Аҭак кьаҿ
Аҭҵаарақәа ақәрахьнеираан аизолиациеи азацәреи адеменциа ашәарҭара иахьаԥхьаӡоит. 2024 шықәсазтәи Lancet комиссиа алкаақәа рыла, аизолиациа ауадаҩрақәа 5% рҟынӡа ирхылҿиаауазар ауеит, аха убри аамҭазы адеменциа алагамҭагьы ауаҩы ауаа дрыцәцар алшоит. Аимадара ахьчара, изеиԥшу аусқәа, аӡырҩразы ацхыраара еимадарала аҟазаара иацхраауеит. Адеменциа змоу ауаа рзы изеиԥшу аусқәа даара ихадоуп агәырӷьаразеи аԥсҭазаара абзиаразеи.
- Lancet комиссиа ақәрахьнеираан аизолиациа адеменциа зыхҟьо 14 шәарҭарак рахь иаԥхьаӡоит, уи ауадаҩрақәа 5% рҟынӡа ирҵаркуеит.
- АШДА агәабзиарахьчара аҳасабра (Surgeon General) 2023 шықәсазтәи аҳәамҭа ала, иуадаҩу азацәреи аизолиациеи адеменциа ашәарҭара 50% рҟынӡа ишьҭырхуеит.
- Ари аҵабыргқәа реиҳара ҭҵааратә ԥшаарақәоуп, адеменциа алагамҭагьы ауаҩы ауаа дрыцәицар алшоит.
- Аӡырҩреи абареи ауадаҩрақәа, зацара аԥсҭазаара, насгьы ухаҵыс иумоу ихьчара аизолиациа ашәарҭара иазҳанаҵоит.
- Адеменциа змоу ауаа рзы изеиԥшу агәырӷьатә усқәа аԥсҭазаара абзиара иацхраауеит; ахықәкы еимадарала аҟазаароуп, акгьы агәаҭара акәӡам.
Ари адаҟьаҿы (6 аҟәшақәа)
Ауаа иргәынкьылоуп еимадарала аҟазаара, ари ақәра инақәыршәаны имԥсо иҟоу ак ауп. Аҭҵаарақәа ақәрахьнеираан азацәреи ауаажәларратә изолиациеи адеменциа, агәыхь уадаҩрақәеи адепрессиеи ашәарҭара иахьаԥхьаӡоит. Аҭҵаарақәа уажәраанӡа ииашаны иарбаӡом ари аимадара ахҭысқәа рхықәкы ҵоура ахьынӡанаӡо. Ари адаҟьа иаҳнарбоит аҭҵаарақәа излацәажәо, еимадарала аҟазааразы имариоу амҩақәа, насгьы адеменциа змоу ауаа рзы изеиԥшу аусқәа избан ус ҵак ду змоу.
Еимадоума азацәреи аизолиациеи адеменциеи?
Ааи, аҭҵаарақәа рацәа урҭ еимадоуп ҳәа иаарԥшуеит, аха рхылҿиаашьа ииашаны аартуп ҳәа уҳәомызт. 2024 шықәсазтәи Lancet комиссиа ақәрахьнеираан ауаажәларратә изолиациа еиҭакра зылшо 14 шәарҭарак рахь иаԥхьаӡоит. UCL аҳасабрба алкаақәа рҿы иануп уи дунеикаҵәқа адеменциа ауадаҩрақәа 5% рҟынӡа ирҵаркуеит ҳәа.
Иаҳнарбозеи аҭҵаарақәа:
- Еиҳа имаҷу аимадара, еиҳа иҳараку ашәарҭара. Комиссиа иаарԥшуеит ҩ-ҭҵаарак, уаҟа ауаажәларратә еимадарақәа маҷзар адеменциа ашәарҭара иҳараку иахьаԥхьаӡо. Актәи аҭҵаара 57% рҟынӡа, аҩбатәи 18% рҟынӡа иҳараку ашәарҭара аанарԥшит.
- Азацәрагьы убас. Азацәра, ауаа рыҟнытә хҵәарала аҟазаара анкьара, аҭҵаарақәа рацәа рҿы адеменциа ашәарҭара иҳараку иахьаԥхьаӡан.
