Дженьыд вочакыв
Бур чукӧрт уджъяс видзӧм инъясын да лунтыр программаясын — дженьыдӧсь, тӧдсаӧсь да быдӧнлы кокни пырны: серпас бинго, ӧтув сьыланкывъяс, казьтылӧм чукӧртъяс, кокни вӧрмӧм да ӧтув кывворъяс. Видлыны, медым чукӧртъяс вӧліны ичӧтӧсь, быдӧн вермис аддзыны да кывны, висьтавны ӧти кокни тшӧктӧмӧн, да дасьтыны кокни роля да лӧнь места быд мортлы, кодлы тайӧ колӧ.
- Ичӧт чукӧртъяс тшӧкыда бурджыкӧсь ыджыд мероприятиеысь, да унджык йӧз вермасны пырӧдчыны, оз сӧмын видзӧдлыны.
- Пуктыны йӧзсӧ гӧгрӧсӧн либӧ подковаӧн, веськыдысь матын, кывзӧм да аддзӧм могъяссӧ босьтӧмӧн да бокся шыяссӧ дугдӧмӧн.
- Дасьтыны быд уджсӧ кык либӧ куим уровеньын, медым торъя вермӧмӧн йӧз вермисны пырӧдчыны.
- Эн вӧдитны юалӧмъяс, баллъяс да вермӧмъяс. Серпас бингӧн позьӧ ворсны тадзи, медым быдӧн помаліс тыр картаӧн.
- Водзджык мунны, видзӧдлыны либӧ узьны — бура. Дасьтыны уджалысьӧс, кодӧн вермас отсавны мортлы, коді кӧсйӧ лӧнь местаӧ.
Тайӧ листбокын (8 юкӧн)
Тайӧ отсӧг лӧсьӧдӧма уджъяс йитчысьяслы, видзӧм инъясын уджалысь командаяслы да лунтыр программаяслы. Тані висьталӧма, кутшӧм чукӧрт уджъяс бура уджалӧны, кыдзи лӧсьӧдны места, кыдзи вӧдитны ӧти уджсӧ торъя вермӧмӧн йӧзлы, да кыдзи вӧдитны миян печатайтана бинго картаяс да ыджыд экран вылын ворсӧмъяс. Ставыс татысь — шоныдлун, йитчӧм да бӧрйӧм понда. Тані некутшӧм видлалӧм абу.
Мый лоӧ бур чукӧрт уджӧн видзӧм дырйи?
Бур чукӧрт удж — тӧдса, дженьыд, кокни быдӧнлы пырны да абу сьӧкыд. Alzheimerʼs Association-лӧн Dementia Care Practice Recommendations висьталӧ, мый вежӧртаса пырӧдчӧм отсалӧ мортлы видзны ас интересъяссӧ да бӧрйӧмсӧ, сетӧ позянлун вермыны, кӧть деменция ыджыдӧн. Сійӧ жӧ документын шуӧма, мый традиционнӧй программаяс тшӧкыда пуктӧны лунӧ ӧти либӧ кык ыджыд чукӧрт мероприятие вылӧ, кӧні йӧз шоча сӧмын видзӧдӧны.
Таысь петӧны некымын практическӧй индӧд:
- Тӧдса — бурджык выльысь. Сьыланкывъяс, висьтъяс, серпасъяс да том кадсянь вещъяс кокниджык босьтны.
- Дженьыд — бурджык кузьысь. Планируйтны сэтшӧм кад, кымын тіян чукӧрт вермӧ видзӧдны, да лӧсьӧдны шӧркоддьӧмӧн дугдӧм места.
- Вӧчӧм — бурджык видзӧдӧмысь. Сетны быд мортлы мыйкӧ кутны, личкыны, бӧрйыны либӧ шуны.
- Уна уровень, ӧти удж. Лӧсьӧдны кокни да сьӧкыдджык ногъяс пырӧдчыны.
- Ни вермӧмъяс, ни баллъяс. Ордйысьӧм вермас сетны мукӧдлы кывзӧм, мый сійӧ эз вермы.
Кымын морт колӧ чукӧртын?
