Ekalonawa louluvi

Okukwata kwomakutsi noshiponga shokudimbwa

Sha talululwa Elesho lominute 6Kokangudu ka-Golden Moments · Nghee hatu shange

Enyamukulo lixupi

Olopota yoLancet Commission yo2024 oya tumbula okukwata kwomakutsi shi li shimwe shomoiponga inene yokudimbwa oyo tai dulu okulundululwa. Mekonakono laACHIEVE, oukwafimakutsi inau shunifa pedu okushuna monima kwokudiladila kwavamwe aveshe, ndele ongudu imwe oyo ya li moshiponga shinene oya ulika eshunifo linini. Oukwafimakutsi ohau kwafele meenghundafana nomokukalamwenyo keshe efiku nande ongaho. Konakona omakutsi oye, diladila okukonga oukwafimakutsi wokooveta ile oo hau landwa nopehe na omukanda wondokotola, nokupopya nondokotola.

  • OLancet Commission oya tengeneka kutya okukwata kwomakutsi oku na mo eepelesenda 7 doihokolola yokudimbwa mounyuni aushe, sha faafana noshiponga shimwe shomoiponga 14.
  • Mekonakono laACHIEVE lovakulunhu 977, oukwafimakutsi inau lundulula okushuna monima kwokudiladila moule weedula nhatu kuvamwe aveshe.
  • Mongudu inini ya li moshiponga shinene muACHIEVE, okushuna monima kwokudiladila okwa li kwa ninipala neepelesenda 48 noukwafimakutsi; eshi osha pumbwa natango okukolekwa.
  • Okudja muKotoba 2022, ovakulunhu moAmerika ovo tava diladila kutya ove na okukwata kwomakutsi kushona ile kwopokati otava dulu okulanda oukwafimakutsi tau pangelwa koFDA nopehe na omukanda wondokotola.
  • Okukwata kwomesho inaku pangelwa okwa wedwa mo shi li oshiponga shokudimbwa mo2024, onghee omakonakono omesho nao otaa fimana.
Kepandja eli (oitukulwa 7)
  1. Omolwashike okuuda kwa fimana koukolele womadiladilo?
  2. Ekonakono loukwafimakutsi laACHIEVE ola mona shike?
  3. Ohandi shiiva ngiini kutya omakutsi oku na okukonakonwa?
  4. Oukwafimakutsi oo hau landwa nopehe na omukanda wondokotola oshike?
  5. Ohandi popi ngiini noupu nomunhu oo e na okukwata kwomakutsi?
  6. Okumona nako okwa fimana
  7. Popya nondokotola

Okukwata kwomakutsi oku li oshinima shihapu mokukula, novakonakoni ove ku tala ko sha kwata moiti shi li oshiponga shokudimbwa. Osho itashi ti kutya oukwafimakutsi ou li ondjila ya ulikwa yokukelela okudimbwa; ekonakono dingi la denga mbada fiyo opaife ola eta oidjemo ya yoolokafana. Epandja eli otali yelifa osho omakonakono a ulika, nghee to dulu okukonakona omakutsi, kutya oukwafimakutsi oo hau landwa nopehe na omukanda wondokotola moAmerika oshike, nanghee to dulu okuninga eenghundafana di kale puyadi.

Omolwashike okuuda kwa fimana koukolele womadiladilo?

Okukwata kwomakutsi okwa kwatakanifwa noshiponga sha kula shokudimbwa. OLancet Commission yo2024 oya tengeneka kutya oku na mo eepelesenda 7 doihokolola yokudimbwa mounyuni aushe. Osho otashi shi tula pamwe no-LDL cholesterol ya londa pombada shi li shimwe shomoiponga inene oyo tai dulu okulundululwa mokati koiponga 14 momusholondodo woCommission, pamhangela eyelifo laUCL lolopota.

Oinima ya fimana ya monika koCommission:

  • Oshiponga sha kula nokukwata kwomakutsi. Mekonakono layo la kongwa momakonakono ahamano a denga mbada, ovanhu ovo ve na okukwata kwomakutsi ova li ve na oshiponga sha kula lwopomido 37 shokudimbwa shi dulife ovo ve na omakutsi a yela.
  • Okukwata kwa kwata moiti, oshiponga sha kula. Omakonakono oo a tala koukwatya wokukwata okwa ulika kutya oshiponga osha li tashi kulu eshi omakutsi taa kwata moiti unene.
  • Omatomheno tashi dulika, ndele inaa ulikwa natango. Omatomheno taa diladilwa ongaashi okukala u li oove auke nokulikaleka, okukala wa nyika oluhodi, omadiladilo inaa longifwa unene, noshoyo shokudiladila sha wedwa po eshi to kendabala okuuda.

Okukwata kwomakutsi oku li oshinima shihapu. ONational Institute on Aging (NIA) oya ti kutya hanga oshitimulongo shimwe shovakulunhu vatatu ove na oupyakadi ou, nomhito ohai kulu eshi omido tadi hapupala.

Ekonakono loukwafimakutsi laACHIEVE ola mona shike?

ACHIEVE olo la li ekonakono lotete la ningwa nomahoololo la tala koukwafimakutsi nokushuna monima kwokudiladila. Oidjemo yalo luhapu ohai yelifwa epuko, onghee ouyelele ou apa owa dja molopota yekonakono la nyanyangidwa.

  • Oolyelye va kufa ombinga: ovakulunhu 977 ve na omido 70 fiyo 84 ovo ve na okukwata kwomakutsi inaku pangelwa novehe na omaupyakadi manene okudiladila, peenhele nhee dopomudingonoko moAmerika.
  • Osha li tashi yelekwa: etata ola pewa oukwafimakutsi pamwe nomalombwelo okudja komunghulungu womakutsi (audiologist). Etata likwao ola pewa elongo loukolele kombinga yokukula nawa.
  • Oidjemo ya kula: konima yeedula nhatu, kapa li eyooloko mokushuna monima kwokudiladila pokati keengudu mbali adishe kumwe.
  • Oidjemo yongudu inini: ekonakono ola toola ovanhu va dja meenhele mbali. Ovanhu 238 ova dja mekonakono lile loukolele womutima (ARIC), nongudu ei oya li moshiponga shinene shokushuna monima kwokudiladila. Mongudu ei, okushuna monima okwa li kwa ninipala neepelesenda 48 noukwafimakutsi. Mokati kovakwafimbinga 739 vomomudingonoko ovo va li ve na oukolele muwa, kapa li elunduluko la yela.

Nghee to dulu oku shi lesha paushili:

  • Enyamukulo la kula ola li kutya kapa li elunduluko.
  • Osho sha monika mongudu inini osha li sha fanekwa nale, ndele osha dja mekonakono loshivali longudu inini. Osha pumbwa okukolekwa momakonakono makwao.
  • Ovakwafimbinga ova li ve shi shii kutya ove li moludalo lilipi, osho tashi dulu okukuma oidjemo.
  • OLancet Commission oya tala koumbangi kutya oukwafimakutsi otau monika wa kwafa unene ovanhu ovo ve na okukwata kwomakutsi pamwe noiponga ikwao yokudimbwa.

Exulifo laxuuninwa ololo kutya oukwafimakutsi inau ulikwa u li ondjila yokukelela okudimbwa. Oau kwafele ovanhu va ude, va kufe ombinga meenghundafana nokukala ve na ekwatafano, osho nasho oshinima sha wana okudiladilwa.

Ohandi shiiva ngiini kutya omakutsi oku na okukonakonwa?

O-NIA otai kumaida u ye kondokotola ngeenge ove ile omunhu oo ho file oshisho:

  • Oku na oupyakadi okuuda ovanhu kongodi
  • Oshidjuu okuuda eenghundafana ngeenge ovanhu vavali ile vahapu tava popi
  • Luhapu oha pula ovanhu va endulule osho va popya
  • Oha yelula ewi lotivii pombada fiyo ovanhu vakwao tava nyenyeta
  • Oku na oupyakadi okuuda eendjovo ngeenge pe na omuuyo umwe
  • Oku wete ovanhu vakwao tava monika va fa tava ngunguma

Hovela nondokotola yoye, oyo tai dulu oku ku tumina komunghulungu womakutsi (audiologist) ile kondokotola yomakutsi, yomayulu noyomutima. Outalala womakutsi oo wa tuvikila osho shimwe shomoitandu ihapu yokukwata kwomakutsi oyo ndokotola ta dulu okutala. Okukwata kwomakutsi kwouladi oku li onghalo ya endelela yopaundjolowele, no-NIA otai kumaida u ye kondokotola diva.

Okukwata kwomakutsi otaku dulu okutalwa epuko kwa fa okungwangwana. O-NIA oya ti kutya ovakulunhu ovo ihava udu nawa omafimbo amwe ohava diladilwa epuko kutya ova ngwangwana, ihava nyamukula ile ihava longele kumwe. Ngeenge omunhu oo u hole ota monika a fa te likaleke ile ita udu osho tashi popiwa, okukonakona omakutsi oku li onghatu iwa yokuhovela.

Oukwafimakutsi oo hau landwa nopehe na omukanda wondokotola oshike?

Okudja meti 17 Kotoba 2022, O-FDA oya pitika oludi loukwafimakutsi oo hau landwa nopehe na omukanda wondokotola (OTC). Apa ope na eyooloko pokati kao naao hau pewa nomukanda wondokotola:

Oshitukulwa Oukwafimakutsi wOTC Oukwafimakutsi womukanda wondokotola
Wa nuninwa oolyelye Ovakulunhu ve na omido 18 nokomesho ovo tava diladila kutya ove na okukwata kwomakutsi kushona ile kwopokati Okukwata kwomakutsi akushe, keedula adishe
Openi hau monika Mositufi ile koInternet, nopehe na ekonakono ile omukanda wondokotola Okupitila momunghulungu womakutsi e na epitikilo
Okulongekidwa Ove mwene to lundulula omalongekido, luhapu to longifa app Omunghulungu ohe u longekidile okuuda kwoye

O-FDA oya ti kutya oukwafimakutsi wOTC inau nuninwa okukwata kwomakutsi kwa kwata moiti ile kwa kwata moiti unene. Otai kumaida u ye kondokotola, unene kondokotola yomakutsi, yomayulu noyomutima, ofimbo ino landa ngeenge u na:

  • Ouyehame ile oupyakadi mokutwi
  • Omeva, omapi ile ohonde ya dja mokutwi moule weemwedi hamano da pita
  • Elunduluko louladi mokuuva ile okuuda taku lunduluka
  • Okuuda kwa nayipala mokutwi limwe, ile okwiimba mokutwi limwe alike
  • Ondzungu ile okutengauka
  • Outalala muhapu momakutsi

Okwiika koukwafimakutsi ohashi pula efimbo neendunge, onghee tala omilandu dokushunifa ofimbo ino landa, ngaashi O-FDA tai kumaida. O-NIA otai kumaida u pule ngeenge oinsurance yoye otai futile ko oshitukulwa shondado. Komunhu oo ta kala nokudimbwa, omunghulungu womakutsi ota dulu okukwafa okutokola kutya oludi lilipi loukwafimakutsi nokulongekidwa kwalo taku ka kala kupu oku u longifa efiku keshe.

Ohandi popi ngiini noupu nomunhu oo e na okukwata kwomakutsi?

O-NIA otai kumaida:

  1. Tala komesho yomunhu nokukala mu na ekwatafano lomesho, mouyelele muwa, opo a dule okumona omilungu yoye noikala yoshipala shoye.
  2. Konga onhele ya mwena. Dima o-TV ile inda kokule nomuuyo.
  3. Popya pombada kanini, ndele ino ingida. Popya panghedi yoye noshinano shiwa.
  4. Kaleka omilungu yoye ya yela. Ino lya, ino tafuna ile ino uvika omilungu yoye eshi to popi.
  5. Lundulula eendjovo ponhele yokweendulula ngeenge sha kana mo.
  6. Omunhu umwe poshikando. Mongudu, kendabala okwaalula mo omunhu oo.
  7. Kala nelididimiko nokupula nghee to dulu okukwafa.

Omayele aa otaa longo nawa pamwe nomayele etu okukwatafana nomunhu oo ta kala nokudimbwa. Oilonga ya kanghamena komafano nayo ohai kufa po oshisho shokuuda. Picture Pairs na Conversation Cards ohai longo okupitila mwaasho to mono, na Finish the Saying otai ku pitike u ulike exulifo ponhele yoku li popya. Kombinga yeengodi, tala ewiliko letu leengodi noikundaneki yovidio.

Okumona nako okwa fimana

Mo2024 oLancet Commission oya wedwa ko okukwata kwomesho inaku pangelwa shi li oshiponga shipe. Eyelifo laUCL otali shi tula peepelesenda 2 doihokolola yokudimbwa, noCommission otai kumaida okukonakona nokupanga omaupyakadi omesho ku kale kwa yeulukila keshe umwe. O-NIA otai kumaida ekonakono lomesho e na omuti oo hau tandavelifa omesho oshikando shimwe ile ivali momudo keshe konima yomido 60, nokukonakona yo omalongekido omakende. Nokuli omalunduluko manini mokumona otaa dulu okuwedela oshiponga shokuwa.

