Trả lời ngắn gọn
Nghiên cứu liên kết cô lập xã hội và cô đơn ở tuổi lớn hơn với nguy cơ sa sút trí tuệ cao hơn. Ủy ban Lancet 2024 ước tính cô lập liên quan đến khoảng 5% số ca, dù một phần mối liên hệ có thể là do sa sút trí tuệ giai đoạn sớm khiến người ta thu mình. Giữ liên lạc, cùng chung sở thích và được hỗ trợ về thính lực đều giúp duy trì kết nối. Với người đang sống chung với sa sút trí tuệ, các hoạt động chung quan trọng vì niềm vui và chất lượng cuộc sống.
- Ủy ban Lancet xếp cô lập xã hội ở tuổi lớn hơn là một trong 14 yếu tố nguy cơ sa sút trí tuệ có thể thay đổi, với khoảng 5% số ca.
- Khuyến cáo năm 2023 của Tổng Y sĩ Hoa Kỳ (người đứng đầu về y tế công cộng của nước này) liên kết cô đơn và cô lập kéo dài với nguy cơ sa sút trí tuệ cao hơn khoảng 50% ở người lớn tuổi.
- Phần lớn bằng chứng này là từ các nghiên cứu quan sát, và sa sút trí tuệ giai đoạn sớm tự nó cũng có thể khiến người ta thu mình.
- Vấn đề về thính lực và thị lực, sống một mình và việc chăm sóc người thân đều làm tăng nguy cơ bị cô lập.
- Với người đang sống chung với sa sút trí tuệ, các hoạt động chung dễ chịu hỗ trợ chất lượng cuộc sống; mục tiêu là sự kết nối, không phải thành tích.
Trên trang này (6 mục)
Con người sinh ra để có bầu bạn, và điều đó không thay đổi theo tuổi. Nghiên cứu liên kết cô đơn và cô lập xã hội ở tuổi lớn hơn với nguy cơ sa sút trí tuệ cao hơn, cũng như bệnh tim và trầm cảm. Nghiên cứu hiện chưa thể nói bao nhiêu phần của mối liên hệ này là nguyên nhân và hệ quả. Trang này trình bày bằng chứng cho thấy gì, những cách thiết thực để giữ kết nối, và vì sao các hoạt động chung lại quan trọng đến vậy với những người đang sống chung với sa sút trí tuệ.
Cô đơn và cô lập có liên quan đến sa sút trí tuệ không?
Có, nhiều nghiên cứu liên kết chúng, dù chiều hướng chưa hoàn toàn rõ. Ủy ban Lancet 2024 xếp cô lập xã hội ở tuổi lớn hơn là một trong 14 yếu tố nguy cơ có thể thay đổi. Bản tóm tắt báo cáo của UCL cho rằng nó liên quan đến khoảng 5% số ca sa sút trí tuệ trên thế giới.
Bằng chứng cho thấy:
- Ít tiếp xúc hơn, nguy cơ cao hơn. Ủy ban mô tả hai tổng quan liên kết việc ít tiếp xúc xã hội hơn với nguy cơ sa sút trí tuệ cao hơn. Một tổng quan thấy nguy cơ cao hơn khoảng 57% và tổng quan kia khoảng 18%.
- Cô đơn cũng vậy. Cô đơn, cảm giác bị tách biệt, cũng được liên kết với nguy cơ sa sút trí tuệ cao hơn trong nhiều tổng quan.
- Quan điểm của Tổng Y sĩ Hoa Kỳ. Tháng 5 năm 2023, Tổng Y sĩ Hoa Kỳ (Surgeon General, quan chức y tế công cộng cao nhất của nước này) đã ban hành khuyến cáo về cô đơn và cô lập. Khuyến cáo nêu rằng cô đơn và cô lập kéo dài có thể làm tăng nguy cơ sa sút trí tuệ khoảng 50% ở người lớn tuổi. Khuyến cáo cũng liên kết kết nối xã hội kém với nguy cơ bệnh tim cao hơn 29% và nguy cơ đột quỵ cao hơn 32%.
- Mức độ phổ biến. Một báo cáo của National Academies (các Viện Hàn lâm Quốc gia Hoa Kỳ) cho thấy khoảng 24% người Mỹ từ 65 tuổi trở lên sống trong cộng đồng bị cô lập xã hội.
Một lưu ý quan trọng: Ủy ban Lancet lưu ý rằng người ta có thể giảm bớt các hoạt động xã hội trong giai đoạn đầu, chưa được chẩn đoán của sa sút trí tuệ. Điều đó có nghĩa là một phần của mối liên hệ có thể là do sa sút trí tuệ gây ra việc thu mình, chứ không chỉ việc thu mình làm tăng nguy cơ. Gần như toàn bộ bằng chứng này đến từ các nghiên cứu quan sát.
