Yn answoor giare
Foddee coayl cooinaghtyn ta cur seaghyn er bea gagh laa, doilleeid lesh obbraghyn ta enney ort, mee-hushtey mychione traa ny boayl, as caghlaaghyn ayns aigney ny briwnys ve cowraghyn toshiaght meenaghtys chreeney. Foddee ymmodee staydyn elley, goaill stiagh doilleeidyn y thyroid, vitamin B12 injil, fo-çheetyn saaseyn lheeys, trimshaght as doilleeidyn cadley, cur er caghlaaghyn gollrish shen. Cha nod agh cliaghteyr leaghtey gra dy vel meenaghtys chreeney ayn. Ta feme er cooney lheeys çhelleeragh my ta mee-hushtey çheet dy doaltattym.
- Ta jarrood nish as reesht cadjin lesh eash; ta caghlaaghyn ta cur seaghyn er bea gagh laa feeu jeeaghyn orroo.
- Ta'n Alzheimer's Association cur sheese 10 cowrey raaue, as dagh fer marish caghlaa cadjin lesh eash dy cho-haslyss.
- Foddee doilleeidyn y thyroid, vitamin B12 injil, fo-çheetyn saaseyn lheeys, trimshaght, doghanyn as doilleeidyn cadley cur er cooinaghtyn, as foddee paart jeu v'er nyn lheihys.
- Cha nod agh cliaghteyr leaghtey gra dy vel meenaghtys chreeney ayn; cha nod quiz ny prove ayns thie shen y yannoo.
- Foddee mee-hushtey ta çheet dy doaltattym, harrish ooraghyn ny laghyn, ve delirium as ta feme er cooney lheeys çhelleeragh.
Er y duillag shoh (7 rheynn)
- Cre ta ny cowraghyn toshiaght meenaghtys chreeney?
- Cre’n aght ta shenn eash cadjin gollrish ny neu-gollrish meenaghtys chreeney?
- Cre elley oddys cur er doilleeidyn cooinaghtyn?
- Ta mee-hushtey doaltattym ny stayd lheeys çhelleeragh
- Kys neem’s aarloo son y chuirrey rish y lhiaghteyr?
- Loayrt mysh y chooish dy kenjal
- Loayr rish lhiaghteyr
Foddee eh ve agglagh cur tastey da caghlaaghyn ayns dty chooinaghtyn hene, ny ayns cooinaghtyn persoon t’ou kiarail jeh. Foddee yn duillag shoh cooney lhiat cur-my-ner tra lhisagh oo cuirrey y yannoo rish lhiaghteyr as kys dy yannoo aarloo er e hon. Cha nod eh gra dhyt dy vel meenaghtys chreeney ec peiagh erbee. Cha nod agh cliaghteyr leaghtey gra dy vel meenaghtys chreeney ayn, as cha nel ymmodee staydyn ta cur er doilleeidyn cooinaghtyn ny vees meenaghtys chreeney eddyr. Ny jean treishteil er quiz ny provaghyn er-linney.
Cre ta ny cowraghyn toshiaght meenaghtys chreeney?
