iVakatakilakila ni Sivia ni Nanuma kei na Gauna me Raici Kina na Vuniwai

Na raica ni veisau ena nomu nanuma, se ena nona nanuma e dua o lomana, e rawa ni vakararawataki. Na tabana oqo e rawa ni vukei iko mo vakatulewa na gauna mo tuvanaka kina e dua na veiqaravi vuniwai kei na nomu vakarautaki kina. E sega ni rawa ni tukuna se dua e tiko vua na sivia ni nanuma (dementia). Na vuniwai kilai duadua ga e rawa ni vakadeitaka na sivia ni nanuma (dementia), ka vuqa na ituvaki e vakavuna na leqa ni nanuma e sega ni dementia. Kerekere mo kua ni vakararavi ki na veitarogi ena initaneti se na veidikevi vakataki iko.

Na cava na ivakatakilakila taumada ni sivia ni nanuma (dementia)?

Na Alzheimer’s Association e vakamacalataka e 10 na ivakatakilakila taumada. E vakaraitaka yadua vata kei na ka e dau yaco ena qase taucoko me veidutaitaki. Ena noda vosa:

E dua ga na ivakatakilakila e sega ni kena ibalebale ni dementia. Na bibi sai koya na veisau mai na ka e dau taucoko vua na tamata oya, vakabibi kevaka e vakadredretaka na bula ena veisiga.

Na cava na duidui ni qase taucoko mai na sivia ni nanuma (dementia)?

Na National Institute on Aging (NIA) e kaya ni vuqa na qase era raica ni ra nanuma vakaberaberataki, se ra biuta vakawasoma na ka se guilecava e dua na bili. Oqo e dau ivakatakilakila ni guiguilecavi lailai. Na sivia ni nanuma (dementia) e sega ni tiki ni qase taucoko. Na leqa bibi ni nanuma e vakadredretaka na itaviqaravi ena veisiga, me vaka na draiva, na vakayagataki ni talevoni se na kunea ni sala lesu ki vale.

Na NIA e vakatura me veivosaki kei na vuniwai kevaka e dua:

• E taroga tiko ga na taro vata
• E yali ena vanua e dau kilai vinaka tu
• E dredre vua me muria na ivakarau ni kana se na idusidusi
• E veilecayaki vakalevu cake me baleta na gauna, na tamata kei na vanua
• E cegu mai na nona qaravi koya vakataki koya, me vaka na kana ca, sega ni sili se itovo e sega ni taqomaki

Eso na tamata e tiko vei ira na mild cognitive impairment (MCI). Na kena ibalebale e levu cake na leqa ni nanuma se vakasama mai vei ira na kena itaba ena yabaki vata, ia era se rawa ni qarava nodra bula ena veisiga. Na NIA e kaya ni na MCI e rawa ni ivakatakilakila taumada ni Alzheimer’s, ia e sega ni o ira kece e tiko vei ira na MCI era na tauvi koya.

Na cava tale e rawa ni vakavuna na leqa ni nanuma?

E vuqa na ka tale eso, ka sega ni dementia, e rawa ni tarova na nanuma, ka so e vinaka cake ni sa wainaki. Na NIA e cavuta:

• Leqa ni thyroid, yate se yago
• Revurevu ni wainimate
• Rarawa ni yalo kei na lomaocaoca
• Lailai ni vitamin B12 se sega ni kania na kakana bulabula e rauta
• Leqa ni moce
• Vakayagataki vakasivia ni alakaolo se wainimate gaga
• Mate ni manumanu, na dra e sogo se na ibulubulu ena mona
• Mavoa ni ulu, me vaka na concussion
• Oca se rarawa levu, me vaka na vakacegu mai na cakacaka se na yali ni watina

Na leqa ni rogoci kei na rai e rawa tale ga ni nanumi me veilecayaki; raica na noda idusidusi me baleta na rogoci. Oqo na vuna e bibi kina na dikevi vakavuniwai. Me vaka e kaya na Alzheimer’s Association, na vuniwai e dau kerea na veidikevi ni dra me raica na leqa ni thyroid, na lailai ni vitamin kei na mate ni manumanu. Na moce vinaka kei na wainaki ni rarawa ni yalo e vinaka tale ga me cavuti.

