Hojii suuraa fi harkaa guddaadhaaf, nama dementia wajjin jiraatuuf

Hojiiwwan suuraa fi harkaa nama dementia wajjin jiraatuuf karaa of ibsachuu, jechoota sirrii barbaaduu irratti hin hirkanne ni kennu. Alzheimer’s Association akka jedhutti, hojiin suuraa miira milkaa’inaa fi kaayyoo akkasumas carraa of ibsachuu fiduu danda’a, kunuunsaaf akkasumas nama dementia qabuuf. Wanti ijoon hojicha kan guddaa fakkaatu, salphaa fi dhiibbaa male gochuu dha. Fuulli kun hojiiwwan murtaa’an, akkamitti qopheessuu fi wanti jijjiiramaa deemu akkamitti sirreessuu akka dandeessan ibsa.

Maaltu hojii suuraa guddaadhaaf kan sirrii godha, kan daa’imaa hin taane?

Hojiin suuraa kan guddaadhaaf sirrii ta’e meeshaa dhugaa, mata-dureewwan kan guddaa fi haasaa kabajaa fayyadama. Alzheimer’s Association hojiiwwan sadarkaa nama guddaa irratti akka turan, wanta nama xiqqeessu ykn daa’imaa fakkaatu irraa akka fagaatan gorsa.

Fedhii nama sanaa yaadaa. Namni hojii huccuu jaallatu huccuu qabachuu fedha. Injinarii turte meeshaa qaama guddaa qabu walitti hodhuu ykn meeshaa ittiin hojjetan tarreessuu filachuu danda’a. Barsiisaan duraan turte kaardii hojjechuu jaallachuu danda’a.

Maaliif adeemsa irratti malee bu’aa irratti hin xiyyeeffannu?

Sababni isaa yeroon waliin dabarsan sana kaayyoo waan ta’eef. Qajeelfamni Alzheimer’s Association kan hojii manaa bu’aa irratti osoo hin taane adeemsa irratti akka xiyyeeffattan jedha. Suuraan “halluu cuquliisa qofa” qabu illee suuraa dha. Kolaajiin suuraa sadii qabu illee kolaajii dha.

Dhaabbatichi akka jedhutti, ogeessi suuraa beekaa jijjiirama hojii isaa irratti mufachuu danda’a; kan ogummaa hin qabne immoo carraa haaraa of ibsuu argachuu danda’a. Yoo namni sun ogeessa suuraa ture, meeshaa inni baay’ee itti beekame irraa adda ta’e yaalaa, akka wal-bira qabuu osoo hin taane akka tapha itti dhaga’amu.

Yaada hojii suuraa fi harkaa yaalaa

Yaada tokkoon tokkoon isaa yoo ulfaate akkamitti salphisuu akka dandeessan of keessatti qaba.

1. Halluu bishaanii marsuu. Waraqaa halluu bishaanii ulfaataa jiidhisaa, nama sana buruushii guddaadhaan halluu irratti gadi dhiisuu haa godhu. Halluun of-isaatiin babal’ata, kanaaf bu’aan dogoggoraa hin jiru. Salphaa: halluu lama qofa kennaa, ykn waraqaa gurraacha irratti bishaan qofaan hojjetaa; mallattoon jiidhaa ni mul’ata.
2. Kolaajii magaazinii. Dursa suuraa magaazinii oogdii, nyaata, konkolaataa, imala ykn hojii jaallatan duraanii irraa muraa. Isaan suuraa filatanii waraqaa jabaa irratti maxxansuu haa godhan. Salphaa: suuraa duraan murame afur fi wal-maxxansaa (glue stick) kennaa, maxxansuu waliin godhaa.
3. Daraaraa qindeessuu. Alzheimer’s Foundation of America daraaraa murame fi margaa bifa salphaa, yeroo waqtii irratti hundaa’een qindeessuu yaada dhiheessa. Qabaa daraaraa (vase) ulfaataa, kan hin jigne fayyadamaa, dachaan isaa duraan qophaa’e. Salphaa: dachaa muraasa qabaa xiqqaa keessa tokko tokkoon kaa’aa.
4. Kaardii daraaraa goggogsame. Daraaraa walitti hodhame irraa torban tokkoof gidduu fuula kitaabaa keessa dhiibaa, ergasii kaardii waraqaa jabaa maruu irratti maxxansaa. Salphaa: isin wal-maxxansaa kaa’aa, isaan daraaraa irra dhiibu.
5. Fuula halluu itti kaasan kan guddaa. Fuula sararri isaa ifa ta’e fi wanti dhugaa qabu filadhaa. Fuulawwan halluu itti kaasan keenya maxxanfamanii ykn screen irratti halluu tokko tuquun, ergasii kutaa suuraa tuquudhaan halluu itti kaasuun ni danda’ama. Salphaa: bakka bal’aa, halluu muraasa, malkaa jajjaboo.
6. Suphee laafaa. Suphee ofumaan goggogu (clay) ykn wanta laafaa hojii harkaa (dough) maruu, dhiibuu fi bifa itti kennuu. Baala suphee irratti dhiibuun mallattoo salphaa hojjeta. Salphaa: cuqaasuu fi maruun qofti hojii guutuu dha. Namni sun suphee afaan isaa keessa akka hin buusne eegaa.
7. Kaardii hojjechuu. Alzheimer’s Association akka hojii dhugaatti dhiheessuu gorsa: “Hiriyyaa dhukkubsatuuf kaardii nagaa ergaa jirra. Na gargaartuu?” Waraqaa jabaa duraan murame fi stikarii daraaraa ykn mallattoo muraasa gaarii dha.
8. Kitaaba suuraa (scrapbook) hojjechuu. Koppii suuraa durii, kaardii posta ykn tikkeetii waliin fuula albaamii irra kaa’aa. Tokkoon tokkoon isaa irratti haasa’aa. Haasaa laafaa waa’ee kanaan duraa ilaaluuf qajeelfama yaadannoo keenya ilaalaa.
9. Gabatee huccuu fi tuquu. Kutaa huccuu garaagaraa waraqaa jabaa irratti maxxansaa. Hojjechuun kun hojii dha; booda tuquun hojii biraa dha. Yaada dabalataaf qajeelfama hojii miiraa keenya ilaalaa.
10. Muka sirreessuu salphaa. Nama hojii mukaa jaallatuuf, muka bal’aa tokko cuqqaalessuu ykn mana simbirroo halluudhaan haguuguun beekamaa itti dhaga’ama. Meeshaa qara qabu baasaa, ilaalaas.
11. Muuziqaa waliin halluu itti hojjechuu. Weedduu jaallatan banaa, bifa ykn halluu miira sanaan wal-simatu irratti hojjetaa. Kun hojiiwwan lama namoonni baay’een jaallatan walitti fida. Hojiiwwan muuziqaa ilaalaa.

