Ìsopọ̀ Láàrín Ènìyàn àti Ìlera Ọpọlọ: Ìdánìkanwà àti Dementia

A ṣe àwọn ènìyàn fún ẹgbẹ́, èyí kì í sì yí padà pẹ̀lú ọjọ́ orí. Ìwádìí so ìdánìkanwà àti ìyàsọ́tọ̀ láàrín ènìyàn ní ọjọ́ ogbó mọ́ ewu dementia tí ó ga jù, àti àìsàn ọkàn àti ìbànújẹ́ ọkàn. Ìwádìí kò tíì lè sọ iye ìsopọ̀ náà tí ó jẹ́ ìdí àti àbájáde. Ojú-ìwé yìí sọ ohun tí ẹ̀rí fihàn, àwọn ọ̀nà tí ó wúlò láti wà ní ìsopọ̀, àti ìdí tí àwọn ìgbòkègbodò tí a jọ ṣe fi ṣe pàtàkì tó fún àwọn tí ń gbé pẹ̀lú dementia tẹ́lẹ̀.

Ṣé ìdánìkanwà àti ìyàsọ́tọ̀ so mọ́ dementia?

Bẹ́ẹ̀ ni, ọ̀pọ̀ ìwádìí so wọ́n pọ̀, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ìhà tí ó ń lọ kò tíì hàn kedere pátápátá. Lancet Commission ti 2024 kà ìyàsọ́tọ̀ láàrín ènìyàn ní ọjọ́ ogbó sí ọ̀kan nínú àwọn ohun 14 tí a lè yí padà tí ń fa ewu. Àkópọ̀ UCL ti ìròyìn náà fi sí nǹkan bí 5% àwọn ọ̀ràn dementia ní àgbáyé.

Ohun tí ẹ̀rí fihàn:

• Ìbáṣepọ̀ tí ó kéré, ewu tí ó ga. Commission ṣàpèjúwe àwọn àtúnyẹ̀wò méjì tí ó so ìbáṣepọ̀ láàrín ènìyàn tí kò pọ̀ mọ́ ewu dementia tí ó ga jù. Ọ̀kan rí ewu tí ó ga ní nǹkan bí 57%, èkejì sì rí nǹkan bí 18%.
• Ìdánìkanwà náà. Ìdánìkanwà, ìmọ̀lára jíjẹ́ ẹni tí a yà sọ́tọ̀, tún so mọ́ ewu dementia tí ó ga jù ní àwọn àtúnyẹ̀wò púpọ̀.
• Ojú ìwòye Surgeon General. Ní oṣù karùn-ún 2023, Surgeon General ti US gbé ìkìlọ̀ lórí ìdánìkanwà àti ìyàsọ́tọ̀ jáde. Ó sọ pé ìdánìkanwà àti ìyàsọ́tọ̀ tí kì í lọ lè mú ewu dementia pọ̀ ní nǹkan bí 50% nínú àwọn àgbàlagbà. Ó tún so ìsopọ̀ láàrín ènìyàn tí kò dára mọ́ ewu àìsàn ọkàn tí ó ga ní 29% àti ewu ẹ̀gbà tí ó ga ní 32%.
• Bí ó ṣe wọ́pọ̀ tó. Ìròyìn National Academies rí i pé nǹkan bí 24% àwọn ará Amẹ́ríkà tí ọjọ́ orí wọn jẹ́ 65 sókè tí wọ́n ń gbé láàrín àwùjọ ni a yà sọ́tọ̀ láàrín ènìyàn.

Ìkìlọ̀ pàtàkì kan: Lancet Commission sọ pé àwọn ènìyàn lè dín àwọn ìgbòkègbodò láàrín ènìyàn kù ní ìgbà ìbẹ̀rẹ̀ dementia tí a kò tíì ṣe àyẹ̀wò rẹ̀. Èyí túmọ̀ sí pé apá kan ìsopọ̀ náà lè jẹ́ dementia tí ń fa ìfàsẹ́yìn, kì í ṣe ìfàsẹ́yìn nìkan tí ń mú ewu pọ̀. Ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ pé gbogbo ẹ̀rí yìí wá láti inú àwọn ìwádìí ìkíyèsí.

Kí ni ìyàtọ̀ láàrín ìdánìkanwà àti ìyàsọ́tọ̀?

National Institute on Aging (NIA) ṣàlàyé rẹ̀ báyìí. Ìyàsọ́tọ̀ láàrín ènìyàn túmọ̀ sí níní àwọn ìbáṣepọ̀ díẹ̀ tàbí àwọn ènìyàn díẹ̀ láti bá ṣe ìbáṣepọ̀ déédéé. Ìdánìkanwà ni ìmọ̀lára tí ó ń dani láàmú ti jíjẹ́ ẹni tí ó dá wà tàbí tí a yà sọ́tọ̀. Ẹnìkan lè gbé ní òun nìkan ní ayọ̀, ẹnìkan sì lè nímọ̀lára ìdánìkanwà nínú yàrá tí ó kún.