- Агәабзиарахьчара аҳасабра иҳәо. 2023 шықәса лаҵарамзазы АШДА агәабзиарахьчара аҳасабра (Surgeon General) иҟанаҵеит азацәреи аизолиациеи ирызку аҳәамҭа. Уаҟа иҳәоуп иуадаҩу азацәреи аизолиациеи ақәра инеихьоу ауаа рахьтә адеменциа ашәарҭара 50% рҟынӡа ишьҭырхуеит ҳәа. Уи нахыс ауаажәларратә еимадара ламыззар агәы ачымазарақәа 29% ала, аинсульт 32% ала реиҳахара иахьаԥхьаӡан.
- Шьаҿа рацәала ишыҟоу. Амилаҭтә академиақәа рҳасабрба иаанарԥшит 65 шықәса иреиҳау, аҭаацәарақәа рҿы инхо америкаа рахьтә 24% рҟынӡа ауаажәларратә изолиациа рымоуп ҳәа.
Даара ихадоу агәаҭара: Lancet комиссиа иазгәанаҭоит ауаа адеменциа алагамҭаан, адиагноз шьақәырӷәӷәахаанӡа, ауаажәларратә аусқәа рхы адырҵәо ишалагар алшо. Уи иаанагоит ари аимадара адеменциа иахҟьаны ауаа дрыцәцара акәзар ҟалоит, аизолиациа ашәарҭара шазҳанаҵо реиԥш. Ари аҵабыргқәа реиҳара ҭҵааратә ԥшаарақәоуп.
Иеиԥшымзааразеи азацәреи аизолиациеи рыбжьара?
Ақәрахьнеира амилаҭтә институт (NIA) ус иахҳәоит. Ауаажәларратә изолиациа иаанагоит еснагь еимадоу ауаа имаҷны аҟазаара. Азацәра — зацара уахьыҟоу, мамзаргьы уахьрыцәцаз агәахҵәаратә нкьара ауп. Ауаҩы зацара дынхаргьы азацәра имамзар алшоит, мамзаргьы ауаа дрыбжьазгьы азацәра ду излеибар алшоит.
NIA иазгәанаҭоит ари ҩ-ҭагылазакгьы ашәарҭара зырҳауа афакторқәа:
- Аӡырҩреи абареи ауадаҩрақәа
- Аныҟәара ауадаҩрақәа, мамзаргьы атранспорт аҟамзаара
- Зацара аԥсҭазаара, мамзаргьы ҭаацәараҿы иҟалаз ацәыӡ ду, иаҳҳәап аҩыза аԥсра мамзаргьы аусура аанижьра
- Ахшыри агәалашәареи рыԥсахрақәа
- Ичымазоу ухаҵыс иумоу ауаҩы ихьчара
- Аԥара ауадаҩрақәа мамзаргьы абызшәатә ԥкрақәа
Аӡырҩра даара ихадоу ак ауп. NIA иазгәанаҭоит ибзианы изымҳауа ауаа аицәажәара рыцәгьаханы, мамзаргьы аԥхашьара рцәырнагон ауаа дрыцәцар алшоит ҳәа. Ҳара ҳа-ӡырҩреи ахшыр агәабзиареи ирызку аҵарадаҟьа аӡырҩра агәаҭареи ацхыраагӡақәеи ирылацәажәоит.
Еимадарала аҟазааразы имариоу амҩақәа
NIA жәпала аидеақәа аанарԥшуеит. Шәара ишәзеиӷьу акы-ҩба алышәх:
- Еснагьтәи аимадара шәаԥҵа. Есымша мамзаргьы есымчыбжь шәҭаацәа, шәҩызцәа мамзаргьы шәааигәа инхо ауаа шәрызцәажәарц, салам шәрышьҭырц аамҭа ҭышәыртәала.
- Авидеоиеицәажәареи амҩақәеи шәхы иашәырхәа. Атехника ҿыцзар, абиблиотекақәеи ауаажәларратә центрқәеи рҿы аҵарақәа мҩаԥыргоит. Шәахәап ҳа-телефонтәи авидеотәи аицәажәарақәа ирызку аҵарадаҟьа.
- Акаҿы шәалахәы. Аҵаратә класс, ауахәама, аныҟәара аклуб мамзаргьы амолонтерра аимадареи аԥсҭазаара ахықәки шәнаҭоит.