Ичӧтджык — тшӧкыда кокниджык. Alzheimerʼs Association шуӧ, мый морт, кодлы ыджыд чукӧрт лыддьӧ сьӧкыда, вермас бурджык йитчыны ичӧт чукӧртын. Ӧти бур лыд абу. Ставыс сысянь, кодъяс йӧз, кутшӧм места да кымын уджалысь да отсасьысь эм.
Бур видлалӧм: быд морт вермӧ-ӧ аддзыны нуӧдысьлӧн чужӧмсӧ, бура кывны да босьтны отсӧг секундаясӧн? Оз кӧ, юкны чукӧртсӧ, содтыны отсасьысьясӧс либӧ вуджны ичӧтджык местаӧ.
Ыджыд мероприятие дырйи, шуам, гажлун концерт, пуктыны уджалысьяссӧ да отсасьысьяссӧ йӧз костын, а абу стен дорын.
Кыдзи лӧсьӧдны места да пукаланінсӧ?
- Гӧгрӧс либӧ подкова. Практика индӧдъясын шуӧма, мый юксян гӧгрӧс бурджык сійӧ местаын, кӧні ставыс вермасны пуксьыны гӧгрӧсӧн, бокся шыяс кӧ абуӧсь.
- Нуӧдысь матын да син водзын. Кӧ позьӧ, пуксьыны, а эн сулавны.
- Медводз кывзӧм да аддзӧм. Пуктыны йӧзӧс, кодъяс омӧля кывзӧны, нуӧдысь дорӧ, бурджык бокас. Видлыны, медым очки да кывзан прибор вӧліны. Alzheimerʼs Association шуӧ, мый син да пель могъяс вермасны сьӧктыд вӧчны сёрнитӧмсӧ.
- Югӧд йӧз саяс, а абу тіян саяныд. Эн пуктыны йӧзӧс югыд ӧшинь водзӧ.
- Дугдыны телевизор да радио. Alzheimerʼs Association радейтӧ чышкыны мукӧд шыяс музыка удж дырйи.
- Ӧти кадӧ — ӧти сёрни. Ӧтув кадӧ сёрнитӧм сьӧкыд деменцияӧн олысьяслы да омӧля кывзысьяслы, кыдзи висьталӧма Alzheimerʼs Association-лӧн гажлун кад коласын индӧдъясын.
- Восьса петан туйяс да лӧнь ку. Быд морт, коді кӧсйӧ петны, вермас вӧчны тайӧс кокниа, уджалыськӧд, коді вермас мунны сыкӧд.
Чукӧрт уджъяслы предложени
Серпас бинго
Серпас бинго пыртӧ лыдъяс пыдди гӧгӧр серпасъяс, шуам, чайник, пон либӧ роза, медым некодлы эз ков видзны кузь лыд либӧ лыддьыны ичӧт гижӧд.
Кыдзи нуӧдны:
- Печатайтны ӧти карта быд мортлы миян Picture Bingo лист бокысь «Печатайтны» кнопкаӧн. Сук бумага кокниджык кутны. Позьӧ ламинируйтны выльысь вӧдитӧм понда.
- Сетны ыджыд да кокни босьтан меткаяс, шуам, фишкаяс, пробкаяс либӧ картон торъяс.
- Вӧдитны экран вылын шуысьсӧ телевизор либӧ проектор вылын, медым быдӧн аддзис серпассӧ, кор ті шуанныд нимсӧ.
- Быд серпас бӧрын видзчысьны да корны ичӧтик сёрни: «Кодкӧ кӧсйӧ-ӧ висьтавны пон йылысь, кодӧс тӧдӧ?» либӧ «Мый ті аддзанныд тайӧ серпас вылын?»
- Шуны став серпассӧ, медым быд карта тырис. Быдӧн помалӧ.
Ладмӧдӧм: Вӧдитны этшаджык клеткаяс, мортлы кӧ тыр карта вывті уна. Отсасьысь вермас петкӧдлыны колана серпассӧ, мортлы кӧ тайӧ колӧ. Ӧткымын йӧзлы вермас бур лоны кутны шуысьлӧн серпас карта да петкӧдлыны сійӧс чукӧртлы.