Popya nondokotola

Pula ndokotola kombinga yomakonakono omakutsi nomesho ngeenge wa mono omandidiliko oo a tumbulwa pombada. Konga ekwafo diva ngeenge omakutsi otaa kwata ouladi, u na ouyehame mokutwi, ile omeva taa di mokutwi. Ngeenge oho file oshisho omunhu oo ta kala nokudimbwa, lombwela ndokotola yaye kombinga yomalunduluko omakutsi ile omesho, osheshi otaa dulu okukuma omaliudo, eameno nanghee omunhu ta dulu okukufa ombinga.

Epandja eli oli na ouyelele woshiwana, kali fi omayele opaundjolowele. Tala elondwelo letu lopaundjolowele. Lesha shihapu kombinga yekwatafano novanhu noukolele womadiladilo.

Omapulo haa pulwa olundji

Oukwafimakutsi ohau kelele ngoo okudimbwa?

Osho inashi ulikwa natango. Ekonakono laACHIEVE inali mona elunduluko movanhu aveshe mokushuna monima kwokudiladila moule weedula nhatu, nonande ongudu imwe ya li moshiponga shinene oya li i li xwepo. Oukwafimakutsi otau dulu natango okukwafa molwaashi ohau ningifa eenghundafana, eameno nokukalamwenyo keshe efiku kupu.

Olyelye ta dulu okulanda oukwafimakutsi nopehe na omukanda wondokotola?

O-FDA otai pitike ovakulunhu ve na omido 18 nokomesho ovo tava diladila kutya ove na okukwata kwomakutsi kushona ile kwopokati va lande oukwafimakutsi womoshitufi ile koInternet nopehe na omukanda wondokotola. Inau nuninwa okukwata kwomakutsi kwa kwata moiti. Keshe oo e na ouyehame mokutwi, omeva taa di mokutwi, ondzungu ile elunduluko louladi mokuuva oku na okutala ndokotola tete.

Okukwata kwomakutsi otaku dulu ngoo okumonika kwa fa okudimbwa?

Omafimbo amwe osho. ONational Institute on Aging oya ti kutya ovakulunhu ovo ihava udu nawa omafimbo amwe ohava diladilwa epuko kutya ova ngwangwana ile ihava longele kumwe. Okukonakona omakutsi oku li onghatu iwa ngeenge omunhu ota monika a fa te likaleke ile ita udu osho tashi popiwa.

Ovakulunhu ove na okukonakonifa omesho avo lungapi?

ONational Institute on Aging otai kumaida omakonakono omesho e na omuti oo hau tandavelifa omesho oshikando shimwe ile ivali momudo keshe konima yomido 60, ile ngaashi omupangi womomesho te ku lombwele. Ovanhu ovo ve na oushikisha ile ombamboo yopombada luhapu ova pumbwa oku a ninga luvali ile luhapu momudo keshe.

Eeshako doilongifo

Ohatu tula omalinki komahangano nokeekonakono omo epandja eli la likolelela. Keshe shimwe osha li sha talululwa eshi epandja la pepalekwa.

  1. Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
  2. Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
  3. Hearing intervention versus health education control to reduce cognitive decline in older adults with hearing loss in the USA (ACHIEVE): a multicentre, randomised controlled trial · The Lancet (author manuscript in PubMed Central)
  4. OTC Hearing Aids: What You Should Know · U.S. Food and Drug Administration
  5. Hearing Loss: A Common Problem for Older Adults · National Institute on Aging
  6. Aging and Your Eyes · National Institute on Aging

Mbela owe lilongekela eudano liondjabi?

Omafano manene, kaku na efimbo lokuvalwa, kaku na oitwa, nokaku na okulishangifa. Daneni pamwe me-browser yeni.

Kufa omaudano aa pamwe naave

O-app yoshali ya-Golden Moments yee-iPhone, iPad na-Android: omafano manene eetaila, omaudano e na omafano oukwaneumbo woye mwene, nomakanghameno omafano oo haa longo nopehe na Wi-Fi. Kaku na o-akaunda, omaulikifo oipindi, efimbo lokuvalwa ile oitwa.