- Ажәытә ҳалал уск шәалагах, мамзаргьы ҿыц ак шәҵа ауаа еицны.
- Ауаа шәрыцны шәҵыс. Шәҩыза дицны мамзаргьы агәып шәалахәны афизкультура шәаҿыз. Ҳа-спорттә усқәа рҵарадаҟьа хәыҷы-хәыҷла иҟаҵаша амариоу амҩақәа амоуп.
- Аҩнытә ԥстәы шәазхәыц, шәара дихәаԥшыр шәылшозар.
- Аҭыԥантәи амаҵзурақәа шәхы иашәырхәа. Ақәра инеихьоу рцентрқәа, ақәрахьнеира аусбарҭақәа, насгьы Eldercare Locator (800-677-1116) апрограммақәеи атранспорт азы ацхыраареи шәзаарԥшыр алшоит.
Избан ихадоу адеменциаан изеиԥшу аусқәа?
Адеменциа змоу ауаҩы изы аимадара агәырӷьаразеи, аҭынчразеи, ауаа дрылаҵазааразеи ауп иахьыҟоу, ашәарҭара армаҷра акәӡам. Lancet комиссиа иҳәоит изеиԥшу аусқәа адеменциа змоу ауаа ргәахәи рԥсҭазаара ахықәки ахьчара ишацхраауа. Alzheimer’s Association иазгәанаҭоит, аԥсҭазаара абзиара арҳара адагьы, аусқәа ҭышәнтәаларада аныҟәареи агәҭынчымреи реиԥш иҟоу аҭагыларақәа шарҷадо. NIA иацнаҵоит Альцгеймер ичымазара змоу ауаа ҵысрала иҟазар, насгьы бзиа ирбо ахәмаррақәа рҿы рыхә шәаҵазар шаҭаху.
Бзианы аус зуа аидеақәа:
- Еицырба асахьақәа. Conversation Cards аԥышәарада «Исаҳәа…» ҳәа еиԥш иҟоу аицәажәарақәа аартуеит. Шәахәап ҳа-гәалашәарақәа ртәы аҳәаразы аҵарадаҟьа.
- Аҩыза дицны ахәмарра. Picture Pairs асахьақәа уаԥхьа иаатуеит, аамҭагьы ахыԥхьаӡарагьы алам, убри аҟынтә акгьы уақәымчӡоит. Ҳа-иацны ахәмарра шыҟало аҵарадаҟьа агәаҭарақәа амоуп.
- Аҭаацәаратә фотосахьақәа шәхы иашәырхәа. Photo Pairs шәара шәхаҭа иалышәхыз асахьақәа еиԥшу ԥшаарала ахәмарра иаҟәырҵоит, афотоқәагьы шәдеваис аҿы инхоит.
- Ауаа еидыжәкыла. Picture Bingo аҭаацәаратә еилазаарақәеи апансионатқәа ргәыпқәеи рзы даара бзиоуп.
- Амузыка, аҩнытә уск, мамзаргьы абаҳча шәацәажәа. Шәахәап амузикатә хәмаррақәа, аҩнытә уснагӡатәқәа, насгьы аусқәа рацәа рсиа.
- Аҭаарақәа еиҳа имарианы шәырҟаца. Ҳа-аҭаарақәа рыҵарадаҟьа зегьы иргәаԥхо, икьаҿу, иҭынчу аҭаарақәа ишҟаҵаша шәаҳнарбоит.
Маҷны, ҭынчла иҟаца. Руада ҭынч аҿы акы-ҩба ауаа еицны аҟазаара еиҳа еиӷьуп агәып ду раасҭа. Ауаҩы дбаахар мамзаргьы дгәахәшар, аанкылара бзиоуп. Чаи еицны ахарҵәарагьы алҵшәа бзиоуп.
Адеменциа змоу зацара инхо ауаҩы изы, NIA иаҳәоит еснагь дызҭаауа, мамзаргьы авидеола дицәажәо, уадаҩра шыҟоу аамҭазы ицхырааша уаҩы гәакьа дԥшаарц. Иара убас агәалашәара ауадаҩрақәа змоу ауааи рҭаацәеи рзы иҟоу агәалашәара акафеқәа уахьыҟоу иануп.