Yeroo hojii suuraa qopheessinu akkamitti godha?

1. Dursa qopheessaa. Nama sana osoo hin affeerin dura hundaa muraa, sirreessaa, tarreessaa. Osoo meeshaa kutuu (scissors) barbaaddanii eeggachuun yeroo gaarii dhabsiisuu danda’a.
2. Xiqqoo godhaa. Halluu lama ykn sadii, buruushii tokko, waraqaa tokko. Filannoon baay’ee nama dhiibuu danda’a.
3. Minjaala eegaa. Huccuu plaastikii ykn marasaa dulloomaa tokko kaa’uun xurii yaaddoo hin taasisu.
4. Cinaa cinaa taa’aa. Hojii keessan cinaa kan isaanii hojjedhaa. Kunuunsuu osoo hin taane waliin hojjechuu fakkaata.
5. Jalqabuuf gargaaraa. Alzheimer’s Association akka jedhutti sochii buruushii nama sana waliin jalqabuu isin barbaachisuu danda’a. Erga jalqabanii booda namoonni baay’ee itti fufu.
6. Hojjechaa haasa’aa. Halluu fi bifa waa’ee haasa’aa, ykn hojichi seenaa akka fidu gochaa. Gaaffii qormaataa akka “Kun maali?” hin gaafatinaa.
7. Yeroo gahaa kennaa. Hojiin yeroo tokkotti xumuramuu hin qabu.

Dementia yeroo jijjiiramu hojii suuraa akkamitti sirreessina?

NHS akka jedhutti, sadarkaa boodaa irratti hojiiwwan baay’inaan salphifamu, miira tuquun walqabatu irrattis xiyyeeffatu. Nama biraa halluu yeroo hojjetu ilaaluu fi waa’ee halluu haasa’uun karaa dhugaa hirmaachuu dha. Yaada sadarkaa hundaaf hojiiwwan sadarkaa hundaaf ilaalaa.

Nageenya meeshaa suuraa wajjin

• Halluu, malkaa fi wal-maxxansaa summii hin qabne filadhaa.
• Meeshaa kutuu (scissors), albaasa hojii harkaa fi meeshaa maxxansuu ho’aa iddoo hin ga’amne kaa’aa. Muruun dursa isin ofiin godhaa.
• Namni suphee, halluu ykn waan xixiqqaa afaan isaa keessa akka hin buusne eegaa.
• Qabduu bishaanii fi qabaa daraaraatiif kan ulfaataa fi jabaa fayyadamaa.

Yoom dhaabna?

Xiyyeeffannaan yeroo bade ykn dhiphinni yeroo mul’ate dhaabaa. Alzheimer’s Association xiyyeeffannaan yeroo gabaabbatu ykn dhiphinni yeroo guddatu hojii dhaabuu ykn jijjiiruu gorsa. Hojicha bakka nageenya qabu kaa’aa, wanta boqonnaa kennu dhiheessaa. Boru itti deebi’uu dandeessu, ykn gonkumaa hin deebi’u. Lamaan isaaniis sirrii dha.

Hojii isaanii agarsiisaa, yoo nama sanaaf barbaachise

Suuraa tokko dallaa irratti maxxansuun ykn kolaajii fuula irra kaa’uun karaa callisaa kabaja agarsiisuu ta’uu danda’a. Dursa gaafadhaa. Namoonni tokko tokko hojii isaanii dallaa irratti argaa jaallatu; kaan immoo hin barbaadan.

Hojii suuraa taphoota keenya waliin walitti fidaa

Guyyoota halluu qopheessuun ulfaatu irratti, Halluu itti kaasuun taabileetii irratti xurii male hojjeta. Suuraa walitti makuu kutaalee yeroo jijjiirtan suuraa guutuu akka qajeelfamaatti mul’isa. Kaartii haasaa gaaffii bante dhiheessa; kunis suuraa irraa gara seenaatti geessuu danda’a. Hundi isaanii sa’aatii fi qabxii hin qaban. Akkasumas fuulawwan hojiiwwan maxxanfaman keenya irraa maxxansuu dandeessu.