Demencia ñepyrũha ha arakaʼépa ejehechauka pohanohárape

Rehechávo ñemoambue nde manduʼápe térã peteĩ tapicha rehayhúva manduʼápe, ikatu nemondýi. Ko kuatia ikatu ne pytyvõ reikuaa hag̃ua arakaʼépa ejapo peteĩ cita pohanohára ndive ha mbaʼéichapa ñembosakoʼi. Ndaikatúi heʼi oĩpa demencia mavavépe. Peteĩ pohanohára katupyry añónte ikatu heʼi demencia oĩpa, ha heta mbaʼe omoambuéva manduʼa ndahaʼéi demencia. Ani ejerovia umi ñeporandu térã jehecha ñandutípe.

Mbaʼe umi demencia ñepyrũha?

Alzheimer’s Association ohechauka 10 ñepyrũha. Peteĩteĩ oñembojoaju peteĩ ñemoambue jepivegua rehe. Ñane ñeʼẽme:

Peteĩ ñepyrũha añoite ndahaʼéi demencia. Iporãva haʼe pe ñemoambue pe tapicha jepokuaágui, koʼýte ombohasýramo ára ha ára tekove.

Mbaʼéicha iñambue pe jepivegua demenciágui?

National Institute on Aging (NIA) heʼi heta tapicha ijedáva ohechakuaa imanduʼa mbeguekuevéva, térã sapyʼánte ohundi mbaʼe térã omboyke peteĩ kuatia jehepymeʼẽ. Koʼãva haʼe jepi manduʼa michĩ. Demencia ndahaʼéi mbaʼe oikóva jepiveguápe. Mbaʼe manduʼa apañuái vai ombohasy tembiapo ára ha ára, peteĩháicha mbaʼyrumýi jejapo, pumbyry jeipuru térã óga rape jejuhu.

NIA heʼi iporã oñemongeta pohanohára ndive peteĩ tapicha:

• Oporandujey jey jey peteĩ mbaʼe
• Okañy tenda oikuaaporãvape
• Iñepysanga ohapykueho hag̃ua tembiʼu rape térã tape rape
• Oñemokõi hetave ára, tapicha ha tenda rehe
• Noñangarekóivoi hesegue, peteĩháicha hoʼu vai, ndojahuái térã ojapo mbaʼe iñapañuáiva

Oĩ tapicha oguerekóva ñeimoʼã apañuái michĩ (MCI). Kóva heʼise oguereko manduʼa térã ñeimoʼã apañuái hetave ambue ijedyva rehe, ha katu omboguata gueteri ára ha ára tekove. NIA heʼi MCI ikatu haʼe Alzheimer ñepyrũha, ha katu opavave MCI reheve ndoguerekói upe mbaʼe.

Mbaʼe ambuépa ikatu omoambue manduʼa?

Heta mbaʼe, ndahaʼéiramo demencia, ikatu ombyai manduʼa, ha heta iporãve oñepohano rire. NIA omombeʼu:

• Tiroides, pitikiriʼái térã akã memby apañuái
• Pohã rembiapoʼi vai
• Pyʼaho ha jepyʼapy
• Vitamina B12 saʼive térã ndahaʼúiramo tembiʼu porã
• Ke apañuái
• Kaguy térã pohã vai jepuru
• Mbaʼasy mbyai, tuguy ñypa térã akãme ruruʼa
• Akã ñembyai, peteĩháicha akã ñembota
• Jepyʼapy vai térã ñeñandu vai, peteĩháicha tembiapógui jeheja térã oñehundi peteĩ tembireko

Ehendu térã hecha apañuái ikatu avei ojehecha ñemokõiramo; ehecha ore ehendu rehegua mboʼepy. Upévare iporã oñehecha pohanohárape. Alzheimer’s Association heʼi pohanohára sapyʼánte ojerure tuguy jehecha ohecha hag̃ua tiroides apañuái, vitamina saʼive ha mbaʼasy mbyai. Iporã avei oñeñeʼẽ ke porã rehe ha pyʼaho ñepohano rehe.

Ñemokõi sapyʼaite haʼe mbaʼe oñeñangareko vaʼerã pyaʼe

Ñemokõi oñepyrũva pyaʼe, aravo térã ára pukukue, oñeñangareko vaʼerã pyaʼe. Ikatu haʼe delirium. VA ohechauka delirium haʼe peteĩ mbaʼe oñeñangareko vaʼerã pyaʼe ha heʼi ehenói pyaʼe pe tapicha pohanohára térã nde tenda pytyvõ pyaʼe papaha. Umi mbaʼe ojehecháva apytépe:

• Ojupi ha oguejy pe katupyry oñeimoʼã hesakã hag̃ua
• Iñepysanga oñeñangareko hag̃ua
• Ñeimoʼã noĩporãiva
• Oke hetaiterei térã okyhyje ha noñemoĩporãi

Kóva ikatu oiko avavépe, umi tapicha oikovéva demencia reheve jepe. NHS heʼi umi mbaʼe hetave oikóva apytépe oĩ mbaʼasy mbyai (ty ryru mbaʼasy mbyai oiko jepi tapicha ijedávape ha tapicha oikovéva demencia reheve), akã tuguy ñypa, tuguy eʼỹ diabetes reheve, akã ñembyai ha heta pohã. Rehaʼarõ aja pytyvõ, eime pe tapicha ndive ha emomýi chupe ñeʼẽ mbykýpe ha hesakãme. Ani eporandu heta mbaʼe, ha ehai umi pohã hoʼúva.

Mbaʼéichapa añembosakoʼi pohanohára rendápe jeho hag̃ua?

Peteĩ cita iporã oñepyrũ jehai porãgui. Alzheimer’s Association heʼi iporã regueru:

1. Peteĩ tysýi ñemoambue rehegua manduʼa, pyʼaguasu ha teko rehe, techapyrã hesakãme ha mboy árape oñepyrũ
2. Mbaʼasy orekovaʼekue ha oguerekóva koʼág̃a, oikehápe ogaygua rembiasakue manduʼa apañuái rehegua
3. Opaite pohã jeruréva ha ndajerureivaʼekue
4. Oimeraẽ vitamina térã moĩmbaha
5. Ne porandukuéra, peteĩháicha mbaʼe jehechapa ojejapóta, mboy ára ipukúta ha arakaʼépa ojehupytýta pe tembiapokue

Iporã avei regueru peteĩ ogaygua térã angirũ oikuaaporãva pe tapichápe. NIA omyesakã pohanohára ikatu oporandu pe tapichápe ha peteĩ ogayguápe resãi, pohã, ára ha ára tembiapo ha teko ñemoambue rehe. Pohanohára ikatu avei:

• Omeʼẽ jehecha manduʼa, apañuái ñemyatyrõ, jeñangareko, papaha ha ñeʼẽ rehe
• Ojerure tuguy, ty ha ambue jehecha oheka hag̃ua ambue mbaʼe
• Ohecha oĩpa pyʼaho térã ambue pyʼa apañuái
• Ojerure akã raʼãnga, peteĩháicha CT térã MRI
• Omondo peteĩ katupyrývape, peteĩháicha tapicha ijedáva pohanohára, akã rasy pohanohára, ijedáva pyʼa pohanohára térã akã reko kuaahára

NIA heʼi ñeimoʼã jehecha haʼe peteĩ pehