Okulya nokafimbo noshitwa shokudimbwa

Okulya nokafimbo, ngaashi okulya ashike moule weedula hetatu ile okweendja po okulya omivike mbali, osha tameka okuninga sha fimana, novanhu vamwe otava ti otashi dulu okwaamena okanhu kombe. Ngeenge ove omukulunhu, ile to file oshisho omunhu e na oshitwa shokudimbwa, tala osho omaxunganeko taa ulike lelalela, nomolwaasho oupafi wa pumbiwa.

Ou ouyelele wa yela, ha ewiliko lopamiti. Ino tameka okulya nokafimbo, ile ino lundulula omaludiro okolya yomunhu oo to mu file oshisho, inaaku popya nomudohotola ile nomupangeli woulithikamumwe wokolya. Tala ewiliko lopamiti.

Mbela okulya nokafimbo otaku dulu oku kelela oshitwa shokudimbwa?

Ahowe, kaku na oumbangi wa wana wokutya okulya nokafimbo otaku dulu oku kelela ile okushunifa ko oshitwa shokudimbwa. Ehangano loNational Institute on Aging (NIA) ola ti kaku na oumbangi wa wana wokudidilika omaludiro okoongeleka ile okulya nokafimbo, nokutya okwa pumbiwa okudilonga shihapu kombinga youwa nao oupafi wado, unene tuu kovakulunhu (NIA kombinga yokweendja po omikalo dokulya nokweendja po okulya).

Omolwaasho oumbangi wa shonopala ngaho

NIA ota yandje omatomheno taa landula:

• Oihongwa ihapu oya ningwa moitondokelwa. Omaxunganeko moikangha, oinamwenyo inini, ombelela noikanghamwedhi oya eta omauyelele a hokiwa, ndele oo inaa shiivika ngeenge otaa longo ngaaka movanhu. Nonande moitondokelwa, omauyelele okwa yoolokafana; momaludiko amwe oomwedi, okweendja po okulya okwa xulifa nomwenyo mufupi.
• Omaxunganeko ovanhu okwa li maakulu. Omahapu okwa li oomwedhi amwe ile eemwedi dishona.
• Omaxunganeko ovanhu okwa li taa tala unene kokulya kashona movanhu ve na ombelela ihapu, ha kombinga yokudimbulukwa ile noshitwa shokudimbwa.
• Ovakulunhu ova kufwa po ashike shihapu. Omaxunganeko mahapu okwa kufa mo ovanhu ve na omido 60 ile inaa pita po.

Omaxunganeko a ningwa mo 2026 kombinga yokulya nokafimbo kovakulunhu ve na omido 60 lwaapo okwa ulika kutya oumbangi natango owa shonopala, nomaxunganeko maakulu, omafiku maakulu okutala ko nomaludiko a yoolokafana. Omauyelele kombinga yokudilonga nokudimbulukwa okwa li taa di momaxunganeko oye alike, ha momauyelele a ongwa kumwe. Omaxunganeko wo okwa ti omaludiko amwe okwa yandja oumbangi kutya okulya moule weedula lixupi unene ile okwiindila okulya okwa eta omauyelele ahapu iwinya, nova shanga kutya oupafi owa pumbiwa kovakulunhu (omaxunganeko a ningwa mo 2026 muNutrients).

Ovanongo vamwe otava diladila kutya olutu ngeenge tali hovele okulongifa omakoto eshi tali kala inaali lya, otashi dulu oku eta osho sha kwata ko okanhu kombe, ndele natango osho oshinima sha li ashike mondjila yokudilonga. NIA ola ti ounongononi natango inau wanenena.

Oiponga ilipi ya kwatelwa mokulya nokafimbo kovakulunhu?

Okulya nokafimbo ha oshinima shi he na oshiponga kovantu vahapu ovakulunhu. Oiponga tai dulu okuholoka oyo ei:

• Okulya kashona shi he na omhumbwe. Okulya shihapu shi dulife omhumbwe yolutu otashi dulu oku eta okulya kashona shi he na omhumbwe nokukanifa eenghono, osho tashi dulu oku eta omunhu a kale omunhafufu.
• Okukanifa omhunhu nomashikolo. Momaxunganeko a kwafelwa kNIA eemudo mbali kovantu ovanyasha novanhu ve li pokati komido, ovo va li tava endja po okulya, okwa monika oshinima shinini shokukanifa omashikolo noshipa sholutu.
• Omhepo i he li po nawa ngeenge ta longifa omiti donhinda yopombada. Ovo hava longifa insulin ile omiti dimwe donhinda yopombada otashi dulika omhepo yavo yehonde i ye pevi unene ngeenge ova indila ile ova ongaonga okulya, ngaashi sha popiwa kEhangano loNational Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (Ehangano loNational Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases kombinga yomhepo i he li po nawa). Omhepo i he li po nawa otai dulu oku eta omutwe tau tengauka, eenghundafana da nyemateka nosho yo ehandu.
• Omwenyo itau dulu. Ngeenge okunwa itaku ningwa pamwe nokulya, omunhu otashi dulika a kale e na omwenyo itau dulu.
• Omutwe tau tengauka nomaludalo. Mayo Clinic ola ti okulya nokafimbo otashi dulu oku eta omunhu a loloke unene nokukala e na omutwe tau tengauka, nokutya otashi dulika aha wapalele ovanhu ve li moshiponga shinene shokukanifa omashikolo nokwaaluka (Mayo Clinic kombinga yokulya nokafimbo).
• Iikwawo. Mayo Clinic yo ola yandje omauyelele kombinga yomutwe tau vele, omhepo ya lunduluka nokutwali, nokutya ope na oumbangi oo tau ulike kutya okufinda okulya moule weedula 16 nokulya moule weedula 8 otashi dulika shi wedekele oshiponga shomutima shi dulife omaludiro amwe okolya. Oumbangi oo natango inau yela nawa.