Ta’n Alzheimer’s Association cur sheese 10 cowrey toshiaght. T’eh cur dagh fer marish caghlaa cadjin lesh eash dy cho-haslyss. Ayns goan ain hene:
| Cowrey ta feeu jeeaghyn er | Ny smoo cadjin lesh eash |
|---|---|
| Coayl cooinaghtyn ta cur seaghyn er bea gagh laa, myr jarrood reddyn va er y gherrid ny briaght yn un red reesht as reesht | Jarrood ennym ny cuirrey nish as reesht as cooinaghtyn er ny lurg |
| Doilleeid lesh plannal ny feyshtyn y reaghey, myr eiyrt er resipey ta enney ort ny freayll coontey jeh billaghyn | Marran nish as reesht lesh billaghyn y thie |
| Doilleeid cur jerrey er obbraghyn ta enney ort ec y thie, ec yn obbyr ny mooie | Laccal cooney nish as reesht lesh reaghys microwave ny recoyrtys claare çhellveeish |
| Coayl coontey jeh laghyn, imbaghyn ny raad t’ou | Doll magh er laa yn çhiaghtin, eisht feddyn magh eh |
| Doilleeid noa lesh feysht foddid, lhaih ny cur tastey da daaghyn | Caghlaaghyn rish keeayll voish cataractyn |
| Doilleeidyn noa lesh focklyn, myr scuirr ayns mean co-loayrtys ny gra yn ennym aggairagh er reddyn | Feddyn eh doillee nish as reesht dy gheddyn yn fockle cair |
| Cur reddyn ayns boaylyn neuchadjin as gyn jargaght ad y gheddyn reesht | Cur red ennagh ayns boayl aggairagh nish as reesht as feddyn eh liorish jannoo seose ny cassanyn |
| Briwnys moal, myr lesh argid ny kiarail persoonagh | Jannoo drogh vriwnys nish as reesht |
| Tayrn ersooyl veih curryn‑seyr, obbyr ny reddyn sheshoil | Ny keayrtyn cha nel oo gearree goll gys çhaglym lught-thie ny sheshoil |
| Caghlaaghyn ayns aigney ny persoonaght, myr çheet dy ve mee-hushtagh, ammyssagh, agglagh ny imneagh | Aghtyn er lheh dy yannoo reddyn as çheet dy ve corree tra ta cliaghtey caghlaa |
Cha nel un cowrey er e hon çheet er dy vel meenaghtys chreeney ayn. Yn red scanshoil eh caghlaa veih’n aght ta cadjin son y pheiagh shen, er-lheh my t’eh jannoo bea gagh laa ny s’doillee.
Cre’n aght ta shenn eash cadjin gollrish ny neu-gollrish meenaghtys chreeney?
Ta’n National Institute on Aging (NIA) gra dy vel ymmodee sleih shinney cur tastey dy vel ad cooinaghtyn ny s’moal, ny dy vel ad jarrood boayl reddyn ny billey nish as reesht. Dy cadjin, t’ad shoh cowraghyn jeh jarrood beg. Cha nel meenaghtys chreeney ny ayrn cadjin jeh shenn eash. Ta doilleeidyn cooinaghtyn trommey jannoo obbraghyn gagh laa doillee, myr shooyl gleashtan, ymmyd y çhellvane ny goll thie.
Ta’n NIA cur coyrle dy loayrt rish lhiaghteyr my ta peiagh:
- Briaght ny h-un cheishtyn reesht as reesht
- Goll er-shaghryn ayns boaylyn va enney mie oc orroo
- Feddyn eh doillee eiyrt er resipeeyn ny coyrle
- Çheet dy ve ny s’moo mee-hushtagh mychione traa, sleih as boaylyn
- Scuirr dy ghoaill kiarail jeu hene, myr gee dy moal, gyn nighey ny ymmyrkey gyn sauçhys
Ta doilleeid smooinaghtyn eddyr (MCI) ec paart dy leih. Ta shen çheet er dy vel ny smoo doilleeidyn cooinaghtyn ny smooinaghtyn oc na sleih elley jeh’n eash oc, agh t’ad foast jannoo magh bea gagh laa. Ta’n NIA gra dy foddee MCI ve ny chowrey toshiaght jeh Galar Alzheimer, agh cha vel dagh peiagh lesh MCI geddyn eh.
Cre elley oddys cur er doilleeidyn cooinaghtyn?
Foddee ymmodee reddyn, cha nee meenaghtys chreeney ny lomarcan, cur er cooinaghtyn, as ta paart jeu goll er nyn lheihys liorish lheeys. Ta’n NIA cur stiagh:
- Doilleeidyn y thyroid, ny lhooghanyn ny aanney
- Fo-çheetyn saaseyn lheeys
- Trimshaght as imnea
- Vitamin B12 injil ny gyn dy liooar bee follan
- Doilleeidyn cadley
- Ro-ymmyd jeh jough ny drogh-saaaseyn
- Doghanyn, croo fuill ny tumouryn ’sy churn
- Assee da’n chione, myr concussion
- Streeys ny trimshey mooar, myr faagail yn obbyr ny coayl sheshey-poosee
Foddee doilleeidyn clashtyn ny rish keeayll myrgeddin ve goit myr mee-hushtey; jeeagh er y lioar clashtyn ain. Shen yn oyr ta check lheeys scanshoil. Cordail rish yn Alzheimer’s Association, ta lhiaghteyryn dy mennick cur sarey er provaghyn fuill dy yeeaghyn son doilleeidyn thyroid, laccal vitaminyn as doghanyn. Ta cadley mie as lheeys son trimshaght feeu loayrt mychione myrgeddin.
