Аҡыл уйындары деменцияны булдырмай аламы?

Аҡыл уйындары бик күп, һәм күптәре аҡылды йәш тота тип вәғәҙә бирә. Әгәр һеҙ деменция менән йәшәгән кешегә ҡарайһығыҙ, йәки үҙегеҙҙең хәтерегеҙ тураһында борсолаһығыҙ, уйындар ярҙам итеүе мөмкинме тип уйлау тәбиғи. Бында тикшеренеүҙәр ысын мәғәнәһендә нимә күрһәтә, ҡыуандырғыс өлөштәре лә, ҡыуандырмаған өлөштәре лә менән бергә.

Был дөйөм мәғлүмәт, медицина кәңәше түгел. Ҡарағыҙ: медицина иҫкәртеүе.

Аҡыл уйындары деменцияны булдыра аламы?

Бер ниндәй аҡыл уйыны деменцияны булдырыуы иҫбатланмаған. Ҡартайыу институты (NIA) компьютер һәм онлайн уйындар хәтерҙе яҡшырта ала тигән дәғүәләргә иғтибарлы булырға кәңәш итә, һәм коммерция аҡыл тренировкаһы приложениеһының клиник һынауҙарҙа һынала торған тренировка кеүек файҙа бирәме, был тураһында етерлек дәлил юҡ тип әйтә (NIA: Альцгеймерҙы профилактикалау тураһында).

Был уйындарҙы файҙаһыҙ итмәй. Тик уларҙың файҙаһы рәхәт алыуҙа, компанияла һәм режимда, ә бер кемде лә деменциянан һаҡлауҙа түгел.

“Yаҡын күсеү” нимә, һәм ни өсөн ул мөһим?

Бер эште өйрәнгәндә, кеше был эштә күпмелер дәрәжәлә яҡшырыр. Тикшеренеүселәр моны тренировка эффекты тип атай. Ҡатмарлыраҡ һорау — был яҡшырыу башҡа нәмәгә күсеү-мө: оҡшаш эштәргә (яҡын күсеү) йәки көнүҙәк тормошҡа, мәҫәлән, осрашыуҙарҙы иҫтә тотоу йәки аҡсаны идаралау кеүек эштәргә (алыҫ күсеү).

2016 йылғы төп обзор аҡыл тренировкаһы компанияларының иң көслө дәлил итеп килтергән тикшеренеүҙәрен тикшерҙе. Ул күп дәлил тапты: кеше өйрәнгән эштәрҙә яҡшыра. Яҡын бәйле эштәрҙә дәлил аҙыраҡ, ә көнүҙәк фекерләүҙе яҡшыртыуға дәлил бик аҙ. Күп тикшеренеүҙәрҙең лайыҡлы планлаштырыу мәсьәләләре лә бар ине, шуға күрә ышанысло һығымталар яһау мөмкин түгел (Simons һәм иптәштәре, Psychological Science in the Public Interest).

Компьютер аҡыл тренировкаһы тураһында обзорҙар нимә әйтә?

Cochrane обзорҙары, улар иң яхшы булған сынауҙарҙы йыя, кәм дигәндә 12 аҙнаға һуҙылған компьютер тренировкаһын ҡараған:

• 65 йәш һәм олораҡ һаулыҡлы кешеләр: 1 183 кешегә ҡағылған 8 сынау. Дәлил түбән йәки бик түбән сифатлы. Тренировкаһы тамамлағандан һуң бер аҙ яҡшырыу булыуы мөмкин, ә ул һаҡлана тигән асыҡ дәлил юҡ (Cochrane обзоры, һаулыҡлы олораҡ кешеләр).
• Еңел танып-белеү боҙолоуы булған кешеләр: 660 кешегә ҡағылған 8 сынау. Бер сынау ла кешеләрҙең деменция алыуын хәбәр итмәгән, ә дәлил һығымта яһау өсөн бик әҙ (Cochrane обзоры, еңел танып-белеү боҙолоуы).

ACTIVE сынауы нимә тапты?

