Ворсӧмъяс дорйӧны-ӧ деменцияысь? Тӧдӧмторъяс

Ворсӧмъяс вӧдитчыныӧн быдлаын, и унаысь найӧ кӧсйӧны видзны юрсӧ томӧн. Ті кӧ видзӧданныд деменцияӧн олысь мортӧс либӧ повзянныд асланыд казьтыштӧм йылысь, гӧгӧрвоана, мый окотит тӧдны, вермас-ӧ ворсӧм отсавны. Татшӧм мый збыль висьталӧны тӧдмалӧмъяс, кӧні эмӧсь нимкодь лыдпасъяс и кӧні абу.

Тайӧ ӧтувъя юӧр, абу бурдӧдчан инӧд. Видзӧд медицинскӧй ӧтдортчӧм.

Ворсӧмъяс дорйӧны-ӧ деменцияысь?

Некутшӧм ворсӧм эз висьтав дорйыны деменцияысь. National Institute on Aging (NIA) советуйтӧ видзчысьны сійӧ шуӧмъясысь, мый компьютер да онлайн ворсӧмъяс вермасны бурмӧдны казьтыштӧм, и шуӧ, мый оз тырмы тӧдӧмторъяс, медым коммерческӧй ворсӧм приложениесӧ вӧлі сійӧ жӧ торъялӧм, мый клиническӧй тӧдмалӧмъясын видлӧм велӧдӧмын (NIA Альцгеймер висьысь дорйӧм йылысь).

Тайӧ оз висьтав, мый ворсӧмъяс бесполезнӧйӧсь. Тайӧ висьталӧ, мый налӧн дон гажын, ӧтувъя кадколастын да олан рутинын, а не деменцияысь дорйӧмын.

Мый сійӧ «матын вуджӧм» (near transfer), и мыйла сійӧ колана?

Кор ті велӧдчанныд кутшӧмкӧ удж вылӧ, ті тшӧтш бурджыка вӧчанныд сійӧс. Тӧдмалысьяс шуӧны тайӧ велӧдӧм эффектӧн. Сыысь сьӧкыдджык юалӧм — вуджӧ-ӧ бурмӧдӧм мукӧдторӧ: матын уджъясӧ (матын вуджӧм) либӧ быдлун оланӧ, шуам, тӧдмавны тӧвныръяс либӧ веськӧдлыны сьӧм (ылі вуджӧм).

2016 воын ыджыд видлалӧм тӧдмаліс тӧдмалӧмъяссӧ, кодъясӧс ворсӧм компанияяс индісны медбур тӧдӧмторъясӧн. Аддзисны, мый йӧз збыль бурмӧдӧны ассьыныс велӧдӧм уджъясын, этшаджык эм тӧдӧмтор, мый найӧ бурмӧдӧны матын уджъясын, и зэв этша тӧдӧмтор, мый велӧдӧм бурмӧдӧ быдлун мӧвпалӧм. Уна тӧдмалӧмын вӧліны лӧсьӧдӧм торъялӧмъяс, кодъяс оз вермытыны вынсьӧдны тырвыйӧ выводъяс (Simons да мукӧдъяс, Psychological Science in the Public Interest).

Мый шуӧны видлалӧмъяс компьютерын ворсӧмысь?

Cochrane видлалӧмъяс, кодъяс ӧтувтӧны медбур тӧдмалӧмъяс, видлісны компьютерын велӧдӧм, коді нуӧдіс 12 недельысь унджык:

• 65 арӧссянь выйысь дзоньвидза йӧз: кӧкъямыс тӧдмалӧм 1 183 морткӧд. Тӧдӧмторъяс вӧліны уля либӧ зэв уля бурлунӧн. Вермас лоны ичӧтик лыдпас велӧдӧм бӧрын, но абу бура тӧдса, кутшӧм дыр сійӧ кутас (Cochrane видлалӧм, дзоньвидза ыджыд йӧз).
• Неыджыд когнитивнӧй торъялӧмӧн йӧз: кӧкъямыс тӧдмалӧм 660 морткӧд. Некутшӧм тӧдмалӧм эз висьтав, воис-ӧ налӧн бӧрӧ деменция, и тӧдӧмторъяс вӧліны вывті омӧльӧсь, медым тырвыйӧ выводъяс вӧчны (Cochrane видлалӧм, неыджыд когнитивнӧй торъялӧм).

Мый аддзис ACTIVE тӧдмалӧм?

