Jawawu karawa
Hangal kadǝnza cidawa yalla-a kǝltǝgǝ, cidawa noata-a kǝltǝgǝ, loktu-a na-a wulǝjin ba, kuru hal-a shawari-a faltǝgǝ alamaram dementia bǝlinbe wo. Amma kǝndaram gade, misal thyroid, vitamin B12 gana, kurun kǝri-a, karǝŋkǝlǝ dunowa-a kuru bǝlinem kǝnǝmbe-a, kǝla ngǝwuro adǝgaibe sakkǝna. Luwotǝma ilmuwu-a runzǝ bas kǝndaram adǝga tǝmatǝyin. Hangal faltǝgǝ saita ro kǝnza tǝdǝna banajin sǝdǝna.
- Waktu laa awo gana njǝstǝ kura so-a kǝla; cidawa yalla-a kǝltǝgǝ faltǝna ruiyin ma.
- Alzheimer's Association alamaram hangal kǝltǝbe mewu fǝlezǝna, kuru kǝla-a kǝrtǝ kura so-a faltǝgǝna-a.
- Thyroid, vitamin B12 gana, kurun kǝri-a, karǝŋkǝlǝ dunowa-a, kǝndawu-a kuru bǝlinem kǝnǝmbe-a hangal-a kadǝnzayin; laanza kǝri-a dǝptin.
- Luwotǝma ilmuwu-a runzǝ bas kǝndaram dementia tǝmatǝyin; jarabtǝ online-a kǝla-nyi-a tǝmatǝnzayin ba.
- Hangal faltǝgǝ saita ro (saat laa-a kawu laa-a cidiya) delirium wo, banajin sǝdǝna.
Suro shafi adǝlan (fannu 7)
Hangalnyin-a bi kam raamma-a hangalnzǝ-a faltǝna asutǝ ritta cidiya. Shafi adǝ loktu luwotǝ-a letǝ-a kuru futu dazǝtǝ-a banazǝniyin. Amma kam laa dementia-a tǝna-a wuljǝgǝyin ba. Luwotǝma ilmuwu-a runzǝ bas kǝndaram dementia tǝmatǝyin, kuru hangal kadǝnzǝ sǝdǝna ngǝwuro dementia bawo. Jarabtǝ online-a kǝla-nyi-a tǝmǝne ba.
Alamaram dementia bǝlinbe awi wa?
Alzheimer’s Association alamaram bǝlinbe mewu fǝlezǝna. Kǝla-a kǝrtǝ kura so-a faltǝgǝna-a rokko fǝlezǝna. Kalmanemde-a:
| Alamaram ruiyin ma | Kura so-a ngǝwuro faltǝgǝna |
|---|---|
| Hangal kadǝnza cidawa yalla-a kǝltǝgǝ, misal awo bǝlin badina-a njǝstǝ bi kǝla fal ngǝwuro-a ngǝwuro kǝriwutǝ | Waktu laa su bi loktu-a njǝstǝ amma ngawo tǝngatǝ |
| Nadiro-a bi masǝla-a fattǝgǝ kǝltǝgǝ, misal dafi noata-a gǝtǝ bi biya-a ruiyitǝ | Waktu laa biya fatobe-a batti gana sǝdǝ |
| Faton, cidalan bi deyalan cidawa noata-a dazǝro kǝltǝgǝ | Waktu laa microwave bi TV ruwotǝro bana bǝzǝ |
| Kawu, loktu bi na-a wulǝjin ba | Yimbe kawube-a batti amma ngawo asutǝ |
| Kǝntǝga-a, karantǝ-a bi launi-a asutǝro kǝltǝgǝ bǝlin | Shim kǝltǝgǝ cataract dalil |
| Mana-a kǝltǝgǝ bǝlin, misal manaben dawutǝ bi awo-a su-a batti bowotǝ | Waktu laa kalma ngǝla-a matǝro kǝltǝgǝ |
| Awo-a na batti-a yikkǝ gǝnatǝro dazǝyin ba | Waktu laa awo-a bata-a amma ngawo matǝ |
| Shawari kǝltǝgǝ kǝskebe, misal kǝngǝna bi kǝla tǝlamtǝ-a lan | Waktu laa shawari kǝskebe gana sǝdǝ |
| Cida ngǝla-a, cida-a bi jama-a koltǝ | Waktu laa jama-a bi fado-a letǝro raajin ba |
| Hal bi kǝla kambe-a faltǝ, misal hangal faltǝgǝ, shekku, ritta bi karǝŋkǝlǜ | Ada faltǝna-a wajip ruiyitǝ, sa adǝ faltǝna ritta kǝnza |
Alamaram fal runzǝ dementia mananzǝ bawo. Faida-a shi kǝla kamdǝbe ngǝwuro-a faltǝna, kǝla adǝ cidawa yalla-a kǝltǝgǝna.