Omolwaasho okulya nawa sha fimana unene kovanu hava kala noshitwa shokudimbwa?

Kovanu hava kala noshitwa shokudimbwa, oshidjuu lelalela oku va kwafela va lye nokunwa sha wana, ha okulya shihapu. Ehangano loAlzheimer’s Association ola yelifa kutya movanhu ve li moule ile mefimbo laxuuninwa loshitwa, otashi dulika va kale va nyengwa okulonga oshihopaenenwa shekulya, va dimbwe okulya, ile va diladile kutya ova li nale va lya. Ola weda ko yo kutya ounandjawo wokolya itau wapalele otau dulu oku eta oikala ya loloka nokukanifa ombelela (Alzheimer’s Association kombinga yokulya nokulya).

Ehangano loAlzheimer’s Society ola ti okuhenakulya nawa otashi dulu oku eta okukanifa ombelela, eenghono dinini, oluhodi nokunyenya, osho tashi ningifa omunhu a kale omunhafufu nokwa nyengwa okuveluka mepandavanda (Alzheimer’s Society kombinga yehumbilo lokulya).

Omolwaasho, okulya nokafimbo ha oshinima shiwa komunhu e na oshitwa shokudimbwa. Okwiindila omalye otashi dulu oku xula po neenghono nokukala omalye inaa liwa. Keshe olundululo momaludiro okolya yomunhu e na oshitwa shokudimbwa oku na okukwafelwa komudohotola ile nomupangeli woulithikamumwe wokolya.

Oihako ilipi tai ulike kutya omunhu ita li ile ita nu nawa?

Tala ngeenge ope na oinima ei:

• Okukanifa ombelela, ile oikutu tai ningi inene.
• Okushiya po oikulya ile okuxulifa po okulya, ile okudjala oikulya mukanwa.
• Oluhodi ile oungone.
• Etwali, olo tali dulu okukwatafana nounandjawo wokolya nokuhenoukolelewayo.
• Iihako yokuhenoukolelewayo. NIA ola yandja omakaya taa kukuta, omutwe tau tengauka, omitima tadi endelela nokumona oinima ihe po, oyo yo tai dulu okuholoka molwashitwa shokudimbwa mwene (NIA kombinga yomikundu da yoolokafana moshiitwa shAlzheimer).

Ehumbo lokulya otali dulu okukala molwomatomheno mahapu: omayoo taa vele ile omayoo ina e li nawa, omiti mape, oluhodi, etwali, eenghono dinini dokulonga oinima, ile olundululo melihumbato nokunuka. Lombwela omudohotola womunhu ngeenge to mono oihako ei. Oye ota dulu okutala omatomheno nokudidilika ngeenge omupangeli woulithikamumwe wokolya ile oikulya ya wedwa po oi na okulongifwa.

Nghee to dulu okukwafela omunhu a lye nokunwa sha wana?

• Yandja oikulya inini nomakende omafiku mahapu, ponhele yomalye matatu manene.
• Yandja oikulya oyo a hole, nokukala wa manguluka ngeenge omalihumbato okolya taa lunduluka. Oikulya i na ouhwi otashi dulika i mu hafife ngeenge ehumbo lokulya ola shonopala; pula omudohotola ngeenge ope na omatomheno ookondadima ounwi.
• Kala u na omatokolo popepi nokuyandja oinakuwanifwa inini efiku alishe. Eshikako, oshimeno, osho sha shangwa nawa, omashini otaa dulu yo okukala oshinima shokunwa.
• Lyaneni kumwe ngeenge tashi shiiva. Omalye otaa dulu okukala efimbo lokukala pamwe, ha oshilonga tashi endelelifa.
• Longifa oikulya tai dulu okulya nomake, ngaashi omakende, omashitwi ile ombelela yoshikandanhu, ngeenge okulongifa oiniwe sha ninga oshidjuu.

Oukwatelo wetu wokolya oulithikamumwe wokulya ou na omadiladilo mahapu okomesa. Okukwafela mokutokola oikulya yo otashi dulu okukala oshinima sha hokiwa sha kwatelwa kumwe; tala oilonga yomombelewa.

Popya nomudohotola

Fimbo ino tameka omaludiro okoongeleka okweendja po okulya mwene, popya nomudohotola ile nomupangeli woulithikamumwe wokolya, unene tuu ngeenge to longifa omiti donhinda yopombada, ngeenge wa kanifa ombelela mefimbo lixupi, ile ngeenge wa ninga nale omaludalo. Komunhu e na oshitwa shokudimbwa, pula omudohotola kutya oshike sha pumbiwa mokulya nokunwa efiku alishe, ponhele yokupula kombinga yokulya nokafimbo.

Inda mepandavanda lopaukiu ngeenge ope na eenghundafana da nyemateka meendelelo, ta wile po, ile oihako yokomhepo i he li po nawa inai xupa ko diva.