Na veilecayaki vakasauri e leqa tubukoso

Na veilecayaki e yaco vakatotolo, ena vica na aua se siga, e gadrevi kina na veivuke vakavuniwai totolo. E rawa ni delirium. Na VA e vakamacalataka na delirium me leqa vakavuniwai e gadrevi kina na totolo, ka vakatura me qiri vakasauri na nona dauveiqaravi ni bula se na naba ni leqa tubukoso ena nomu vanua. Na ivakatakilakila e oka kina:

• Na veisau veisiga ena rawa ni vakasama matata
• Na dredre ni vagumatua
• Na vakasama e sega ni tuvatuva vinaka
• Na moce vakasivia, se na yavalati kei na leqa vakasivia

Oqo e rawa ni yaco vei dua tale ga, oka kina o ira era sa bula vata tu kei na sivia ni nanuma (dementia). Me vaka e kaya na NHS, na vuna e dau yaco e oka kina na mate ni manumanu (na mate ni manumanu ena sala ni mavoa e dau yaco vei ira na qase kei ira era tiko vei ira na dementia), na stroke, na lailai ni suka ni dra vei ira e tiko vei ira na mate ni suka, na mavoa ni ulu, kei na so na wainimate. Ni o waraka na veivuke, tiko vata kei koya ka vakacegui koya ena vosa lekaleka ka rawarawa. Kua ni taroga e vuqa na taro, ka volai ira na wainimate e gunuva.

Na cava meu vakarautaka ena veiqaravi vuniwai?

E dua na veiqaravi vinaka e tekivu ena ivolatukutuku vinaka. Na Alzheimer’s Association e vakatura mo kauta mai:

1. E dua na lisi ni veisau ena nanuma, yalo kei na itovo, vata kei na ivakaraitaki matata kei na gauna rauta e tekivu kina
2. Na leqa ni bula e liu kei na gauna oqo, oka kina na itukutuku ni matavuvale me baleta na leqa ni nanuma
3. Na wainimate kece e volai kei na wainimate e voli vakataki koya
4. Na vitamin se ivakayakavi ni bula
5. Na nomu taro, me vaka na veidikevi cava ena caka, na kena balavu kei na gauna ena yaco mai kina na macala

E veivuke tale ga mo kauta mai e dua na lewe ni matavuvale se itokani e kilai koya vinaka. Na NIA e vakamacalataka ni na vuniwai e rawa ni tarogi koya na tamata kei na dua na lewe ni matavuvale me baleta na bula, na wainimate, na itaviqaravi ena veisiga kei na veisau ena itovo. Na vuniwai e rawa tale ga ni:

• Cakava na veitarogi ni nanuma, wali ni leqa, vagumatua, wiliwili kei na vosa
• Kerea na veidikevi ni dra, mavoa kei na so tale me raica na vuna tale eso
• Dikeva na rarawa ni yalo se na leqa tale eso ni bula ni vakasama
• Kerea na sikeni ni mona me vaka na CT se MRI
• Vakauta vei dua na kenadau, me vaka na vuniwai ni qase (geriatrician), neurologist, geriatric psychiatrist se neuropsychologist

Na NIA e kaya ni na dikevi ni vakasama (cognitive assessment) e tiki gadrevi ni Medicare Annual Wellness Visit, ka rawa ni dua na gauna vinaka me cavuti kina na nomu kauwai. Na veitarogi lekaleka mada ga era vakayagataka na vuniwai e sega ni rauta me vakadeitaki kina na dementia. Oqo e ikalawa taumada ki na dikevi taucoko cake, ka na vakadeitaki e rawa ni gadrevi kina e sivia na dua na sikovi. Na NIA e vakatura vei ira e tiko vei ira na leqa ni nanuma me ra lesu vei na vuniwai ena veiya 6 ki na 12 na vula.

Na cavuta na ulutaga ena yalomalua

Kevaka o kauwaitaka e dua tale, digitaka e dua na gauna malua ka vuni. Vosa me baleta na ka matata o sa raica, ena ivakarau ni kauwai ki na nona bula ka sega ni veivakacacani. Na vakatura e dua na dikevi raraba ni bula e rawa ni lailai sobu na rere. Vakacurumi koya na tamata ena vakatulewa ka vosa vua me vaka e qase. Na noda idusidusi ni veivosaki e rawa ni veivuke.

Veivosaki kei na vuniwai

Kevaka o raica na veisau ena nanuma, vakasama, yalo se rawa ni cakava na ka ena veisiga ka vou qai toso tikoga, tuvanaka e dua na veiqaravi kei na vuniwai levu. Me baleta na veilecayaki vakasauri, qiria na naba ni leqa tubukoso ena nomu vanua se na nona dauveiqaravi ni bula vakatotolo. Na dikevi totolo e rawa ni kunei kina na vuna e rawa ni wainaki, ka kevaka e dementia, e levu cake na gauna me tuvanaki kina ka kunei na veitokoni. Qaravi iko tale ga ena gauna oqo; raica na noda idusidusi ni qaravi koya na dauqaravi.

Na tabana oqo e itukutuku raraba ga, sega ni ivakasala vakavuniwai. Raica na noda ivakadinadina ni veika vakavuniwai.