Kura so-a dementia-a futu gade wa?
National Institute on Aging (NIA) wulzǝna, kura so ngǝwuro awo-a duwaro tǝnganzayin, bi awo-a batanzayin bi biya-a njǝstanzayin. Adǝ ngǝwuro hangal kadǝnza gana. Dementia kura so-a kǝla bawo. Hangal kadǝnza dunowa cidawa yalla-a kǝltǝgǝyin, misal mota tǝrǝm, wayar faidatǝ bi fatobe-a matǝ.
NIA wulzǝna luwotǝ-a ruiyin ma kam laa:
- Kǝla fal-a ngǝwuro-a ngǝwuro kǝriwu
- Na ngawo noata-a bǝlinnata
- Dafi bi dalil-a gǝtǝro kǝltǝgǝ
- Loktu, am-a bi na-a lan hangalnzǝ faltǝgǝ
- Kǝlanzǝ-a ruiyitǝ kolzǝna, misal kǝmbu ngǝla-a bu ba, kasala ba bi hal kǝltǝbe-a sǝdǝ
Am laa mild cognitive impairment (MCI) tǝna. Adǝye hangal bi fǝram kadǝnza am kura sawa-a kozǝna, amma cidawa yalla-a sǝdin. NIA wulzǝna MCI Alzheimer’s bǝlinbe alamaram wo, amma am MCI-a tǝna samma Alzheimer’s sǝdǝnyi ba.
Awi gade hangal kadǝnzǝ sǝdǝyin?
Kǝndaram ngǝwuro dementia gade lan hangal-a kadǝnzayin, laanza kǝri-a ngawo waltǝyin. NIA adǝga bayanzǝna:
- Thyroid, kǝndawu kǝji-a gǝdibe-a kǝltǝgǝ
- Kurun kǝri-a
- Karǝŋkǝlǝ dunowa-a karǝŋkǝlǜ-a
- Vitamin B12 gana bi kǝmbu ngǝla-a bu ba
- Bǝlinem kǝnǝmbe kǝltǝgǝ
- Kǝnza njimari-a bi kurun lardǝbe-a faidatǝ ba
- Kǝndawu, bu kǝltǝgǝ bi kǝla bǝbuben tumor
- Kǝla bǝbu, misal concussion
- Karǝŋkǝlǜ dunowa bi karǝgǝ, misal cida koltǝ bi kam raamma-a bǝyitǝ
Fǝnemtǝ-a kuru rui-a kǝltǝgǝ-a hangal faltǝgǝ ro tǝmatǝyin; shafidem fǝnemtǝbe-a ruye. Adǝma nanka luwotǝ-a ruiyinzǝ faida. Alzheimer’s Association wulzǝna, luwotǝma ngǝwuro bu jaraptǝ sǝdǝyin thyroid, vitamin gana-a kǝndawu-a ruiyiro. Kǝnǝm ngǝla kuru karǝŋkǝlǝ dunowa-a kǝritǝ-a faidatǝyin.
