ux gacsa
Dacrisiyyi caddol kobox marak maaxaw kee dibuk mane kaxxa idaltol dementia saami mangosah yantukkuheen. 2024 Lancet Commission maaxaw 5% caddol yan taabisa kinnuk kassiisa, wohik gari dementia dooqaysit marak maaxaw bahtam takkem xiqtah. Ittal xayyow, ittal abaan taama kee ayti kobox qokol itta marisiyyah kaxxa qokol le. Dementia luk yan marah, ittal abaan duddaay wallo kee mano maqaaneh meqe qokol le.
- Lancet Commission idaltol marak maaxaw korisaan 14 dementia saamik tiyak teena kinnuk kassiisa, woh 5% caddol tano takke.
- US Surgeon General 2023 kassiis dibuk mane kee maaxaw idaltol dementia saami 50% caddol mangisah yantukkuheen.
- Ta sumaqak maggo mara wagitta sumaq kinni, kaadu dooqayti dementia marak maaxaw baham duddah.
- Ayti kee inti caddol kalalu, dibuk yaniinim kee num dacrisaanam inkih marak maaxaw saami kaxxaagossa.
- Dementia luk yan marah, ittal aban wallo mano maqaaneh qokol le; fantaaxaw ittal xayyow kinni, abto yeybiddiinik duma.
Ta galil (6 footimaami)
Sinam marak fanal sugteh xantukkuhe, toh idaltol makoritta. Dacrisiyyi dibuk mane kee marak maaxaw kaxxa idaltol dementia saami mangosah yantukkuheen, kaadu sorkocobboc biyak kee garab biyak (depression) lih. Dacrisiyyi amol a sabab maca caddol takkem maaybullaanna. Ta gambi sumaq yaybulleem, ittal xayyowuk sugeenimih meqe gurra, kaadu dementia luk yan marah ittal aban taama macah kaxxa qokol leem kassiisa.
Dibuk mane kee maaxaw dementia lih yantukkuheeni?
Yeey, maggo dacrisiyyi kobox ken yantukkuha, takkay ikkah fantaaxaw inkih yaballuk mayan. 2024 Lancet Commission kaxxa idaltol marak maaxaw korisaan 14 dementia saamik tiyak teena kinnuk kassiisa. UCL’s summary of the report baadal 5% dementia kas-tamoytal takkem kassiisa.
Sumaq yaybulleem:
- Cindha xayyow, kaxxa saami. Commission namma dacrisiyyi marak xayyow cindham dementia saami mangissah yantukkuheen. Tiyak 57% kaxxa saami, gari 18% caddol yeybiddiin.
- Dibuk mane kaadu. Dibuk mane, marak baxsimak yaniinih bisi, mangoh yan dacrisiyyit kaxxa dementia saami lih yantukkuheen.
- Surgeon General kassiis. May 2023 caddol, US Surgeon General advisory on loneliness and isolation yayse. Toh dibuk mane kee maaxaw idaltol dementia saami 50% mangissam duddaah kassiisa. Kaadu marak xayyow kak xanow sorkocobboc biyak 29% kaadu stroke 32% mangissah yantukkuheen.
- Manna caddol tanoo. National Academies report kassiisam 65 iggidaay dagal yan marih fanak 24% marak maaxaw addat yaniinim yeybiddiin.
Kaxxa kassiis: Lancet Commission kassiisam sinam dooqayti dementia yamaate waktil marak baxsimak gexsaanam takkem xiqtah. Woh iyyem ta xanta dementia marak maaxaw baham duddah, maaxaw dementia bahak duma. Maggo sumaq wagitta dacrisiyyik yamaateem kinni.
Dibuk mane kee marak maaxaw sittak baxsal leem macaay?
National Institute on Aging (NIA) ahah garciisa. Marak maaxaw iyyem sinam lih walalan mari xanow kinni. Dibuk mane iyyem dibuk yaniinimik yamaate bisi kinni. Num dibuk wallol sugeh yaabam duddah, kaadu marak fanal yan num dibuk maneh bisi oobisam duddah.
NIA nammayik saami kaxxaagossa sababitte kassiisa:
- Ayti kee inti caddol kalalu
- Gexsi caddol kalalu, hinnay gaari wayti
- Dibuk yaniinim, hinnay agabuk/barrik rabi hinnay taamak dacraanih kaxxa bayti
- Kassiisi kee kas korisu
- Kacanuh yan num biyakit yan waqdi dacrisaanam
- Lakqo wayti hinnay afak kalalu
Ayti caddol kalalu kaxxa sabab kinni. NIA kassiisam meqem yaabbennaan mari walal ken gitassah marak maaxaw fanah gexaanam takkem xiqtah. Ni hearing and brain health guide ayti kobox kee ayti qokol gaaritte kassiisa.
Ittal xayyowuk sugeenimih meqe gurra
NIA mangoh yan kas kassiisa. Sinik yamaate tiya hinnay namma kalaliyya:
- Waktik waktil itta kobox. Ayro le hinnay afootit telefoon, fantaaxaw, email hinnay kassiisi kaard xaylo, kataysis hinnay xerew lih walalan waktil xissa.
- Video telefoonte kee smart spikers abita. Teknoloji cusub tekkeh, maggo maktabitte kee daqor araca darsoota yaceen. Ni phone and video calls guide waga.
- Daqor fanah duma. Darsi, diin kobox, gexsi butta hinnay qokol taama sinik xayyow kee miro yacee.
- Wadir abtoonut gaca hinnay cindha marak fanal cusub abto yaballu.