Cô đơn và cô lập khác nhau thế nào?
Viện Quốc gia về Lão hóa Hoa Kỳ (NIA) giải thích như sau. Cô lập xã hội nghĩa là có ít mối quan hệ xã hội hoặc ít người để thường xuyên tiếp xúc. Cô đơn là cảm giác đau khổ khi ở một mình hoặc bị tách biệt. Một người có thể sống một mình mà vẫn vui, và một người có thể thấy cô đơn giữa căn phòng đông người.
NIA liệt kê những yếu tố làm tăng nguy cơ cho cả hai:
- Vấn đề về thính lực hoặc thị lực
- Khó đi lại, hoặc không có phương tiện di chuyển
- Sống một mình, hoặc một mất mát lớn như người bạn đời qua đời hay nghỉ hưu
- Thay đổi về trí nhớ hoặc tư duy
- Chăm sóc một người thân đang ốm
- Lo lắng về tiền bạc hoặc rào cản ngôn ngữ
Thính lực là một yếu tố lớn. NIA lưu ý rằng người nghe không rõ có thể thu mình vì trò chuyện trở nên bực bội hoặc ngượng ngùng. Hướng dẫn về thính lực và sức khỏe não của chúng tôi nói về việc kiểm tra thính lực và máy trợ thính bán không cần toa.
Những cách thiết thực để giữ kết nối
NIA gợi ý nhiều ý tưởng. Hãy chọn một hai cách phù hợp:
- Lên lịch liên lạc đều đặn. Một giờ cố định mỗi ngày hoặc mỗi tuần để gọi điện, nhắn tin, gửi email hoặc gửi thiệp cho gia đình, bạn bè hoặc hàng xóm.
- Dùng gọi video hoặc loa thông minh. Nếu công nghệ còn mới với bạn, nhiều thư viện công cộng và trung tâm cộng đồng có lớp hướng dẫn. Xem hướng dẫn gọi điện thoại và gọi video của chúng tôi.
- Tham gia một nhóm. Một lớp học, nhóm sinh hoạt tín ngưỡng, câu lạc bộ đi bộ hoặc vai trò tình nguyện giúp bạn có giao tiếp và cảm giác có mục đích.
- Bắt đầu lại một sở thích cũ hoặc học một sở thích mới cùng người khác.
- Vận động cùng người khác. Tập cùng một người bạn hoặc một nhóm. Hướng dẫn vận động của chúng tôi có những lựa chọn nhẹ nhàng.
- Cân nhắc nuôi thú cưng nếu bạn có thể chăm sóc được.
- Dùng các dịch vụ địa phương. Trung tâm người cao tuổi, các Area Agency on Aging (cơ quan địa phương về lão hóa ở Mỹ) và Eldercare Locator (800-677-1116, dịch vụ của Mỹ) có thể chỉ cho bạn các chương trình và phương tiện đi lại. Ở nơi khác, hãy hỏi hội người cao tuổi hoặc trung tâm cộng đồng địa phương.
Vì sao các hoạt động chung quan trọng trong sa sút trí tuệ?
Với người đã đang sống chung với sa sút trí tuệ, kết nối là về niềm vui, sự thoải mái và cảm giác được hòa nhập, không phải về việc giảm nguy cơ. Ủy ban Lancet nêu rằng các hoạt động giúp người sa sút trí tuệ giữ được niềm vui và mục đích sống. Alzheimer’s Association lưu ý rằng, ngoài việc nâng cao chất lượng cuộc sống, các hoạt động có thể giảm những hành vi như đi lang thang hoặc kích động. NIA bổ sung rằng người bị Alzheimer cần được hoạt động và làm những việc họ thích.
Những ý tưởng hiệu quả:
- Cùng xem hình ảnh. Thẻ trò chuyện đưa ra những gợi ý mở, không đố, chẳng hạn “Hãy kể cho tôi nghe về…”. Xem hướng dẫn hồi tưởng của chúng tôi.
- Chơi cạnh nhau. Ghép đôi hình luôn để hình ảnh hiện rõ và không có đồng hồ hay điểm số, nên không có áp lực. Hướng dẫn cùng chơi của chúng tôi có thêm mẹo.
- Dùng ảnh gia đình. Ghép đôi ảnh biến những tấm ảnh bạn chọn thành một trò chơi ghép đôi, và ảnh vẫn nằm trên thiết bị của bạn.
- Đưa mọi người lại gần nhau. Lô tô hình ảnh phù hợp với các buổi họp mặt gia đình và nhóm ở cơ sở chăm sóc.
- Cùng nghe nhạc, làm việc nhà hoặc làm vườn. Xem hoạt động âm nhạc, việc nhà và danh sách đầy đủ các ý tưởng hoạt động của chúng tôi.