Ӧтув сьыланкывъяс
Музыка — ӧти медбур чукӧрт уджъяс пиысь. Alzheimerʼs Association шуӧ, мый бӧръя стадияясын кӧть морт вермас чабравны такт либӧ сьылавны том кадсянь сьыланкыв.
Кыдзи нуӧдны:
- Бӧрйыны сьыланкывъяс, кодъяс йӧзлы тӧдсаӧсь том кадсяньыс, а абу нуӧдысьлӧн радейтана. Юавны семьяяслы, мый быд мортлы радейтіс.
- Вӧдитны музыка рекламтӧг, коді, кыдзи шуӧ ассоциация, вермас вежӧртны.
- Печатайтны кывъяссӧ ыджыд шрифтӧн сійӧ йӧзлы, кодъяс лыддьӧны, но эн корны тайӧс.
- Сетны шуршалысьяс, ичӧт барабанъяс либӧ вевттьӧм платокъяс.
- Чуксавны чабравны да вӧрзьыны, видлыны, медым шыыс вӧлі шоныд.
Ладмӧдӧм: Ӧткымын йӧз сьыласны став кывсӧ, мукӧдыс гудралоны, мукӧдыс кок чабралоны, а мукӧдыс сӧмын кывзӧны. Ставыс тайӧ бур. Унджык позьӧ лыддьыны миян музыка уджъяс йылысь отсӧгын.
Казьтылӧм чукӧртъяс
Казьтылӧм чукӧртын йӧз чукӧртчӧны ӧти тема гӧгӧр, шуам, велӧдчан кад, медводдза машинаяс, кухня либӧ гожӧм, серпасъяс, вещъяс да музыка отсӧгӧн. Могыс — шоныд сёрни, а абу стӧч казьтылӧм.
Кыдзи нуӧдны:
- Бӧрйыны ӧти тема да вайӧдны некымын вещ, кодъяссӧ позьӧ кутны: миксер, бейсбол перчатка, шапка, турун лӧсьӧдӧм каталог.
- Сетны ӧти вещ ӧти кадӧ. Юавны восьса юалӧмъяс: «Висьтавны тайӧ йылысь», «Мый ті аддзанныд?», «Коді вӧдитчис тадзи вещӧн?»
- Доны кутны быд вочакыв. Некор эн вежны кадпас либӧ факт.
- Нуӧдны сёрнисӧ шоныд казьтылӧмъясӧ. Практика индӧдъясын висьталӧма, мый видзысьяслы колӧ нуӧдны казьтылӧмсӧ бур казьтылӧмъясӧ, а абу сьӧкыд кывзӧмъясӧ.
Conversation Cards сетӧ печатайтана серпас картаяс восьса юалӧмъясӧн тема серти, кодъяс бура лоӧны сёрни заводитӧм понда. Содтӧд юӧр эм миян казьтылӧм отсӧгын.
Помав сьыланкывсӧ
Тӧдса кывйӧзъяс («Видзӧм шайт — бур шайт…») корӧны ставсӧ ӧтув шуны помсӧ. Петкӧдлыны Finish the Saying ыджыд экран вылын да лэдзны чукӧртлы вочавны ӧти горӧн. Быд висьт бӧрын эм сёрнитан юалӧм. Некод оз шу помсӧ кӧ, петкӧдлыны сійӧс да водзӧ мунны. Абу стӧч либӧ абу стӧч вочакыв.
Ыджыд шрифтӧн кыв корсьӧм ӧтув
Петкӧдлыны ыджыд шрифтӧн Word Search экран вылын да корсьны кывъяссӧ чукӧртӧн, либӧ печатайтны копияяс сійӧ йӧзлы, кодъяс радейтӧны асныс уджавны пызан дорын. Кывъяс мунӧны сӧмын веськыд бокӧ да увлань.
Небыд вӧрмӧм
Пуктан вылын небыд вӧрмӧмъяс, небыд мач либӧ шар йӧтӧдӧм, либӧ пукалан йӧктӧм тӧдса музыка серти. Петкӧдлыны быд вӧрмӧм, а эн сӧмын висьтавны.
