Sociale contacten en hersengezondheid: eenzaamheid, isolement en dementie

Mensen zijn gemaakt voor gezelschap, en dat verandert niet met de leeftijd. Onderzoek brengt eenzaamheid en sociaal isolement op latere leeftijd in verband met een hoger risico op dementie, en ook op hartziekten en depressie. Het onderzoek kan nog niet zeggen hoeveel van dat verband oorzaak en gevolg is. Deze pagina beschrijft wat het bewijs laat zien, praktische manieren om verbonden te blijven en waarom gezamenlijke activiteiten zo belangrijk zijn voor mensen die al met dementie leven.

Worden eenzaamheid en isolement in verband gebracht met dementie?

Ja, veel studies leggen dat verband, al is de richting niet helemaal duidelijk. De Lancet Commission van 2024 noemt sociaal isolement op latere leeftijd als een van de 14 beïnvloedbare risicofactoren. De samenvatting van het rapport door UCL schat het op ongeveer 5% van de gevallen van dementie wereldwijd.

Wat het bewijs laat zien:

• Minder contact, hoger risico. De commissie beschrijft twee overzichten die minder vaak sociaal contact in verband brachten met een hoger risico op dementie. Het ene vond ongeveer 57% meer risico en het andere ongeveer 18%.
• Ook eenzaamheid. Eenzaamheid, het gevoel afgesneden te zijn, werd in verschillende overzichten ook in verband gebracht met een hoger risico op dementie.
• De kijk van de Surgeon General. In mei 2023 publiceerde de Amerikaanse Surgeon General een advies over eenzaamheid en isolement. Daarin staat dat chronische eenzaamheid en isolement het risico op dementie bij ouderen met ongeveer 50% kunnen verhogen. Het bracht ook weinig sociale verbondenheid in verband met 29% meer risico op hartziekten en 32% meer risico op een beroerte.
• Hoe vaak het voorkomt. Een rapport van de National Academies vond dat ongeveer 24% van de thuiswonende Amerikanen van 65 jaar en ouder sociaal geïsoleerd is.

Een belangrijke kanttekening: de Lancet Commission merkt op dat mensen in de vroege, nog niet vastgestelde fase van dementie hun sociale activiteiten mogelijk terugbrengen. Een deel van het verband kan dus komen doordat dementie mensen terugtrekt, en niet alleen doordat terugtrekken het risico verhoogt. Bijna al dit bewijs komt uit observationele studies.

Wat is het verschil tussen eenzaamheid en isolement?

Het National Institute on Aging (NIA) legt het zo uit. Sociaal isolement betekent weinig sociale contacten hebben of weinig mensen met wie je regelmatig omgaat. Eenzaamheid is het pijnlijke gevoel alleen of gescheiden te zijn. Iemand kan gelukkig alleen wonen, en iemand kan zich eenzaam voelen in een volle kamer.

Het NIA noemt factoren die het risico op beide vergroten:

• Problemen met gehoor of zicht
• Moeite om je te verplaatsen, of geen vervoer
• Alleen wonen, of een groot verlies zoals het overlijden van een partner of het stoppen met werken
• Veranderingen in geheugen of denken
• Zorgen voor een zieke naaste
• Geldzorgen of taalbarrières

Gehoor is een grote factor. Het NIA merkt op dat mensen die slecht horen zich kunnen terugtrekken omdat gesprekken frustrerend of beschamend worden. In onze gids over gehoor en hersengezondheid lees je over gehoortests en hoortoestellen zonder recept in de VS.