Ta mee-hushtey doaltattym ny stayd lheeys çhelleeragh
Ta feme er cooney lheeys çhelleeragh my ta mee-hushtey çheet dy tappee, harrish ooraghyn ny laghyn. Foddee eh ve delirium. Ta’n VA cur sheese delirium myr stayd lheeys çhelleeragh as t’eh coyrlaghey cur fys er lhiaghteyr y pheiagh er y chooid sloo ny cur eam er 999. Ta cowraghyn goaill stiagh:
- Caghlaaghyn seose as sheese ayns ablid dy smooinaghtyn dy glen
- Doilleeid cur tastey da reddyn
- Smooinaghtyn mee-reiltagh
- Feer chadlagh ny mee-arkey, ny feer neu-veen as imneagh
Foddee shoh taghyrt da peiagh erbee, goaill stiagh sleih ta bio lesh meenaghtys chreeney hannah. Cordail rish yn NHS, ta oyryn cadjin goaill stiagh doghanyn (ta doghanyn y chorys fuallee cadjin ayns sleih shinney as sleih ta bio lesh meenaghtys chreeney), stroak, shughyr fuill injil ayns sleih lesh diabetes, assee da’n chione as paart dy haaseyn lheeys. Choud’s t’ou farkiaght son cooney, fuirree marish y pheiagh as cur gerjagh daue lesh focklyn giare, aashagh. Ny jean briaght ymmodee feyshtyn, as jean tastey jeh saaseyn lheeys erbee t’ad goaill.
Kys neem’s aarloo son y chuirrey rish y lhiaghteyr?
Ta cuirrey mie toshiaght lesh noteyn mie. Ta’n Alzheimer’s Association coyrlaghey cur lhieu:
- Rolley jeh caghlaaghyn ayns cooinaghtyn, aigney as ymmyrkey, lesh sampleyryn er-lheh as mysh tra ren ad toshiaght
- Doilleeidyn slaynt roie as y jiuish, goaill stiagh shennaghys lught-thie jeh doilleeidyn cooinaghtyn
- Dagh saase lheeys er recoyrtys as er-lheh
- Vitaminyn ny cooney-lhiettal erbee
- Dty heshtyn, myr cre ny provaghyn vees jeant, cre whilleen traa nee ad goaill as tra hig ny eiyrtyssyn
Ta shen cooney myrgeddin dy chur lesh oltey jeh’n lught-thie ny carrey ta enney mie oc er y pheiagh. Ta’n NIA soilshaghey dy foddee lhiaghteyryn briaght jeh chammah y pheiagh as oltey jeh’n lught-thie mychione slaynt, saaseyn lheeys, obbraghyn gagh laa as caghlaaghyn ayns ymmyrkey. Foddee lhiaghteyryn myrgeddin:
- Cur provaghyn cooinaghtyn, feyshtyn y reaghey, tastey, coontey as çhengey
- Cur sarey er provaghyn fuill, fuallee as provaghyn elley dy yeeaghyn son oyryn elley
- Jeeaghyn son trimshaght ny staydyn slaynt aignagh elley
- Cur sarey er scansyn y churn myr CT ny MRI
- Cur yn peiagh gys eirinee, myr geriatrician, neurologist, geriatric psychiatrist ny neuropsychologist
Ta’n NIA gra dy vel scrutaghey smooinaghtyn ny ayrn femoil jeh’n Medicare Annual Wellness Visit, as foddee shen ve ny traa dooghyssagh dy hroggal imnea. Cha nel eer ny provaghyn giare ta lhiaghteyryn ymmydey dy liooar er nyn lomarcan dy ghra dy vel meenaghtys chreeney ayn. T’ad ny chied cheim dys scrutaghey ny s’cooilleeney, as foddee eh goaill ny smoo na un churrys dy gheddyn briwnys. Ta’n NIA coyrlaghey dy lhisagh sleih lesh doilleeidyn cooinaghtyn goll er-ash gys y lhiaghteyr dagh 6 dys 12 mee.
Loayrt mysh y chooish dy kenjal
My t’ou imneagh mychione peiagh elley, reih traa sheeoil, preevaadjagh. Loayr mychione reddyn er-lheh t’ou er chur tastey daue, myr imnea son nyn slaynt, cha nee myr cronnaghey. Foddee eh ve ny s’asse coyrle y chur son check slaynt cadjin. Cur yn peiagh stiagh ayns coardailyn as loayr roo myr y persoon aasit t’ad. Foddee ny coyrleyn co-loayrtys ain ve ymmydoil.
Loayr rish lhiaghteyr
My t’ou cur tastey da caghlaaghyn ayns cooinaghtyn, smooinaghtyn, aigney ny ablidyn gagh laa ta noa as ta tannaghtyn taghyrt, jean cuirrey rish lhiaghteyr kiarail bunneydagh. My ta mee-hushtey çheet dy doaltattym, cur eam er 999 ny er lhiaghteyr y pheiagh er y chooid sloo. Ta jeeaghyn er dy leah cur caa dy ve feddyn magh oyryn oddys v’er nyn lheihys as, my she meenaghtys chreeney t’ayn, ta ny smoo traa ayn dy yannoo plannyn as dy gheddyn cooney. Gow kiarail jeed hene trooid shoh myrgeddin; jeeagh er y lioar kiarail hene son kiaraltee ain.
She fysseree cadjin yn duillag shoh, cha nee coyrle lheeys. Jeeagh er y screeuys-follit lheeys ain.
Feyshtyn cadjin
Vel jarrood red beg dy cadjin lesh shenn eash?
Ta paart jeh. Ta'n National Institute on Aging gra dy vel jarrood boayl red ennagh ny billey nish as reesht dy cadjin ny jarrood beg bentyn rish eash. Cha nel meenaghtys chreeney ny ayrn cadjin jeh shenn eash. My ta doilleeidyn cooinaghtyn cur er obbraghyn gagh laa, myr shooyl gleashtan, ymmyd y çhellvane ny goll thie, ve doillee, ta shen feeu loayrt mysh rish lhiaghteyr.
Vod doilleeidyn cooinaghtyn çheet voish red ennagh elley, cha nee meenaghtys chreeney?
Foddee. Ta'n National Institute on Aging cur stiagh doilleeidyn y thyroid, ny lhooghanyn ny aanney, fo-çheetyn saaseyn lheeys, trimshaght as imnea, vitamin B12 injil, ro-ymmyd jeh jough, doilleeidyn cadley, doghanyn as assee da'n chione, mastey reddyn elley. Foddee paart jeu v'er nyn lheihys lurg lheeys, as shen unnane jeh ny oyryn ta check lheeys scanshoil.
Vod mee prove peiagh son meenaghtys chreeney ec y thie?
Cha nod. Cha nod agh cliaghteyr leaghtey gra dy vel meenaghtys chreeney ayn, liorish shennaghys slaynt, scrutaghey corp, provaghyn cooinaghtyn as smooinaghtyn, provaghyn laboraghtoory as ny keayrtyn scans y churn. Cha nel eer ny provaghyn giare ta lhiaghteyryn ymmydey dy liooar er nyn lomarcan dy ghra dy vel meenaghtys chreeney ayn.
Cre lhisagh mee y yannoo my ta peiagh çheet dy ve mee-hushtagh dy doaltattym?
Fow cooney lheeys çhelleeragh. Foddee mee-hushtey doaltattym ve delirium, as ta'n VA gra dy nee stayd lheeys çhelleeragh eh. Cur fys er lhiaghteyr y pheiagh er y chooid sloo ny cur eam er 999, fuirree marish, as jean tastey jeh saaseyn lheeys erbee t'ad goaill.
Bun-farraneyn
Ta shin kiangley rish ny sheshaghtyn as ny ronsaghyn ta’n duillag shoh croghey orroo. Va dagh fer jeu er ny phrowal tra va’n duillag jeant ass y noa.
- 10 Early Signs and Symptoms of Alzheimer's and Dementia · Alzheimer's Association
- Memory Problems, Forgetfulness, and Aging · National Institute on Aging
- How Is Alzheimer's Disease Diagnosed? · National Institute on Aging
- Visiting Your Doctor for Memory Loss · Alzheimer's Association
- Assessing Cognitive Impairment in Older Patients · National Institute on Aging
- When should I worry about Delirium? · U.S. Department of Veterans Affairs
- Sudden confusion (delirium) · NHS