Ҡыҫҡа яуап .
Көндәлек тормошҡо комачаулаған хәтер юғалыуы, таныш эштәрҙе башҡарыуҙа ҡыйынлыҡ, ваҡыт йәки урын тураһында шикләнеү, шулай уҡ кәйеф йәки фекерләү үҙгәреше деменцияның алғы билдәләре булырға мөмкин. Башҡа күп шарттар, шул исәптән ҡалҡанһымон бизмә проблемалары, B12 витамины етmәүе, дарыу яндашыуҙары, депрессия һәм йоҡо проблемалары ла шундай үҙгәрештәр килтерергә мөмкин. Диагнозды тик квалификацияға эйә табип ҡуя ала. Кинәт аңҡыу килһә, шұғыл медицина ярҙамы кәрәк.
- Йәш менән бергә ваҡытташ онотоу йыш осрай; көндәлек тормошҡо комачаулаған үҙгәрештәрҙе тикшерергә кәрәк.
- Alzheimer's Association 10 ҡурҡыныс билдәне һүрәтләй, һәр береһе янында йәшкә бәйле typical үҙгәреш күрһәтелгән.
- Ҡалҡанһымон бизмә проблемалары, B12 витаминының етмәүе, дарыу яндашыуҙары, депрессия, инфекциялар һәм йоҡо проблемалары хәтергә йоғонто яһай ала, улар араһында дауаланырлыҡтары ла бар.
- Деменцияны тик квалификацияға эйә табип ҡуя ала; онлайн тест һәм үҙ-үҙеңде тикшереү быны ҡуя алмай.
- Сәғәттәр йәки көндәр эсендә кинәт барлыҡҡа килгән аңҡыу делирий булырға мөмкин һәм шұғыл медицина ярҙамын талап итә.
Был биттә (7 бүлектәре)
Үҙегеҙҙең йәки яратҡан кешегеҙҙең хәтеренән үҙгәреш күреү курҡыныс булырға мөмкин. Был бит табипҡа ҡасан барырға кәрәклеген асыҡларға һәм әҙерләнергә ярҙам итә ала. Ул кемдәлер деменция бар-юҡлығын әйтә алмай. Деменцияны тик квалификацияға эйә табип ҡуя ала, һәм хәтер проблемаһына килтергән күп шарттар һис тә деменция түгел. Зинһар, онлайн тесттарға йәки үҙ-үҙеңде тикшереүгә таянмағыҙ.
Деменцияның алғы билдәләре нимәләр?
Alzheimer’s Association 10 алғы билдәне һүрәтләй. Һәр береһен сағыштырыу өсөн йәшкә бәйле typical үҙгәреш менән бергә килтерә. Беҙ был мәғлүмәтте үҙебеҙ һүҙҙәре менән бирәбеҙ:
| Тикшерергә лайыҡ билдә | Йәш менән йыш осрай |
|---|---|
| Көндәлек тормошҡо комачаулаған хәтер юғалыуы, мәҫәлән, яҡынғы ваҡиғаларҙы онотоу йәки бер үк нәмәне ҡабат-ҡабат һорау | Исемде йәки осрашыуҙы онотоу, әммә һуңыраҡ иҫкә төшөрөү |
| Пландаштырыуҙа йәки мәсьәләне сисеүҙә ҡыйынлыҡ, мәҫәлән, таныш ашарҙы әҙерләүҙе йәки счеттарҙы иҫәпләүҙе онотоу | Хужалыҡ счеттарында ара-тирә хата җибәреү |
| Өйҙә, эшендә йәки сығып китеп таныш эштәрҙе тамамлауҙа ҡыйынлыҡ | Микротолҡынлы мейестең көйләүен йәки телевизор программаһын яҙырға ҡулланыу өсөн ярҙам кәрәк булыуы |
| Ваҡытты, айҙарҙы йәки үҙегеҙҙең урыныгеҙҙы онотоу | Аҙнаның көнөн хаталы әйтеү, һуңынан үҙе асыҡлау |
| Ераҡлыҡты баһалауҙа, уҡыуҙа йәки төҫтәрҙе айырыуҙа яңы ҡыйынлыҡ | Катаракта арҡаһында күреү үҙгәреше |
| Һүҙҙәрҙә яңы проблемалар, мәҫәлән, һөйләшеү осонда туҡтау йәки нәмәне дөрөҫ булмаған исем менән атау | Ара-тирә дөрөҫ һүҙҙе табыуҙа ҡыйналыу |
| Нәмәләрҙе ғәҙәттән тыш урында ҡуйыу һәм үҙ эҙҙәрен яңынан табыу мөмкинлеге булмауы | Ара-тирә нәмәне юғалтыу, әммә эҙҙәрҙе ҡайтарып табыу |
| Насар хөкөм, мәҫәлән, аҡса менән эшләгәндә йәки шәхси сафлыҡ тураһында | Ара-тирә насар ҡарар ҡабул итеү |
| Хобби, эш йәки йәмғиәт сараларынан ситләшеү | Ғаиләләге йәки йәмғиәт саралайында ҡатнашырға теләмәү ара-тирә |
| Кәйеф йәки шәхестә үҙгәреш, мәҫәлән, аңҡыу, шиклеләнеү, ҡурҡыу йәки борсолоу | Ғәҙәттәге тәртипкә күнеккән булыу һәм режим боҙолғанда асыуланыу |
Бер генә билдә деменцияны аңлатмай. Мөһиме — ул кеше өсөн ғәҙәттәгенән үҙгәреш, айырыуса ул көндәлек тормошто ҡыйыныраҡ иткәндә.