NIA kọ àwọn ohun tí ó ń mú ewu méjèèjì pọ̀:

• Àwọn ìṣòro ìgbọ́ràn tàbí ìríran
• Ìṣòro láti rìn kiri, tàbí àìní ìrìnnà
• Gbígbé ní òun nìkan, tàbí ìpàdánù ńlá bí ikú ọkọ tàbí aya tàbí ìfẹ̀yìntì
• Àwọn àyípadà ìrántí tàbí ìrònú
• Títọ́jú ẹni tí a fẹ́ràn tí kò sí ní àlàáfíà
• Àníyàn owó tàbí ìdínà èdè

Ìgbọ́ràn jẹ́ ọ̀kan tí ó tóbi. NIA sọ pé àwọn ènìyàn tí kò lè gbọ́ dáadáa lè fàsẹ́yìn nítorí pé ìjíròrò ń di ohun tí ń bínú tàbí tí ń dójútì. Ìtọ́sọ́nà ìgbọ́ràn àti ìlera ọpọlọ wa sọ nípa àyẹ̀wò ìgbọ́ràn àti àwọn ohun èlò ìgbọ́ràn.

Àwọn ọ̀nà tí ó wúlò láti wà ní ìsopọ̀

NIA dábàá onírúurú èrò. Ẹ yan ọ̀kan tàbí méjì tí ó bá yín mu:

• Ẹ ṣètò ìbáṣepọ̀ déédéé. Àkókò kan ní ọjọ́ kọ̀ọ̀kan tàbí ọ̀sẹ̀ kọ̀ọ̀kan láti pe, fi ọ̀rọ̀ ránṣẹ́, fi ímeèlì ránṣẹ́ tàbí fi káàdì ránṣẹ́ sí ẹbí, ọ̀rẹ́ tàbí aládùúgbò.
• Ẹ lo àwọn ìpè fídíò tàbí àwọn agbọ̀rọ̀ ọlọ́gbọ́n. Bí ẹ̀rọ ayárabíàṣá bá jẹ́ tuntun, ọ̀pọ̀ ilé ìkàwé àti ibùdó àwùjọ ń pèsè àwọn kíláàsì. Ẹ wo ìtọ́sọ́nà ìpè fóònù àti fídíò wa.
• Ẹ darapọ̀ mọ́ nǹkan kan. Kíláàsì, àwùjọ ìgbàgbọ́, ẹgbẹ́ ìrìn tàbí ipa olùyọ̀ǹda ara ẹni ń fún yín ní ìbáṣepọ̀ àti ìmọ̀lára ète.
• Ẹ tún bẹ̀rẹ̀ ohun àtijọ́ tí ẹ fẹ́ràn láti ṣe tàbí ẹ kọ́ ọ̀kan tuntun pẹ̀lú àwọn ènìyàn mìíràn.
• Ẹ rìn ara pẹ̀lú àwọn ẹlòmíràn. Ẹ ṣe eré ìdárayá pẹ̀lú ọ̀rẹ́ tàbí ẹgbẹ́. Ìtọ́sọ́nà eré ìdárayá wa ní àwọn àṣàyàn jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́.
• Ẹ ronú nípa ẹranko ilé bí ẹ bá lè tọ́jú ọ̀kan.
• Ẹ lo àwọn iṣẹ́ àdúgbò. Àwọn ibùdó àgbàlagbà àti àwọn ibùdó ìrànlọ́wọ́ àgbàlagbà ní agbègbè yín lè tọ́ka yín sí àwọn ètò àti ìrìnnà.

Kí ni ìdí tí àwọn ìgbòkègbodò tí a jọ ṣe fi ṣe pàtàkì ní dementia?

Fún ẹni tí ń gbé pẹ̀lú dementia tẹ́lẹ̀, ìsopọ̀ jẹ́ nípa ìgbádùn, ìtùnú àti nímọ̀lára pé a fi òun sínú ẹgbẹ́, kì í ṣe nípa dídín ewu kù. Lancet Commission sọ pé àwọn ìgbòkègbodò ń ran àwọn tí ó ní dementia lọ́wọ́ láti máa gbádùn àti láti ní ète. Alzheimer’s Association sọ pé, ní àfikún sí mímú dídára ìgbésí ayé sunwọ̀n sí i, àwọn ìgbòkègbodò lè dín àwọn ìhùwàsí bí rírìn kiri tàbí àìsinmi kù. NIA fi kún un pé àwọn tí ó ní Alzheimer nílò láti máa ṣiṣẹ́ àti láti ṣe àwọn nǹkan tí wọ́n gbádùn.