ACTIVE — тайӧ ыджыд АӦШ-ын тӧдмалӧм, коді заводитчис 1998 воын 2 802 йӧзкӧд 65 арӧссянь вылын, кодъяс олісны ас ногӧн и налӧн эз вӧв ыджыд казьтыштӧм либӧ мӧвпалӧм торъялӧм. Йӧзсӧ бӧрйисны ӧти куим велӧдӧм сикас чукӧр пиысь (ӧдйӧ кад видлалӧм, казьтыштӧм либӧ мӧвпалӧм) либӧ велӧдчытытӧм чукӧрӧ. Велӧдӧм вӧлі дас тӧвнырӧдз вит либӧ квайт недельӧн. Мукӧд йӧзлы, кодъяс помалісны унджык тӧвныръяссӧ, сідзжӧ вӧлі сетӧма содтӧм тӧвныръяс ӧти да куим во бӧрын.

Ӧдйӧ кад видлалӧм серти коліс аддзыны да вежӧртны синмӧн петкӧдлӧмтор медся дженьыд кадӧн, тшӧтшӧн сійӧ сьӧкыдмӧдіс, кыдзи морт бурмӧдіс.

2026 воын тӧдмалысьяс йитісны 2 021 пырысьлысь юӧръяссӧ Medicare гижӧдъяскӧд 20 во чӧж (ACTIVE 20 вося видлалӧм). Вот мый найӧ аддзисны:

• Ӧдйӧ кад видлалӧм да этшакӧ ӧти содтӧм тӧвныр: деменция пасйӧм вӧлі этшаджык, кыдзи велӧдчытытӧм чукӧрын (коэффициент 0,75, мый висьталӧ 25% гӧгӧр этшаджык лыд).
• Ӧдйӧ кад видлалӧм содтӧм тӧвныртӧг: этшаджык лыд абу.
• Казьтыштӧм либӧ мӧвпалӧм велӧдӧм: тыдалана торъялӧм деменция пасйӧмын абу.
• Быд велӧдан чукӧр ставнас велӧдчытытӧм чукӧркӧд орччӧдӧмын: вӧлі этшаджык лыд мӧвп, но статистика серти тырвыйӧ абу.

Тайӧ аддзӧмлысь дорӧмъяс

• Сійӧ лӧсялӧ ӧти торъя, веськӧдлыны видзан ӧдйӧ кад видлалан велӧдӧм да содтӧм тӧвныръяс вылӧ, а не став ворсӧмъяс вылӧ.
• Тырвыйӧ результат воис чукӧр торъя юкӧнысь (йӧз, кодъяс помалісны медуна тӧвныръяссӧ и вермисны босьтны содтӧм тӧвныръяс), а не став ӧдйӧ кад велӧдан чукӧрысь.
• Деменциясӧ тӧдмалісны Medicare гижӧдъясын пасйӧм кодъяс серти, а не быд мортӧс аслысспӧда видлалӧмӧн. Медводдза пырысьясысь джынйыс нёльӧд юкӧн эз лыддьысь, сы вӧсна мый найӧ вӧліны Medicare Advantage-ын, кӧні абу став гижӧд.
• Заводитігӧн пырысьяслы эз вӧв тыдалана мӧвпалӧм торъялӧм. Результатъяс оз висьтавӧй ворсӧмъяс йылысь нин деменцияӧн олысь йӧзлы.

Тайӧ интереснӧй аддзӧм, коді вылӧ колӧ водзӧ тӧдмавны. Тайӧ оз ло тӧдӧмторӧн, мый кутшӧмкӧ приложение дорйӧ деменцияысь.

Мый шуис FTC Lumosity йылысь?

2016 воын гижӧдын тӧлын Lumos Labs, Lumosity лӧсьӧдысь, согласитчис мынтыны 2 миллион доллар, медым помасьны Federal Trade Commission мытшасӧмкӧд ылӧдчӧм реклама йылысь. FTC шуис, мый компания сёрнитіс, но эз вӧв тырмымӧн тӧдӧмторъяс, мый сылысь ворсӧмъяс вермасны бурмӧдны удж да велӧдчӧмын уджалӧм да сёрмӧдны арлыда чинӧм, неыджыд когнитивнӧй торъялӧм, деменция да Альцгеймер висьӧм. Шуӧм серти компаниялы колӧ лоны надёжнӧй тӧдӧмторъяс, водзӧ татшӧмтор йылысь шуигӧн (FTC юӧр).

Семьяяслы тӧдӧм: видзчысьӧй быд ворсӧмысь, приложениеысь либӧ программаысь, коді кӧсйӧ дорйыны казьтыштӧмсӧ либӧ деменцияысь.

Ворсӧмъяс вермасны-ӧ отсавны мортлы, коді нин олӧ деменцияӧн?