Тәбиғи картайыу деменциянан нимә менән айырыла?
National Institute on Aging (NIA) әйтеүенсә, күп өлкән кешеләр мәғлүмәтте әкрен иҫкә төшөрәләрен, ара-тирә нәмәне юғалтыуын йәки счетты онотоуын күрә. Был, ғәҙәттә, еңел онотоусанлыҡтың билдәһе. Деменция картайыуҙың тәбиғи өлөшө түгел. Ауыр хәтер проблемалары көндәлек эштәрҙе ҡыйынлаштыра, мәҫәлән, машина йөрөтөү, телефон ҡулланыу йәки өйгә юлды табыу.
NIA кемдер булһа, табип менән һөйләшергә кәңәш итә:
- Бер үк һорауҙы ҡабат-ҡабат бирә
- Элек яҡшы белгән урындарҙа юлдан яңыла
- Ашарҙы әҙерләүҙе йәки юлды аңлауҙа ҡыйналыуы
- Ваҡыт, кешеләр һәм урындар тураһында шикләнеүе арта
- Үҙенә ҡарауҙы туҡтата, мәҫәлән, нығыраҡ ашамай, йыуынмай йәки хәүефле эш ҡыла
Ҡайһы бер кешеләрҙә еңел когнитив ҡыйынлыҡ (MCI) була. Был — үҙ йәшендәгеләрҙән күберәк хәтер йәки фекерләү проблемаһы, әммә кеше һаман көндәлек тормошто алып бара. NIA әйтеүенсә, MCI Alzheimer-дың алғы билдәһе булырға мөмкин, әммә MCI булған һәр кешеҙә ул барлыҡҡа килмәй.
Хәтер проблемаларын нимә тағы ла килтерә ала?
Деменциянан тыш күп нәмә хәтергә йоғонто яһай ала, ә ҡайһыһы дауалау менән яҡшыра. NIA түбәндәгеләрҙе һанай:
- Ҡалҡанһымон бизмә, бөйөр йәки бауыр проблемалары
- Дарыу яндашыуҙары
- Депрессия һәм борсолоу
- B12 витаминының етмәүе йәки һаулыҡлы аш аҙ ашау
- Йоҡо проблемалары
- Алкоголде йәки наркотикты дөрөҫ булмаған файҙаланыу
- Инфекциялар, ҡан һыҙылыуҙары йәки мейегә шеш
- Баш миһына бәреү, мәҫәлән, сотрясение
- Ҡаты стресс йәки ҡайғы, мәҫәлән, пенсияға сығыу йәки парыңды юғалтыу
Ишетеү һәм күреү проблемалары ла аңҡыу булып аңлашыла ала; беҙҙең ишетеү буйынса күрһәтмәгә ҡарағыҙ. Шуға күрә медицина тикшереүе мөһим. Alzheimer’s Association әйтеүенсә, табиптар ҡанды тикшереүгә ҡушып, ҡалҡанһымон бизмә проблемаларын, витамин етмәүен һәм инфекцияны ҡарай. Йоҡо һәм депрессияны дауалау тураһында ла һөйләшергә көнөнә.