Пызан дорын сортируйтӧм да пара лӧсьӧдӧм
Ичӧт пызанъяс дорын куим-нёль морт вермасны ӧтув сортируйтны серпасъяс, дора торъяс либӧ стол приборъяс. Экран вылын Picture Pairs позьӧ ворсны восьса серпасъясӧн, кӧні ӧти морт личкӧ, а пызан дорысьяс сёрнитӧны быд серпас йылысь.
Кыдзи вӧдитны тіян ворсӧмъяссӧ ыджыд экран вылын?
Миян ворсӧмъяс уджалӧны веб-браузерын, сійӧн ті верманныд вӧдитны найӧс телевизор либӧ проектор вылын, мыйкӧ инсталируйттӧг.
- Восьтыны ворсӧмсӧ ноутбук либӧ планшет вылын, коді йитӧма экранкӧд кабельӧн либӧ трансляцияӧн.
- Восьтыны браузерсӧ тыр экранӧн да лӧсьӧдны шыыссӧ шоныд кадӧ.
- Лэдзны ӧти нуӧдысьлы личкыны, а чукӧртлы горӧн шуны бӧрйӧмсӧ. Либӧ сетны планшетсӧ мортлы, коді кӧсйӧ аслынысь ворсны.
- Дугдыны, кор чукӧрт дась. Ворсӧмъясын абу таймер, баллъяс да топыд помасьӧм.
Picture Bingo, Finish the Saying, Picture Pairs да Conversation Cards тшӧкыда бурджык лӧсялӧны чукӧртлы. Став вариантъяссӧ позьӧ аддзыны миян ворсӧмъяс лист бокын.
Кыдзи ладмӧдны ӧти уджсӧ торъя вермӧмӧн йӧзлы?
Дасьтыны этшаджык куим ног пырӧдчыны быд уджӧ.
| Удж | Асшӧра | Ичӧтик отсӧгӧн | Унджык отсӧгӧн |
|---|---|---|---|
| Серпас бинго | Ассӧ корсьӧ да вевттьӧ серпасъяссӧ | Отсасьысь петкӧдлӧ; морт вевттьӧ | Куталӧ серпас карта; кывзӧ да видзӧдӧ |
| Ӧтув сьыланкывъяс | Сьывӧ, бӧрйӧ матысся сьыланкыв | Гудралӧ, чабралӧ, вӧдитчӧ шуршалысьӧн | Кывзӧ, куталӧ платок, ки чабралӧ |
| Казьтылӧм | Висьталӧ | Вочавӧ «да»/«абу» либӧ петкӧдлӧ | Куталӧ да видлалӧ вещсӧ |
| Кыв корсьӧм | Уджалӧ ас печатайтӧм лист вылын | Корсьӧ кывъяссӧ ыджыд экран вылын отсасьыськӧд | Кывзӧ, кор кывъяссӧ лыддьӧны |
Бӧръя стадияын олысьяслы, кыдзи шуӧ NHS, уджъяслы тшӧкыда колӧ лоны кокниджыкӧсь да унджык пырны кывзӧм, видлалӧм да гӧгрӧдӧм вылӧ, шуам, музыка, кутан вещъяс да ки вӧрмӧдӧм. Ӧти морткӧд кад чукӧрт дырйи либӧ бӧрын вермас лоны бурджык сыысь, мый чукӧртас уджавны. Видзӧд бӧръя стадиялы уджъяс.
Кыдзи нуӧдысьлы сёрнитны чукӧрт дырйи?
- Быд пӧрйӧ висьтав ас йывсьыд да вӧдитчы быд мортлӧн радейтана нимӧн.
- Сёрнит шӧпкыда, сет ӧти тшӧктӧм ӧти кадӧ да петкӧдлы водзын, сэсся висьтав.
- Юавны восьса корӧмъяс («Висьтавны тайӧ йылысь…») либӧ кокни бӧрйӧмъяс, а эн видлавны юалӧмъяс («Ті казьтыланныд-ӧ…?»).