- Marah lih miriqisa. Kataysis hinnay marak fanal isborti aba. Ni exercise guide sabbal le gurra le.
- Meqe xew/dacraynu abita dacrisaanam daddoonik.
- Daqor qokol abita. Idaltol kobox araca, Area Agencies on Aging kee Eldercare Locator (800-677-1116) porogiramitte kee gexsi qokol sinik yaceen.
Dementia lih ittal aban taamoomi macah kaxxa qokol lee?
Dementia luk yan numuh, ittal xayyow iyyem wallo, salaamatta kee marak fanal sugeenim kinni, saami daggoysiyyah hinna. Lancet Commission kassiisam ittal aban taamoomi dementia luk yan marah wallo kee fantaaxaw xisaah qokla. Alzheimer’s Association kassiisam, mano maqaane yaysemik kalal, taamoomi gexsoota kee daqar daggoysam duddah. NIA kassiisam Alzheimer’s luk yan mari miriqik sugeenim kee kacanuh leem abaanam faxximta.
Meqe kas kassiisa:
- Ittal suwar waga. Conversation Cards fantaaxaw fanah le, essero wayti «Yooh waris…» innah yan gurra yacee. Ni reminiscence guide waga.
- Itta xaqut qidi. Picture Pairs suwar yambulleemih abaah saaqat hinnay lakqo kak aalle waytek, cindha gibda male. Ni how to play together meqe gurra kassiisa.
- Dabboh suwar abita. Photo Pairs isin meexen suwar ittal xissiyyah kora, kaadu suwar sin mobayil addat suga.
- Sinam ittal baaha. Picture Bingo dabboh kobox kee care home groups qokol yacee.
- Koofta, dabboh taama hinnay mablo ittal aba. music activities, household tasks kee inkih yan activity ideas waga.
- Ziyaara sissik aba. Ni visiting guide sissik, salaamatta le ziyaara inkih marah yassagallem kassiisa.
Cindhaah salaamattat suga. Tiya hinnay namma num lih yan cindha cari kaxxa marak yayse. Num yataqbe hinnay fantaaxaw kaak gexeek, cabaanam meqe. Shaahi fantaaxawal itta xaqut daffeyaanam kaadu meqe miro kinni.
Dementia luk dibuk yan numuh, NIA kassiisam yaamineen num ziyaara abam hinnay video telefoontel koboxam kee sissik waktil xantukkuheen qokol takkem kinni. Kaadu daqor kassiisi kafe, kassiisi kalalu le marih kee dabboh salaamatta le kobox araca kassiisa.
Dacrisa mari dibuk maneh bisi oobisa
NIA kassiisam kacanuh yan num dacrisaanam marak maaxaw saami kaxxaagossa sabab kinni. Sin kataysis, qokol buttaata kee dacraanah waktik dacrisa. Ni caregiver self-care guide meqe kas le.
Doktoor lih walala
Isin hinnay isin dacrisaan num maggo waktil dibuk mane hinnay marak maaxaw oobisek, doktoorih wara. NIA kassiisam mano kaxxa korisu, dabboh addat rabi innah yanem, doktoorih warisaanam meqe, doktoor inkih yan caalat yaaxigennaah. Maggo afootit bisi oobisaanam garab biyak (depression) takkem xiqtah, woh dacrisaanam duddah. Idalto cusub gurral kataysisik hinnay kacanuh leemik baxsimek, toh doktoorih warisaanam faxximta. early signs and when to see a doctor yaballa.
Ta gambi inkih yan oyti kinni, doktoor kas hinna. Ni medical disclaimer yaballa.
ittalluk leh tan esseroora
Dibuk mane dementia bahssaa?
Woh sumaqal mayaybullaanna. Maggo dacrisiyyi dibuk mane kee maaxaw dementia saami mangosah yantukkuheen, takkay ikkah samad kalalu marak maaxaw baham duddah. Ittal xayyow rooci kee caafiyatah mangoh yan qokol leeh, labba gurral qokol leem kinni.
Dibuk mane kee marak maaxaw sittak baxsal leem macaay?
Marak maaxaw iyyem num lih walalan mari xanow kinni. Dibuk mane iyyem dibuk yaniinimik yamaate bisi kinni. Dibuk yan num wallol yaniinim duddah, hinnay marak fanal yan num dibuk maneh bisi oobisam duddah.
Dementia luk yan xala ittal xayyowuk sugeenimih mannal qokolet xiqaa?
Sissik kee kassiisi xayyow meqeh abta. Ayro le telefoonte walal, tafra caddol ittal abaan taama, kassiisi kafe, hinnay cindha xew kee xaylo xayyow abaanam meqe. Cindha xinto kee dibuk gurral baah, kaxxa numuk kay daqor fanah sugeenim meqe.
Dibuk yan idaltuh daqor qokol aallam elle xiqe daban anninaa?
Eldercare Locator, baxxaqqa le kobox, xaylo daqor idalto dacrisaan dabboh kee komunitii porogiramitteh ittal xissa. 800-677-1116 teelafonil hinnay eldercare.acl.gov caddol elle xantukkuheen.
Raceenaani
nanu massoynaanit nasgoorowem kee kusaaqitte ta gali elle rakittam. Gali yusqussubume wak kulli tii cubbusen.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
- Our Epidemic of Loneliness and Isolation: The U.S. Surgeon General's Advisory on the Healing Effects of Social Connection and Community · U.S. Department of Health and Human Services
- Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Summary · National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine (NCBI Bookshelf)
- Loneliness and Social Isolation — Tips for Staying Connected · National Institute on Aging
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities · Alzheimer's Association