Кинәт аңҡыу — авария хәле
Сәғәттәр йәки көндәр эсендә тиҙ барлыҡҡа килгән аңҡыу шұғыл медицина ярҙамын талап итә. Был делирий булырға мөмкин. VA делирийҙы медицина авариһы тип атай һәм кешенең һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәренә шунда уҡ шылтыратырға йәки 112 номерына шылтыратырға кәңәш итә. Билдәләре:
- Аң-нәфис фекерләү һәләтендә үҙгәреүсән хәл
- Иғтибарҙы тупларға ҡыйынлыҡ
- Фекерҙең тәртипһеҙлеге
- Ғәҙәттән тыш йоҡлау йәки ғәҙәттән тыш тын алмау, борсолоу
Был теләһә кемдә, шул иҫәптән деменция менән йәшәгән кешеләрҙә лә булырға мөмкин. NHS мәғлүмәтенсә, йыш сәбәптәр араһында инфекциялар (өлкәндәрҙә сидек юлдары инфекциялары йыш осрай), инсульт, сәхрә шәкәре түбән булыу (шәкәр диабеты булғанда), баш миһына бәреү һәм ҡайһы бер дарыулар бар. Ярҙам килгәнсе, кеше янында булығыҙ һәм ҡыҫҡа, ябай һүҙҙәр менән тынысландырығыҙ. Күп һорау бирмәгеҙ, ә ҡабул иткән дарыуҙарын яҙып ҡуйығыҙ.
Табип ҡабул итеүенә нисек әҙерләнергә?
Яҡшы ҡабул итеү яҡшы яҙмаларҙан башлана. Alzheimer’s Association түбәндәгеләрҙе алып барырға кәңәш итә:
- Хәтерҙәге, кәйеф һәм тәртиптәге үҙгәрештәр исемлеге, конкрет миҫалдар һәм ҡасан башланыуы тураһында яҙмалар менән
- Элек һәм хәҙер булған һаулыҡ проблемалары, шул иҫәптән ғаиләлә хәтер проблемалары булыуы
- Бөтә рецепт буйынса һәм рецептһыҙ дарыуҙар
- Бөтә витаминдар йәки өҫтәмәләр
- Һеҙҙең һорауҙарығыҙ, мәҫәлән, нинди тикшереүҙәр үтәсәк, улар нисә көн алыр һәм һөҙөмтәләр ҡасан әҙер булыр
Кешене яҡшы белгән ғаилә әғзаһын йәки дустын ергә алыу ҙа файҙалы. NIA аңлатыуынса, табиптар кешенән дә, ғаилә әғзаһынан да һаулыҡ, дарыулар, көндәлек эштәр һәм тәртиптәге үҙгәрештәр тураһында һорай ала. Табиптар шулай уҡ:
- Хәтер, мәсьәлә сисеү, иғтибар, һанау һәм телмәр тестарын үткәрә ала
- Башҡа сәбәптәрҙе табыу өсөн ҡан, сидек һәм башҡа анализдарҙы буйыртырға мөмкин
- Депрессияны йәки башҡа психик һаулыҡ шарттарын тикшерә ала
- CT йәки MRI кеүек мейе һүрәттәрен буйыртыу мөмкин
- Гериатр, невролог, геронтопсихиатр йәки нейропсихолог кеүек белгесгә ебәрә ала
NIA әйтеүенсә, когнитив баһалау йыллыҡ профилактик тикшереүҙең (Annual Wellness Visit) кәрәкле өлөшө, шуға ла ул борсоуҙы күтәреү өсөн уңай ваҡыт була ала. Табиптар ҡулланған ҡыҫҡа тестар ҙа үҙ аллы ғына деменцияны асыҡлау өсөн етерлек түгел. Улар тулыраҡ баһалауға тәүге аҙым, ә диагноз бер ҡабул итеүҙән күберәк ваҡыт алырға мөмкин. NIA хәтер проблемалары булған кешеләрҙе һәр 6–12 айҙа табипҡа ҡайтырға кәңәш итә.
Был темаһын игелек менән күтәреү
Башҡа кеше тураһында борсолһағыҙ, тыныс, шәхси мәл һайлағыҙ. Конкрет күргән нәмәләр тураһында һөйләшегеҙ, был ғәйепләү түгел, ә уның һаулығы өсөн борсолоу тип әйтегеҙ. Гомуми профилактик тикшереүгә барырға тәҡдим итеү ҡурҡыныс булмаған итеп ҡабул ителергә мөмкин. Кешене ҡарарҙарға ҡушығыҙ һәм уға тап үҙ тормошон алып барған өлкән кеше булараҡ мөрәжәғәт итегеҙ. Беҙҙең аралашыу кәңәштәре ярҙам итергә мөмкин.
