gans problemow kov dhe dhehweles dhe’n medhek pub 6 dhe 12 mis.

Dalleth an keskows yn kuv

Mar owgh hwi prederus a-dro dhe nebonan arall, dewisewgh termyn kosel ha privedh. Kewsewgh a daklow komparek re wrussowgh hwi merkya, gwrys avel preder a-dro dh’aga yeghes yn le begh. Profya check yeghes ollgemmyn a yll bos le es own. Komprehendewgh an den y’n erviransow ha kewsewgh orto avel an tevesik yw ev. Agan kowethlyvrow kesklapp a yll gweres.

Kewsewgh gans medhek

Mar kwrewgh hwi merkya chanjyow yn kov, prederi, bris po gallosow pub dedh yw nowydh ha pesya, gwrewgh appoyntyans gans medhek teylu. Rag kelli klywder a-dhistowgh, galwewgh 999 po provier yeghes an den a-dhistowgh. Bos checkys yn a-varr a styr y hall kawsow a yll bos gwrys gwell bos kevys ha, mars yw dementia, yma moy termyn dhe dowlennya ha kavos skoodhyans. Gwithewgh agas honan ynwedh dres hemma; gwrewgh mires orth agan kowethlyver omwithans rag gwithoryon.

Kedhlow ollgemmyn yw an folen ma, nyns yw kusul medhegel. Gwrewgh mires orth agan avisyans medhegel.