ACTIVE — АҠШ-тың ҙур сынауы, ул 1998 йылда башланған: 65 йәш һәм олораҡ, үҙе йәшәгән, әһәмиәтле хәтер йәки фекерләү мәсьәләләре булмаған 2 802 кеше ҡатнашҡан. Кешеләр өс төр төркөмдәрҙең береһенә осраҡлы рәүештә бүленгән (тиҙлек күрергә һәм эшкәртергә, хәтер, йә фекерләү) йә контрольһеҙ төркөмгә. Тренировка биш-алты аҙнала ун сеанска тиклем булған. Күп сеанстарҙы тамамлаған кайһы кешеләргә, ярты йыл һәм өс йыл тирәһендә, осраҡлы рәүештә өҫтәмә сеанстар (бустерҙар) тәҡдим ителгән.

Тиҙлек тренировкаһы күренгән мәғлүмәтте тиҙ һәм ҡыҫҡа вакыт эсендә карап эшкәртеүҙе өйрәтә ине, һәм тиҙлек кешенең яҡшыраҡ башҡарыуына ярашып үҙгәртелгән.

2026 йылда тикшеренеүселәр 2 021 ҡатнашыусыны 20 йыллыҡ Medicare яҙмалары менән бәйләне (ACTIVE 20 йыллыҡ анализы). Тап ошо нәмәне тапҡандар:

• Тиҙлек тренировкаһы һәм кәм дигәндә бер бустер: контрольһеҙ төркөмгә ҡарағанда деменция диагнозы азыраҡ булды (хазард коэффициенты 0,75, был тәхминән 25% түбәнерәк тигәнде аңлата).
• Тиҙлек тренировкаһы, бустерһыҙ: азыраҡ түгел.
• Хәтер йәки фекерләү тренировкаһы: деменция диагнозына әһәмиәтле эффект булманы.
• Һәр тренировка төркөмө бөтөнләй контрольһеҙ төркөм менән сағыштырғанда: түбәнерәк осраҡтарға ынтылыш булды, ләкин статистик яҡтан әһәмиәтле түгел.

Был табыштың сикләүҙәре

• Ул бер төр күҙәтелгән тиҙлек тренировкаһына һәм бустерҙарға ҡағыла, аҡыл уйындарының бөтә төрҙәренә түгел.
• Әһәмиәтле һөҙөмтә подгруппанан килде (беренсе сеанстарҙың күпселеген тамамлаған һәм бустерҙар тәҡдим ителгән кешеләр), бөтә тиҙлек төркөмөнән түгел.
• Деменция Medicare талап-яҙмаларындағы диагноз кодтары менән үлсәнде, һәр кеше тикшерелеп түгел. Баш ҡатнашыусыларҙың ҡарийб дүрттән бере сығарылды, сөнки улар Medicare Advantage-та булған, ә унда тулы талап-яҙмалар юҡ.
• Ҡатнашыусыларҙың башланғыста мәғәнәле фекерләү мәсьәләләре булманы. Һөҙөмтәләр деменция менән әлдә йәшәгән кешеләр өсөн уйындар тураһында бер ни ҙә әйтмәй.

Был ҡыҙыҡлы табыш, һәм ул тағы тикшеренеүҙе талап итә. Ул бер ниндәй приложение деменцияны булдырыуының дәлиле түгел.

FTC Lumosity тураһында нимә әйтте?

2016 йылдың ғинуарында Lumos Labs, Lumosity яһаусы компания, алдау рекламаһы буйынса Федераль сауҙа комиссияһы (FTC) ғәйепләүҙәрен хәл итеү өсөн 2 миллион доллар түләргә риза булды. FTC компания, фәнни нигеҙе етмәгәндә, уйындары эш һәм уҡыу урынында эшмәкәрлекте яҡшырта ала һәм йәш менән бәйле кәмеүҙе, еңел танып-белеү боҙолоуын, деменцияны һәм Альцгеймерҙы һуҙа ала тигән дәғүәләр ҡуйған тип белдерҙе. Ҡарар компанияның киләсәктә шундай дәғүәләр ҡуйыр алдынан, сенәр дәрәжәлә ышанса торған фәнни дәлил булырға тейеш тип таләп итә (FTC матбуғат хәбәре).

Ғаиләләр өсөн һабаҡ: хәтерҙе һаҡлауҙы йә деменцияны булдырмауҙы вәғәҙә иткән теге ниндәй булһа ла уйынға, приложениегә йә программаға шикләнеп ҡарағыҙ.

Деменция менән йәшәгән кешеләргә уйындар ярҙам итә аламы?