Табип менән һөйләшегеҙ
Хәтердә, фекерләүҙә, кәйеттә йә көндәлек һәләттәрҙә яңы һәм дауам иткән үҙгәрештәр күрһәгеҙ, беренсел медицина табибына яҙылығыҙ. Кинәт аңҡыу булһа, шунда уҡ 112 номерына йәки кешенең һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәренә шылтыратығыҙ. Иртә тикшерелгәндә дауаланырлыҡ сәбәптәр табылырға мөмкин, ә деменция булһа, plánлаштырырға һәм ярҙам табырға ваҡыт күберәк була. Был осорҙа үҙегеҙгә лә иғтибар бүләгеҙ; беҙҙең ҡарағансы үҙ-үҙеңде ҡарау буйынса күрһәтмә менән танышығыҙ.
Был бит гомуми мәғлүмат, медицина кәңәше түгел. Медицина иҫкәртеүен ҡарағыҙ.
Дөйөм һорауҙар .
Онотоусанлыҡ картайыуҙың тәбиғи өлөшөме?
Бер аҙ шулай. National Institute on Aging әйтеүенсә, ара-тирә нәмәне юғалтыу йәки счетты онотоу, ғәҙәттә, еңел, йәшкә бәйле онотоусанлыҡ. Деменция картайыуҙың тәбиғи өлөшө түгел. Машина йөрөтөү, телефон ҡулланыу йәки өйгә юлды табыу кеүек көндәлек эштәрҙе ҡыйынлаштырған хәтер проблемалары табип менән тикшерелергә тейеш.
Хәтер проблемаларын деменциянан башҡа нәмә лә сәбәпсе булырға мөмкинме?
Эйе. National Institute on Aging ҡалҡанһымон бизмә, бөйөр йәки бауыр проблемалары, дарыу яндашыуҙары, депрессия һәм борсолоу, B12 витаминының етмәүе, алкоголдән артыҡ файҙаланыу, йоҡо проблемалары, инфекциялар һәм баш миһы эҙемтәләре кеүек сәбәптәрҙе һанай. Улар араһынан ҡайһылары дауаланғас яҡшыра, шуға күрә медицина тикшереүе мөһим.
Кемдеңдер деменцияһын өйҙә тикшерергә мөмкинме?
Юҡ. Деменцияны тик квалификацияға эйә табип ҡуя ала: ул медицина тарихын, физик тикшереүҙе, хәтер һәм фекерләү тестарын, лаборатория анализдарын һәм кәрәк саҡта мейе һүрәтен ҡарай. Табиптар ҡулланған ҡыҫҡа тестар ҙа үҙ аллы ғына деменцияны асыҡлау өсөн етерлек түгел.
Кемдер кинәт аңҡыһа, нимә эшләргә?
Шұғыл медицина ярҙамы һорағыҙ. Кинәт аңҡыу делирий булырға мөмкин, уны National Health Service-тың ҡаршылыҡһыҙ мөрәжәғәт кеүек ҡарау дөрөс түгел, ә VA уны медицина шәрәйләнеше тип һанай. Шунда уҡ кешенең һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәренә шылтыратығыҙ йәки 112 номерына шылтыратығыҙ, янында булығыҙ һәм ҡабул иткән дарыуҙарын яҙып ҡуйығыҙ.
Сығанаҡтар
Беҙ был биттә таянған ойошмаларға һәм тикшеренеүҙәргә һылтанма яһайбыҙ. Һәр береһе бит яңыртылғанда тикшерелде.
- 10 Early Signs and Symptoms of Alzheimer's and Dementia · Alzheimer's Association
- Memory Problems, Forgetfulness, and Aging · National Institute on Aging
- How Is Alzheimer's Disease Diagnosed? · National Institute on Aging
- Visiting Your Doctor for Memory Loss · Alzheimer's Association
- Assessing Cognitive Impairment in Older Patients · National Institute on Aging
- When should I worry about Delirium? · U.S. Department of Veterans Affairs
- Sudden confusion (delirium) · NHS