- Làm cho các buổi thăm dễ dàng hơn. Hướng dẫn thăm hỏi của chúng tôi nói về những buổi thăm ngắn, êm dịu, dễ chịu với mọi người.
Hãy giữ mọi thứ nhỏ gọn và thoải mái. Một căn phòng yên tĩnh với một hoặc hai người thường hợp hơn một nhóm đông. Nếu người đó mệt hoặc mất hứng thú, dừng lại cũng không sao. Ngồi cạnh nhau với một tách trà cũng là một kết quả tốt.
Với người sống một mình có sa sút trí tuệ, NIA gợi ý tìm một người đáng tin cậy có thể thường xuyên đến thăm hoặc gọi video và làm người liên hệ khi khẩn cấp. NIA cũng nhắc đến một quán cà phê trí nhớ ở địa phương, một không gian xã hội thoải mái dành cho người bị suy giảm trí nhớ và gia đình họ.
Người chăm sóc cũng cô đơn
NIA liệt kê việc chăm sóc người thân là một yếu tố nguy cơ dẫn đến cô lập. Hãy dành riêng thời gian cho tình bạn, nhóm hỗ trợ và sự nghỉ ngơi của chính bạn. Hướng dẫn tự chăm sóc dành cho người chăm sóc của chúng tôi có những ý tưởng thiết thực.
Hãy nói chuyện với bác sĩ
Nếu bạn hoặc người bạn chăm sóc cảm thấy cô đơn hoặc bị cô lập phần lớn thời gian, hãy nói với bác sĩ. NIA khuyến khích mọi người chia sẻ những thay đổi lớn trong cuộc sống, chẳng hạn một người thân qua đời, để bác sĩ hiểu được toàn cảnh. Cảm thấy chán nản trong nhiều tuần liền có thể là trầm cảm, và trầm cảm có thể điều trị được. Nếu một người lớn tuổi mới rút lui khỏi bạn bè hoặc các hoạt động họ từng thích, thay đổi đó cũng đáng nói với bác sĩ. Hãy đọc những dấu hiệu sớm và khi nào nên đi khám bác sĩ.
Trang này là thông tin chung, không phải lời khuyên y tế. Xem tuyên bố miễn trừ y tế của chúng tôi.
Câu hỏi thường gặp
Cô đơn có gây ra sa sút trí tuệ không?
Điều đó chưa được chứng minh. Nhiều nghiên cứu liên kết cô đơn và cô lập với nguy cơ sa sút trí tuệ cao hơn, nhưng những thay đổi sớm trong não cũng có thể khiến người ta rút lui khỏi người khác. Giữ kết nối còn có nhiều lợi ích khác cho tâm trạng và sức khỏe, nên đáng được hỗ trợ dù thế nào.
Cô đơn và cô lập xã hội khác nhau ở điểm nào?
Cô lập xã hội nghĩa là có ít người để thường xuyên tiếp xúc. Cô đơn là cảm giác đau lòng khi phải ở một mình hoặc bị tách biệt. Bạn có thể sống một mình mà không thấy cô đơn, hoặc thấy cô đơn dù xung quanh có nhiều người.
Làm sao giúp cha mẹ bị sa sút trí tuệ giữ được kết nối?
Tiếp xúc ngắn và đều đặn thường hiệu quả. Hãy thử một cuộc gọi hoặc gọi video cố định mỗi tuần, một hoạt động chung ở bàn bếp, một quán cà phê trí nhớ, hoặc một buổi thăm có thú cưng hay cháu nhỏ. Giữ nhóm nhỏ và yên tĩnh, và để người đó tự quyết nhịp độ.
Tôi tìm sự giúp đỡ tại địa phương cho người lớn tuổi bị cô lập ở đâu?
Ở Mỹ, Eldercare Locator, một dịch vụ công, kết nối gia đình với các cơ quan địa phương về lão hóa và các chương trình cộng đồng. Có thể liên hệ qua số 800-677-1116 hoặc eldercare.acl.gov. Ở nơi khác, hãy hỏi hội người cao tuổi, trung tâm y tế hoặc cơ quan công tác xã hội địa phương.
Nguồn tham khảo
Chúng tôi dẫn liên kết đến các tổ chức và nghiên cứu mà trang này dựa vào. Mỗi nguồn đã được kiểm tra khi trang được cập nhật.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
- Our Epidemic of Loneliness and Isolation: The U.S. Surgeon General's Advisory on the Healing Effects of Social Connection and Community · U.S. Department of Health and Human Services
- Social Isolation and Loneliness in Older Adults: Summary · National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine (NCBI Bookshelf)
- Loneliness and Social Isolation — Tips for Staying Connected · National Institute on Aging
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities · Alzheimer's Association