Hojiiwwan garee dementiaaf: qajeelfama mana kunuunsaa

Qajeelfamni kun hogganaa hojiiwwanii, gareewwan kunuunsa yaadannoo fi geggeessitoota sagantaa guyyaa ga’ootaaf qophaa’e. Bifa garee hojjetu, qophii kutaa, hojii tokko dandeettii garaagaraaf sirreessuu, fi kaartii bingoo maxxanfamuu fi taphoota iskiriinii guddaa keenya fayyadamuu of keessaa qaba. Wanti as jiru hundi tasgabbii, walitti dhufeenyaa fi filannoo irratti xiyyeeffata. Wanti as jiru tokko illee qorannoo miti.

Kunuunsa yaadannoo keessatti hojiin garee maaltu hojjechiisa?

Hojiin garee gaariin beekamaa, gabaabaa, sadarkaa kamittuu itti makamuuf salphaa fi dhiibbaa male dha. Dementia Care Practice Recommendations kan Alzheimer’s Association hirmaannaa ergama qabu akka wanta fedhii fi filannoo nama tokkoo deeggaru, filachuu fi milkaa’uu eeyyamu, dementia yeroo baay’ee cimaa ta’ellee, ibsa. Ragaan wal-fakkaatu sagantaawwan duraan baratamoo guyyaatti sagantaa garee guddaa tokko ykn lama irratti hirkatu, kanneen keessatti jiraattonni yeroo baay’ee ilaaluu qofaan hirmaatan, akka ta’e ibsa.

Kun seerota hojii irra oolan muraasa agarsiisa:

• Beekamaan haaraa caala. Sirba, mammaaksa, suuraa fi meeshaawwan yeroo ijoollummaa jiraattotaa irraa itti makamuuf salphaa dha.
• Gabaabaan dheeraa caala. Hanga xiyyeeffannaa garee keessanii yeroo baay’ee qabuun karoorfadhaa, gidduutti iddoo dhaabbii uumamaa qabaachuun.
• Gochuun ilaaluu caala. Nama hundaaf wanta qabatu, tuqu, filatu ykn jedhu kennaa.
• Sadarkaa baay’ee, hojii tokko. Karaa itti makamuu salphaa fi ulfaataa ijaarraa.
• Moo’ataa fi qabxiin hin jiru. Bifa wal-dorgomsiisu namoota tokko tokkoof akka kufan itti dhaga’ama.

Gareen hammam ta’uu qaba?

Xiqqaan yeroo baay’ee salphaa dha. Alzheimer’s Association namni walgahii guddaa hin danda’in garee xiqqoo keessatti caalaatti milkaa’inaan wal-quunnamuu akka danda’u ibsa. Lakkoofsi sirrii tokko hin jiru. Jiraattota, kutaa fi hojjettoota fi tola-ooltota jiran irratti hundaa’a.

Qormaanni gargaaru: nama hundi fuula geggeessaa ilaaluu, ifatti dhaga’uu, fi gargaaraan sekondii muraasa keessatti isa bira ga’uu danda’aa? Yoo hin danda’in, gareen hiruu, gargaartota dabaluu, ykn kutaa xiqqaa tokkotti ceesisaa.

Sagantaa guddaa, fakkeenyaaf sagantaa muuziqaa ayyaanaa, hojjettootaa fi tola-ooltota diwwaa cinaa osoo hin ta’in jiraattota gidduu teessisaa.

Kutaa fi teessuma akkamitti qopheessuu qaba?

• Geengoo ykn bifa U. Yaadni qophii hojii irra oolu geengoo qooduu bakka hundi geengoo ta’uun teessuu danda’u, sagalee duubaa male, akka gaariitti ibsa.
• Geggeessaan dhiyoo fi sadarkaa ija wal-fakkaatu irra. Yoo danda’ame dhaabbachuu irra taa’aa.
• Dursa dhaga’uu fi ilaaluu. Namoota dhaga’uu hin dandeenye geggeessaa biratti, gama gaarii isaanii irra teessisaa. Ijaa fi meeshaa dhaga’uu akka uffatan mirkaneessaa. Alzheimer’s Association rakkoon ilaaluu fi dhaga’uu wal-quunnamuu ulfaatoo gochuu akka danda’u ibsa.
• Ifa duubaa jiraattotaa irraa, duubaa keessan irraa miti. Nama tokko illee foddaa ifaa dhiyoo ilaalee akka hin taa’in godhaa.
• TV fi raadiyoo cufaa. Alzheimer’s Association yeroo hojii muuziqaa sagalee wal-morkatu hambisuu gorsa.
• Haasaan tokko yeroo tokko. Haasaan wal-seenu namoota dementia wajjin jiraatan fi dhaga’uu hin dandeenye ulfaata, akka Alzheimer’s Association qajeelfama ayyaanaa isaa keessatti ibsetti.
• Karaa bahuu ifa fi golee callisaa. Nama bahuu barbaadu hundi salphaatti bahuu danda’uu qaba, hojjetaa isaan wajjin adeemu wajjin.