Улар яҡшы көнгә өҫтәй ала, ә был бик мөһим. Иң яҡшы өйрәнелгән алым — танып-белеү стимуляцияһы: әңгәмә, иҫкә төшөрөү, һүҙ уйындары, головоломкалар һәм музыка кеүек рәхәт төркөм эштәре, ҡағиҙә булараҡ кесе төркөмдә алып барыусы етәкселегендә.

Cochrane 2023 йылғы обзоры 37 сынауҙы һәм еңел-урта деменциялы 2 766 кешене ҡараған (Cochrane обзоры: танып-белеү стимуляцияһы):

• фекерләү тестарында кесе, ҡыҫҡа вакытлы файҙа (урта сифатлы дәлил);
• аралашыуҙа һәм социаль бәйләнештә клиник мәғәнәле яҡшырыу (юғары сифатлы дәлил, аҙыраҡ тикшеренеүҙән);
• тормош сифатына, кәйефкә һәм тәртипкә кесе файҙа.

Файҙа күберәк тәхминән ун аҙналыҡ программалардан һуң үлсәнгән, һәм уның һаҡланыуын бик аҙ тикшеренеү тикшергән. Танып-белеү стимуляцияһы — төҙөлгән төркөм программаһы, шуға күрә был һөҙөмтәләр планшетта яңғыҙ уйнаған кешегә автоматик рәүештә ҡағылмай.

2024 йылғы Lancet Commission шулай ук әйтә: деменция менән йәшәгән кешеләргә эшмәкәрлек программалары рәхәт алыуҙы һәм маҡсатлылыҡты һаҡлау өсөн мөһим (Lancet Commission).

Уйындар ысынлап нимәгә яраҡлы?

Яҡшы һайланһа, уйындар бирә ала:

• Рәхәт алыуҙы. Рәхәт ярым сәғәт үҙе өсөн дә ҡиммәтле.
• Бәйләнеште. Янәшә уйнау әңгәмә ауыр булғанда бергә уртаҡлашырға еңел нәмә бирә. Ҡарағыҙ: бергә нисек уйнарға.
• Режимды. Көн һайын бер үк ваҡытта таныш эш тынлыҡ килтерә ала.
• Ышанысты. Кешенең әле яҡшы башҡара алған эштәренә тап килгән эшмәкәрлек уны әһәмиәтле, һынауҙа түгел, һиҙҙерә.
• Әңгәмәне. Рәсем йә таныш әйтем хикәйәне асырға мөмкин. Ҡарап ҡарағыҙ: әңгәмә карталары йә әйтемде тамамлау.

Нимәнән ҡасырға: таймерҙар, очколар, ҡатнаш дәүмәлдәр һәм хәтер һынауына оҡшаған нәмәләр. Кеше ҡәнәғәтһеҙләнһә, туҡтағыҙ. Ваҡытынан иртәрәк туҡтау йәки бергә генә ултырыу — яҡшы һөҙөмтә. Беҙҙең приложениелар һәм уйындар һайлау буйынса ҡулланмала тикшереү исемлеге бар.

Golden Moments ҡайҙа инә

Golden Moments уйындары, мәҫәлән, рәсем парҙары, рәсем головоломкаһы һәм эре хәрефле һүҙ эҙләү, рәхәт алыу һәм бергә ваҡыт үткәреү өсөн эшләнгән. Уларҙа таймер да, очко ла юҡ. Улар дауалау түгел, һәм деменцияны булдырмай йәки һуҙмай. Беҙ был тураһында асыҡ әйтергә телибеҙ, сөнки бер уйын ла бирә алмаған нәмәне вәғәҙә итеп булмай.

Врач менән һөйләшегеҙ

Әгәр үҙегеҙҙә йә ҡарай торған кешендә хәтер үҙгәрештәре борсота икән, приложениегә таянып түгел, врачҡа мөрәжәғәт итегеҙ. Врач дауаланыу мөмкин булған сәбәптәрҙе эҙләй ала һәм иң яҡшы дәлилгә таянып адымдарҙы аңлата ала, мәҫәлән, ҡан баҫымын көйләү һәм ишетеүҙе тикшереү. Өҫтәмәһен Деменцияны булдырып була мы? битенән уҡығыҙ. Кинәт аңлашылмаусанлыҡ йәки башҡа кинәт үҙгәрештәр булһа, шунда уҡ шәхси ярҙам эҙләгеҙ.