Àwọn èrò tí ó ń ṣiṣẹ́ dáadáa:

1. Ẹ jọ wo àwọn àwòrán. Àwọn káàdì ìjíròrò ń pèsè àwọn ìpè ṣíṣí sílẹ̀, tí kò ní ìdánwò bí “Ẹ sọ fún mi nípa…” Ẹ wo ìtọ́sọ́nà ìrántí wa.
2. Ẹ ṣeré lẹ́gbẹ̀ẹ́ ara yín. Àwọn méjì-méjì àwòrán jẹ́ kí àwọn àwòrán wà ní ojú gbangba, kò sì ní aago tàbí ààmì, nítorí náà kò sí ìfúnpá. Ìtọ́sọ́nà wa lórí bí a ṣe ń jọ ṣeré ní àwọn ìmọ̀ràn.
3. Ẹ lo àwọn fọ́tò ẹbí. Àwọn méjì-méjì fọ́tò sọ àwọn fọ́tò tí ẹ yàn di eré ìbára-mu, àwọn fọ́tò náà sì ń wà lórí ẹ̀rọ yín.
4. Ẹ kó àwọn ènìyàn jọ. Bíńgò àwòrán ń ṣiṣẹ́ fún àpéjọ ẹbí àti àwọn ẹgbẹ́ ilé ìtọ́jú.
5. Ẹ pín orin, iṣẹ́ ilé tàbí ọgbà. Ẹ wo àwọn ìgbòkègbodò orin, àwọn iṣẹ́ ilé àti àtòjọ wa kíkún ti àwọn èrò ìgbòkègbodò.
6. Ẹ jẹ́ kí àwọn ìbẹ̀wò rọrùn. Ìtọ́sọ́nà ìbẹ̀wò wa sọ nípa àwọn ìbẹ̀wò kúkúrú, tí ó pa rọ́rọ́ tí ó dára fún gbogbo ènìyàn.

Ẹ jẹ́ kí ó kéré, kí ó sì rọrùn. Yàrá tí ó pa rọ́rọ́ pẹ̀lú ènìyàn kan tàbí méjì sábà máa ń ṣiṣẹ́ dáadáa ju ẹgbẹ́ ńlá lọ. Bí ẹni náà bá rẹ̀ tàbí tí kò bá nífẹ̀ẹ́ mọ́, dídúró kò burú. Jíjókòó papọ̀ pẹ̀lú ife tíì náà jẹ́ àbájáde rere.

Fún ẹni tí ń gbé ní òun nìkan pẹ̀lú dementia, NIA dábàá wíwá ẹni tí a gbẹ́kẹ̀lé tí ó lè bẹ̀wò tàbí pe fídíò déédéé tí ó sì lè jẹ́ olùbáṣepọ̀ pàjáwìrì. Ó tún mẹ́nu ba ibi ìpéjọ ìrántí (memory café) àdúgbò, ààyè ìbáṣepọ̀ tí ó rọrùn fún àwọn tí ó ní àìlera ìrántí àti ẹbí wọn.

Àwọn olùtọ́jú náà ń dá wà

NIA kọ títọ́jú ẹni tí a fẹ́ràn sí ohun tí ń fa ewu ìyàsọ́tọ̀. Ẹ pa díẹ̀ mọ́ fún àwọn ọ̀rẹ́ yín, àwọn ẹgbẹ́ ìrànlọ́wọ́ àti ìsinmi. Ìtọ́sọ́nà ìtọ́jú ara ẹni fún olùtọ́jú wa ní àwọn èrò tí ó wúlò.

Ẹ bá dókítà sọ̀rọ̀

Bí ẹ bá tàbí ẹni tí ẹ ń tọ́jú ń nímọ̀lára ìdánìkanwà tàbí ìyàsọ́tọ̀ ní ọ̀pọ̀ ìgbà, ẹ sọ fún dókítà. NIA gba ènìyàn níyànjú láti pín àwọn àyípadà ìgbésí ayé ńlá, bí ikú nínú ẹbí, kí dókítà lè lóye gbogbo àwòrán náà. Nímọ̀lára ìbànújẹ́ fún ọ̀sẹ̀ púpọ̀ lè jẹ́ ìbànújẹ́ ọkàn, èyí tí a lè tọ́jú. Bí àgbàlagbà kan bá ti fàsẹ́yìn lọ́dọ̀ àwọn ọ̀rẹ́ tàbí àwọn ìgbòkègbodò tí ó máa ń gbádùn, àyípadà náà yẹ láti mẹ́nu bà fún dókítà pẹ̀lú. Ẹ ka àwọn àmì ìbẹ̀rẹ̀ àti ìgbà láti rí dókítà.

Ojú-ìwé yìí jẹ́ ìsọfúnni gbogbogbò, kì í ṣe ìmọ̀ràn ìṣègùn. Ẹ wo ìkéde ìṣègùn wa.