Yaada hojii garee

Bingoo suuraa

Bingoon suuraa lakkoofsa suuraa ifa, fakkeenyaaf okkotee shaayii, saree ykn daraaraa, bakka buusa, kanaafuu nama tokko illee lakkoofsa dheeraa hordofuu ykn barreeffama xiqqoo dubbisuu hin barbaachisu.

Akkamitti geggeessuu:

1. Kaartii nama tokkoof tokko fuula Bingoo suuraa keenya irraa mallattoo Maxxansi fayyadamuun maxxansaa. Waraqaan ulfaataan qabuuf salphaa dha. Deebisanii fayyadamuuf plaastikaan haguugaa.
2. Mallattoowwan guguddaa, fudhachuuf salphaa, fakkeenyaaf marsaa xiqqoo, qabduu qodaa ykn kaartii cirrachaa, kennaa.
3. Waamaa iskiriinii TV ykn projeektara irratti fayyadamaa, akka nama hundi suuraa maqaa isaa yeroo dubbattan arguuf.
4. Suuraa tokkoon tokkoon booda dhaabbadhaa, yaada gabaabaa affeeraa: “Namni waa’ee saree beeke nutti himuu barbaadaa?” ykn “Kun irratti maal argitaniirtu?”
5. Hanga kaardiin hundi guutamutti waamuu itti fufaa. Hundi ni xumura.

Sirreessuu: Namoota kaardii guutuu hojii baay’ee jedhanii ilaalan kutaa xiqqoo kennaaf. Gargaaraan nama barbaadef suuraa wal-fakkaatu agarsiisuu danda’a. Namoonni tokko tokko kaartii suuraa waamaa qabatanii garee agarsiisuu filachuu danda’u.

Waliin faarsuu

Muuziqaan hojiiwwan garee baay’ee jaallataman keessaa tokko dha. Alzheimer’s Association sadarkaa boodaa keessattillee namni rukutuu ykn sirba daa’imummaa faarsuu danda’a jedha.

Akkamitti geggeessuu:

• Sirba jiraattonni itti guddatan filadhaa, kan geggeessaa jaallatu miti. Maatii irraa nama tokkoon tokkoon maal akka jaallatu gaafadhaa.
• Muuziqaa beeksisa male fayyadamaa, Alzheimer’s Association wal-makuu akka danda’u ibsa.
• Namoota dubbisuu danda’aniif jechoota sirbaa barreeffama guddaan maxxansaa, garuu hin dirqisiisinaa.
• Shaakeera, durbaa xiqqoo ykn shaashii raasuuf kennaa.
• Harka rukutuu fi sochii jajjabeessaa, sagaleen immoo mijataa haa ta’u.

Sirreessuu: Namoonni tokko tokko jecha hundaa ni faarsu, tokko tokko sagalee xiqqaan duubaan hordofu, tokko tokko miila rukutu, tokko tokko immoo dhaggeeffachuu qofa. Hundi isaanii ni lakkaa’ama. Caalaatti qajeelfama hojiiwwan muuziqaa keenya ilaalaa.

Garee yaadannoo

Gareen yaadannoo mata-duree tokko, fakkeenyaaf bara mana barumsaa, konkolaataa duraa, mana nyaataa ykn bonaa, irratti suuraa, meeshaa fi muuziqaa fayyadamuun walitti qabama. Kaayyoon haasaa gammachiisaa dha, yaadachuu sirrii miti.

Akkamitti geggeessuu:

1. Mata-duree tokko filadhaa, meeshaa namoonni qabuu danda’an muraasa fidaa: meeshaa mana nyaataa xiqqoo, kofee, uffata ykn meeshaa guyyaa guyyaa kan biraa.
2. Meeshaa tokko yeroo tokko darbaa. Gaaffii banaa gaafadhaa: “Waa’ee kanaa naaf himi,” “Maal argita?” “Eenyutu wanta akkasii fayyadame?”
3. Deebii hundaa simadhaa. Guyyaa ykn dhugaa tokko gonkumaa hin sirreessinaa.
4. Haasaa gara yaadannoo ho’aatti geessaa. Qajeelfamni hojii irra oolu dhiyeessitoonni kunuunsaa yaadannoo dhukkubbii fidu irra yaadannoo gaariitti geessuu akka qabanii ibsa.

Kaartii haasaa kaartii suuraa maxxanfamuu mata-dureedhaan, gaaffii banaa qabu, kan jalqaba haasaa taʼuu danda’u dhiyeessa. Yaada caalaa qajeelfama yaadannoo keenya keessa jira.