- Эн веж вочакывъяссӧ. Аттьӧав быдӧнлы быд пай пыр сёрниын.
Унджык та йылысь миян сёрнитӧм йылысь отсӧгын.
Бура помалӧм да петны позянлун
Дугдӧм — тайӧ бур пом. Видзӧдлыны, эз-ӧ морт мудз, ло шуштӧм либӧ повзьӧдчӧма, да лэдзны отсасьысьлы корны ветлыны либӧ лӧнь местаӧ пуксьыны. Морт, коді узис сьыланкыв дырйи, вермас сӧмын шоныда лоны.
Помавны быд чукӧртсӧ ӧткодя ногӧн — тӧдса сьыланкывӧн либӧ прӧста аттьӧалӧмӧн, медым помыс лоис лӧнь да кывзана. Бӧрын гиж ичӧтик, мый уджаліс бура да кодлы мый гӧгӧр воис бур. Тайӧ гижӧдъяс отсалӧны матысся пӧрйӧс вӧчны бурджыка.
Тшӧкыд юалӧмъяс
Кутшӧм чукӧрт лыд бур деменцияӧн олысьяслы уджъяс дырйи?
Ӧти бур лыд абу, тайӧ сысянь, кутшӧм йӧз, кутшӧм места да кымын уджалысь эм. Уна команда аддзӧ, мый ичӧт чукӧртъясын быдӧн вермӧ аддзыны, кывны да пырӧдчыны, а ыджыд мероприятие дырйи унджык йӧз сӧмын видзӧдӧны. Ыджыд мероприятие дырйи содтыны уджалысьӧс либӧ отсасьысьӧс, медым найӧ пукалісны йӧз костын да отсалісны ӧти-кык мортлы.
Кыдзи нуӧдны чукӧрт, кӧні йӧзлӧн торъя вермӧм?
Дасьтыны унджык ӧти ног пырӧдчыны быд уджӧ. Сьыланкыв дырйи ӧткымын йӧз сьылӧны став кывсӧ, мукӧдыс чабралӧны либӧ гудралӧны, а мукӧдыс куталӧны шуршалысь. Серпас бингоын ӧткымын йӧз корсьӧны ас серпасъяссӧ, а мукӧдъяслы отсасьысь петкӧдлӧ. Пуктыны йӧзӧс, кодлы унджык отсӧг колӧ, уджалысь либӧ отсасьысь дорын.
Кыдзи ворсны серпас бингоӧн ордйытӧг?
Шуны быд серпассӧ, медым быдӧнлӧн карта тырис. Некод оз коль лыдпас вылын. Быд серпас йылысь позьӧ ичӧтик сёрнитны. Эн сетны козинъяс сӧмын вермӧмъяслы, либӧ сетны быдӧнлы ӧткодь ичӧтик дон. Медшӧртор — ӧтув видзӧдӧм да сёрнитӧм, а абу коді водзджык помаліс.
Позьӧ-ӧ вӧдитны тіян ворсӧмъяссӧ ыджыд экран вылын чукӧртӧн?
Да. Миян ворсӧмъяс уджалӧны веб-браузерын, сійӧн позьӧ восьтыны найӧс ноутбук либӧ планшет вылын, коді йитӧма телевизоркӧд либӧ проекторкӧд. Серпас бингоын эм печатайтана картаяс да экран вылын шуысь. «Помав сьыланкывсӧ» да «Серпас параяс» ворсӧмъяс тшӧтш бур уджалӧны ыджыд экран вылын, кӧні ӧти морт личкӧ чукӧрт понда.
Подувъяс
Ми сетчам сы котыръяс да туялӧмъяс вылӧ ыстӧгъяс, кӧні тайӧ листбок подуласьӧ. Быдӧнсӧ видзӧдлісны листбок выльмӧдігӧн.
- Alzheimer's Association Dementia Care Practice Recommendations · Alzheimer's Association (The Gerontologist, 2018)
- Activities · Alzheimer's Association
- Music / Art Therapy, Alzheimer's & Dementia · Alzheimer's Association
- Communication · Alzheimer's Association
- The Holidays and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Activities for dementia · NHS