Ахшыҩзышьҭыҩцәагьы азацәра нкьар алшоит
NIA иазгәанаҭоит ухаҵыс иумоу ихьчара аизолиациа ашәарҭара ишахьаԥхьаӡо. Шәхаҭа шәҩызцәа, ацхырааратә гәыпқәа, аԥсшьара аамҭа шәаҷыдала. Ҳа-ахшыҩзышьҭыҩцәа рхы ахьчара аҵарадаҟьа имариоу амҩақәа амоуп.
Аҳақьым дицәажәа
Шәара мамзаргьы шәхаҵыс ижәмоу ауаҩы еснагь азацәра мамзаргьы аизолиациа излеибозар, аҳақьым иҳәа. NIA ауаа иргәаҳәоит аԥсҭазаараҿы иҟалаз аҽеиҭакра дуқәа, иаҳҳәап аҭаацәараҿы аԥсра, аҳақьым изеиҭарҳәарц, ҭагылазаашьа зегь шибарц азы. Мчыбжьқәа рыҩныҵҟа агәамч лаҟәра адепрессиа акәзар алшоит, уи ахәшәтәрагьы амоуп. Ақәра инеихьоу ауаҩы бзиа ирбоз ауааи аусқәеи дрыцәцазар, убри аԥсахрагьы аҳақьым изеиҭаҳәара аҵанакуеит. Шәахәап алагамҭатә дыргақәеи аҳақьым дибара аамҭеи.
Ари адаҟьа зеиԥштә дырроуп, амедицинатә бжьагара акәӡам. Шәахәап ҳа-медицинатә гәаҭара.
Еицырзеиԥшу азҵаарақәа
Азацәра адеменциа ахылҿиаауама?
Уи аҵабырг иашаны ишьақәырӷәӷәаӡам. Аҭҵаарақәа рацәа азацәреи аизолиациеи адеменциа ашәарҭара иахьаԥхьаӡоит, аха ахшыр аҿы алагамҭатә ԥсахрақәагьы ауаҩы ауаа дрыцәцар алшоит. Еимадарала аҟазаара агәахәи агәабзиареи даара ирцхраауеит, убри аҟынтә уи ахьчара зегь раасҭа аҵанакуеит.
Иеиԥшымзааразеи азацәреи ауаажәларратә изолиациеи рыбжьара?
Ауаажәларратә изолиациа иаанагоит еснагь еимадоу ауаа имаҷны аҟазаара. Азацәра — зацара уахьыҟоу агәахҵәаратә нкьара ауп. Ауаҩы зацара дынхаргьы азацәра имамзар алшоит, мамзаргьы ауаа дрыбжьазгьы азацәра ду излеибар алшоит.
Ишԥасцхраау адеменциа змоу сан мамзаргьы саб еимадарала аҟазаара?
Икьаҿу, еснагьтәи аимадара бзианы аус ауеит. Есымчыбжь ателефон мамзаргьы авидеола аицәажәара, астол иацны ахәмарра, агәалашәара акафеқәа рахь ацара, аԥстәқәа мамзаргьы амаҭацәа рҭаара ԥышәа. Ауаа маҷны, еиҭаҳәашьа ҭынчла иҟаца, ауаҩгьы ихы иашаны аамҭа иаԥиҵааит.
Иабаԥшаау ацхыраара зацара иҟоу ақәра инеихьоу ауаҩы изы?
Ауаажәларратә маҵзура Eldercare Locator аҭаацәарақәа ақәрахьнеира аусбарҭақәеи аҭыԥантәи апрограммақәеи ирыдҵаауеит. Урҭ ирыдҵаазар ҟалоит ателефон 800-677-1116 ала, мамзаргьы eldercare.acl.gov аҿы.
Ахыҵхырҭақәа
Ҳара ари адаҟьа зықәгәыӷуа аиҿкаарақәеи аҭҵаарақәеи рахь ҳрыдҳәалоит. Адаҟьа анырҿыцыз зегьы гәаҭан.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
- Our Epidemic of Loneliness and Isolation: The U.S. Surgeon General's Advisory on the Healing Effects of Social Connection and Community · U.S. Department of Health and Human Services
- Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Summary · National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine (NCBI Bookshelf)
- Loneliness and Social Isolation — Tips for Staying Connected · National Institute on Aging
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities · Alzheimer's Association