Jecha xumuruu

Mammaaksi beekamaan jalqabni isaa yeroo dubbatamu, nama hundi xumura isaa waliin waca’uu isaaf affeera. Jecha xumuruu iskiriinii guddaa irratti agarsiisaa, gareen sagalee tokkoon haa deebisu. Jecha hundaa booda gaaffii haasaa jira. Yoo nama tokko illee xumura hin jedhin, agarsiisaa itti fufaa. Sirrii ykn dogoggora hin jiru.

Barbaacha jechaa barreeffama guddaa, waliin

Barbaacha jechaa barreeffama guddaa iskiriinii irratti agarsiisaa garee ta’anii jechoota barbaadaa, ykn warra minjaala irratti ofiin hojjechuu jaallatuuf koppii maxxansaa. Jechoonni gama tokko ykn gadi-bu’aa qofa deemu.

Sochii laafaa

Harka diriirsuu teessee, kubbaa laafaa ykn ballooni waliif darbachuu, ykn muuziqaa beekamaa wajjin teessee shubbisuu. Sochii tokkoon tokkoon ibsuu irra agarsiisaa.

Minjaala irratti addaan baasuu fi wal-fakkeessuu

Minjaalli xiqqoo nama sadii hanga afur suuraa, kuusaa huccuu ykn meeshaa nyaata waliin addaan baasuu danda’u. Iskiriinii irratti Lamaan suuraa suuraawwan mul’ataniin, nama tokko tuquun minjaalli suuraa tokkoon tokkoon irratti haasa’amuun taphachuu danda’a.

Taphoota keenya iskiriinii guddaa irratti akkamitti fayyadamuu?

Taphoonni keenya biraawzara irratti hojjetu, kanaafuu TV ykn projeektara irratti waan tokko illee osoo hin buusin fayyadamuu dandeessu.

1. Taphicha laaptoppii ykn taabileetii wayyaa ykn castiingiin iskiriinii wajjin walqabate irratti banaa.
2. Biraawzara guutuu iskiriinii gochaa, sagalee hanga mijatutti qindeessaa.
3. Geggeessaan tokko tuquu haa hojjetu, gareen filannoo waca’uu haa danda’u. Ykn jiraataan tokko yeroo isaa barbaadu taabileetii isaaf kennaa.
4. Yeroo gareen qophaa’e dhaabaa. Taphoonni sa’aatii, qabxii ykn xumura dirqamaa hin qaban.

Bingoo suuraa, Jecha xumuruu, Lamaan suuraa fi Kaartii haasaa yeroo baay’ee gareewwaniif mijaa’u. Filannoo hunda fuula taphootaa keenya irratti ilaalaa.

Hojii tokko dandeettii garaagaraaf akkamitti sirreessuu?

Hojii hundaaf yoo xiqqaate karaa itti makamuu sadii qopheessaa.

Jiraattota sadarkaa boodaa keessa jiraniif, NHS hojiiwwan yeroo baay’ee salphaa ta’uu fi miiraa irratti caalaatti xiyyeeffachuu akka qaban, fakkeenyaaf muuziqaa, meeshaa tuquuf fi harka maassuu, ibsa. Yeroo tokkoon tokkoon gareen keessatti ykn booda isaaniif garee ofiitii caalaa mijaa’uu danda’a. Hojiiwwan sadarkaa boodaa ilaalaa.

Geggeessitoonni yeroo garee keessatti akkamitti haasa’uu qabu?

• Yeroo hundaa of beeksisaa, maqaa nama tokkoon tokkoon filatu fayyadamaa.
• Suuta jedhaa dubbadhaa, tarkaanfii tokko yeroo tokko kennaa, dubbachuu dura agarsiisaa.
• Affeerraa banaa (“Waa’ee … naaf himi”) ykn filannoo salphaa gaafadhaa, gaaffii qormaataa (“Yaadatta moo…?”) gonkumaa hin gaafatinaa.
• Hin sirreessinaa. Gumaacha hundaaf galateeffadhaa.

Caalaatti kana irratti gorsa wal-quunnamtii keenya keessatti jira.

Gaariitti xumuruu, fi namoota akka bahan eeyyamuu

Dhaabuun bu’aa gaarii dha. Mallattoo namni dadhabe, hin tasgabbooma ykn gadde ilaalaa, gargaaraan adeemsa ykn teessuma callisaa iddoo biraa dhiyeessuu haa danda’u. Namni sirba waliin faarsuu keessatti rafe tasgabbaa’uu danda’a.

Garee hunda karaa wal-fakkaatuun xumuraa, sirba beekamaan ykn galata salphaan, akka xumurri tasgabbaa’aa fi eegame ta’u. Booda wanti hojjete fi eenyutu maal jaallate galmeessaa. Galmeen kun yeroo itti aanu wayya godha.