Praktische manieren om verbonden te blijven

Het NIA suggereert een reeks ideeën. Kies er een of twee die passen:

• Plan vast contact in. Een vast moment per dag of week om te bellen, te appen, te mailen of een kaartje te sturen naar familie, vrienden of buren.
• Gebruik videobellen of slimme speakers. Als technologie nieuw is, bieden veel bibliotheken en buurthuizen cursussen aan. Zie onze gids over bellen en videobellen.
• Sluit je aan bij iets. Een cursus, geloofsgemeenschap, wandelclub of vrijwilligerswerk geeft contact en een gevoel van zin.
• Pak een oude hobby weer op of leer een nieuwe, samen met anderen.
• Beweeg met anderen. Sport met een vriend of in een groep. In onze gids over beweging staan rustige opties.
• Overweeg een huisdier als je er voor kunt zorgen.
• Gebruik lokale diensten. In de VS kunnen seniorencentra, Area Agencies on Aging en de Eldercare Locator (800-677-1116) je wijzen op programma’s en vervoer. In Nederland kun je terecht bij je gemeente (het Wmo-loket), je huisarts of Alzheimer Nederland.

Waarom zijn gezamenlijke activiteiten belangrijk bij dementie?

Voor iemand die al met dementie leeft, gaat verbondenheid over plezier, comfort en je erbij horen, niet over het verlagen van risico. De Lancet Commission stelt dat activiteiten mensen met dementie helpen plezier en zin te behouden. De Alzheimer’s Association merkt op dat activiteiten, naast het verbeteren van de kwaliteit van leven, gedrag zoals dwalen of onrust kunnen verminderen. Het NIA voegt toe dat mensen met alzheimer actief moeten zijn en dingen moeten doen die ze leuk vinden.

Ideeën die goed werken:

1. Bekijk samen plaatjes. Gesprekskaarten bieden open vragen zonder overhoren, zoals „Vertel eens over…” Zie onze gids over herinneringen ophalen.
2. Speel naast elkaar. Bij Paren zoeken blijven de plaatjes zichtbaar en zijn er geen timer en geen score, dus is er geen druk. In onze gids over hoe je samen speelt staan tips.
3. Gebruik familiefoto’s. Fotoparen maakt van foto’s die je zelf kiest een zoekspel, en de foto’s blijven op je apparaat.
4. Breng mensen samen. Plaatjesbingo werkt voor familiebijeenkomsten en groepen in zorginstellingen.
5. Deel muziek, klusjes of de tuin. Zie muziekactiviteiten, huishoudelijke taken en onze volledige lijst met ideeën voor activiteiten.
6. Maak bezoek makkelijker. In onze gids over bezoek staan korte, rustige bezoeken die voor iedereen prettig zijn.

Houd het klein en ontspannen. Een rustige kamer met een of twee mensen werkt vaak beter dan een grote groep. Als de persoon moe wordt of de interesse verliest, is stoppen prima. Samen een kop thee drinken is ook een goede uitkomst.

Voor iemand met dementie die alleen woont, raadt het NIA aan een vertrouwd persoon te vinden die regelmatig kan langskomen of videobellen en als noodcontact kan dienen. Het noemt ook een plaatselijk geheugencafé, zoals een Alzheimer Café, een ontspannen ontmoetingsplek voor mensen met geheugenverlies en hun naasten.

Ook mantelzorgers voelen zich eenzaam

Het NIA noemt zorgen voor een naaste als risicofactor voor isolement. Houd wat tijd vrij voor je eigen vriendschappen, steungroepen en rust. In onze gids over goed voor jezelf zorgen staan praktische ideeën.

Praat met een arts

Als jij of iemand voor wie je zorgt zich het grootste deel van de tijd eenzaam of geïsoleerd voelt, vertel het dan aan een arts. Het NIA moedigt mensen aan om grote veranderingen in hun leven, zoals een overlijden in de familie, te delen, zodat de arts het volledige beeld begrijpt. Wekenlang somber zijn kan een depressie zijn, en die is te behandelen. Als een oudere zich onlangs heeft teruggetrokken van vrienden of activiteiten die hij of zij vroeger leuk vond, is die verandering ook de moeite waard om met een arts te bespreken. Lees vroege tekenen en wanneer je naar een arts gaat.

Deze pagina is algemene informatie, geen medisch advies. Zie onze medische disclaimer.