Найӧ вермасны бурмӧдны лун, и тайӧ зэв колана. Медуна тӧдмалӧма ног — когнитивнӧй стимуляция: нимкодь чукӧрын уджъяс, шуам, сёрнитӧм, казьтыштӧмторъяс, кывворсӧмъяс, паськӧмъяс да сьыланкыв, тшӧтш ичӧтик чукӧрын, веськӧдлысьӧн.

2023 воын Cochrane видлалӧм 37 тӧдмалӧм вылын 2 766 морткӧд шӧр да неыджыд деменцияӧн аддзис (Cochrane когнитивнӧй стимуляция йылысь видлалӧм):

• ичӧт, недырся кадколаст лыдпас мӧвпалӧм тестъясын (шӧр бурлун тӧдӧмтор);
• тыдалана бурмӧдӧм сёрнитӧмын да йӧзкӧд йитчӧмын (бур тӧдӧмтор, этшаджык тӧдмалӧмъясысь);
• ичӧтик лыдпасъяс олан бурлун, кӧлӧмлун да оласног йылысь.

Лыдпасъяссӧ тшӧтш тӧдмалісны программаяс помасьӧм бӧрын дас недель гӧгӧр, и этша тӧдмалӧм видліс, кутшӧм дыр найӧ кутасны. Когнитивнӧй стимуляция — тайӧ лӧсьӧдӧм чукӧрын программа, сійӧн тайӧ результатъяс оз лӧсявӧй дзик пыр мортлы, коді ворсӧ ас пытшкас планшет вылын.

2024 воын Lancet комиссия сідзжӧ шуӧ, мый уджъяс программаяс коланӧйӧсь деменцияӧн олысь йӧзлы, медым видзны гаж да мог (Lancet комиссия).

Мыйысь збыль ворсӧмъяс отсалӧны?

Бура бӧрйӧмӧн ворсӧмъяс вермасны сетны:

• Гаж. Бур джын час колана аслысспӧда вӧсна.
• Йитчӧм. Ӧтлаын ворсӧм сетӧ кокни ног, мыйӧн позьӧ юксьыны, кор сёрнитӧм сьӧкыд. Видзӧд кыдзи ворсны ӧтлаын.
• Рутина. Тӧдана удж лунбыд сійӧ жӧ кадӧ вермас сетны каньӧдлун.
• Асьтӧ веритӧм. Мортлы лӧсялана уджъяс сетӧны дӧнысь казяласьны, а не тест пасьны.
• Сёрнитӧм. Серпас либӧ тӧдана кывйӧз вермасны восьтыны висьт. Видлӧй сёрнитан картаяс либӧ помав кывйӧзсӧ.

Мыйысь колӧ видзчысьны: часі, балъяс, лыдпасъяс да ставыс, мый лоӧ казьтыштӧм тесткодь. Морт кӧ сьӧктасьӧ, дугдӧй. Водзджык помавны либӧ просто ӧтлаын пукавны — тайӧ бур пом. Миян кыдзи бӧрйыны приложени да ворсӧм юӧрын эм лыддьӧг.

Кӧні Golden Moments лӧсялӧ

Golden Moments ворсӧмъяс, шуам серпас кыскан, серпас паськӧм да ыджыд шрифтӧн кыв корсьӧм, лӧсьӧдӧмаӧсь гаж да ӧтувъя кадколаст вӧсна. Налы эз вӧв часі и балъяс. Найӧ оз лоӧны бурдӧдан ногӧн, и найӧ оз дорйӧйны либӧ оз сёрмӧдӧйны деменция. Миянлы бурджык шуны тайӧ веськыда, а не кӧсйыны сійӧс, мый некутшӧм ворсӧм оз вермы сетны.

Сёрнитӧй бурдӧдыськӧд

Ті кӧ повзянныд казьтыштӧм вежсьӧм йылысь асьныд либӧ тіян видзӧм улын морт йылысь, воӧй бурдӧдысь дорӧ, а не надеясьӧй приложение вылӧ. Бурдӧдысь вермас видлыны, эм-ӧ позянлун бурдӧдны вежсьӧмъяс, да сёрнитны медбур тӧдӧмторъясӧн кутшӧмасьӧм йылысь, шуам, веськӧдлыны вирӧн лӧктанӧм да видлыны кывзӧм. Унджык видзӧд Позьӧ-ӧ дорйыны деменцияысь?. Тӧкӧтьӧ дзугсьӧм либӧ мукӧд тӧкӧтьӧ вежсьӧм дырйи корсьӧй ӧдйӧ отсӧг.