Hangal faltǝgǝ saita ro kǝnza banajin sǝdǝna
Hangal faltǝgǝ saita ro kǝnza, saat laa-a kawu laa-a cidiya, banajin sǝdǝna. Delirium wo. VA wulzǝna delirium shi adǝ banajin sǝdǝna, kuru luwotǝma kamdǝbe-a saita ro boworo bi 112 boworo shawari sǝdin. Alamaramnzǝ:
- Hangal ngǝla-a faltǝ-a waltǝ-a
- Karǝŋkǝlǜ yikko-a kǝltǝgǝ
- Fǝram tǝlammaa ba
- Kǝnǝm dunowa, bi kǝla kaltǝgǝ-a karǝŋkǝlǜ-a
Adǝ kam yaye-a kǝnzin, kam dementia-a kǝrmai so-a yaye. NHS wulzǝna, dalilwa ngǝwuro kǝndawu (urinary tract infections kura so-a kuru am dementia-a kǝrmai-a ngǝwuro), stroke, diabetes-a bu sukǝr gana, kǝla bǝbu-a kuru kurun laa-a. Bana ishiro kǝla-a, kamdǝ-a rokko napne, mana gana-a lǝmǝn-a hangalnzǝ yikkǝne. Kǝla ngǝwuro-a kǝriwune ba, kuru kurun shi nganzǝ-a ruwone.
Luwotǝ-a letǝro futu dazǝtǝye?
Letǝ ngǝla bǝlinzǝ ruwo ngǝla. Alzheimer’s Association adǝga kudǝro shawari sǝdin:
- Hangal, hal-a kǝla kambe-a faltǝna-a ruwo, misalwa bayin-a kuru sa badizǝna-a
- Kǝndawu ngawo-a kuru kǝrma-a, fado-a hangal kǝndawu-a tǝna
- Kurun samma, luwotǝma sǝdǝna-a bi kasuwulan sandǝna-a
- Vitamin bi supplement samma
- Kǝla kǝriwuma-a, misal jarabtǝ awi sǝdǝyin, sa awi gozǝyin, kuru sawi jawaptǝ-a ishi
Fado kam bi sawa ngǝla kamdǝ-a ngǝla nozana-a kudǝ faida. NIA bayanzǝna luwotǝma kamdǝ-a-a fado-a kǝndawu, kurun, cidawa yalla-a kuru hal faltǝna-a kǝriwunzayin. Luwotǝma adǝga yaye sǝdǝyin:
- Hangal, masǝla fattǝgǝ, karǝŋkǝlǜ, kǝrǝm-a kuru mana-a jaraptǝ
- Bu, fin-a kuru jarabtǝ gade-a dalil gade-a matǝro
- Karǝŋkǝlǝ dunowa bi kǝndaram karǝŋkǝlǝbe gade-a rui
- Kǝla bǝbu scan (CT bi MRI) waltǝ
- Luwotǝma kǝla kura so-a (geriatrician, neurologist, geriatric psychiatrist bi neuropsychologist) letǝ
NIA wulzǝna hangal jaraptǝ Medicare Annual Wellness Visit lan dawari mbeji, adǝ sa ngǝla karǝŋkǝlǜ-a bayanzǝro. Jarabtǝ gana luwotǝma sǝdǝna-a runzǝ bas tǝmatǝro dazǝyin ba. Bǝdiram bǝlin, kuru tǝmatǝ letǝ fal kozǝna gozǝyin. NIA shawari sǝdin am hangal kadǝnza-a tǝna luwotǝ-a kǝntagǝ 6-a 12-a ro waltǝro.
Kǝla adǝ-a nǝm ngǝla lan bayantǝ
Kam gade-a lan karǝŋkǝlǜnyin tǝna ya, sa lǝmǝn-a bi na bǝlin-a fǎne. Awo asutǝna-a wulle, kamdǝbe dondi-a lan bawo lamarra lan. Jaraptǝ kǝndawu ngǝwurobe-a shawari sǝdǝ ritta gana wo. Kamdǝ-a shawari-a ro suro, kam kura ro mananzǝne. Shafidem mana bayantǝ nǝm ngǝla banazǝniyin.
Luwotǝ-a manane
Hangal, fǝram, hal bi cidawa yalla-a faltǝna bǝlin-a kuru dawarta-a asutǝ ya, luwotǝma bǝlinbe-a loktu letǝbe-a tǝmǝne. Hangal faltǝgǝ saita ro kǝnza ya, 112 bowone bi luwotǝma kamdǝbe-a saita ro bowone. Bǝlin lan ruiyin dalilwa kǝri-a dǝptin-a matǝyin, kuru dementia wo ya, nadiro-a bana matǝro sa ngǝwu tǝna. Kǝlanyin-a yaye ruiyine; shafidem kǝla kǝlanǝm ruiyitǝ ruye.
Shafi adǝ bayanna ngǝwuro, shawari luwotǝbe bawo. Bayanna luwotǝbe ruye.
Kura-kura bayintin
Awo njǝstǝ kura so-a kǝla wa?
Laanza kǝla. National Institute on Aging wulzǝna, awo gana bata-a njǝstǝ-a biya gana njǝstǝ-a ngǝwuro kura so-a kǝla hangal kadǝnza gana wo. Dementia kura so-a kǝla bawo. Hangal kadǝnza cidawa yalla-a kǝltǝgǝ, misal mota tǝrǝm, wayar faidatǝ, biya fatobe matǝ, luwotǝ-a ruiyin ma.
Hangal kadǝnza dalil dementia gade lan kǝnza wa?
Aa, kǝnza. National Institute on Aging thyroid, kǝndawu kǝji-a gǝdibe-a, kurun kǝri-a, karǝŋkǝlǜ dunowa-a, vitamin B12 gana, kǝnza njimari-a, bǝlinem kǝnǝmbe-a, kǝndawu-a kuru kǝla bǝbu-a bayanzǝna. Laanza kǝri-a ngawo waltǝyin, adǝma nanka luwotǝ-a ruiyinzǝ faida.
Kam laa faton dementia-a jarabtǝyin ba wa?
A'a. Luwotǝma ilmuwu-a runzǝ bas kǝndaram adǝga tǝmatǝyin, labar dondi, kǝla jaraptǝ, hangal-a fǝram-a jaraptǝ, lab jaraptǝ-a kuru sa laa kǝla bǝbu scan-a faidatǝyin. Jarabtǝ gana luwotǝma sǝdǝna-a runzǝ bas tǝmatǝro dazǝyin ba.
Kam laa saita ro hangalnzǝ faltǝna ya, awi dǝptǝye?
Banajin sǝdǝna. Hangal faltǝgǝ saita ro delirium wo, VA wulzǝna shi adǝ banajin sǝdǝna. Luwotǝma kamdǝbe-a saita ro bowone bi 112 bowone, kamdǝ-a rokko napne, kuru kurun shi nganzǝ-a ruwone.
Dalilwa
Andiye kəlan chaptin jamiyya kuru nazari shafi adǝ kəlan dazanadəro. Kuru kəlanzə sammaso dǝganaza sa shafi dǝ bəlindotəlan.
- 10 Early Signs and Symptoms of Alzheimer's and Dementia · Alzheimer's Association
- Memory Problems, Forgetfulness, and Aging · National Institute on Aging
- How Is Alzheimer's Disease Diagnosed? · National Institute on Aging
- Visiting Your Doctor for Memory Loss · Alzheimer's Association
- Assessing Cognitive Impairment in Older Patients · National Institute on Aging
- When should I worry about Delirium? · U.S. Department of Veterans Affairs
- Sudden confusion (delirium) · NHS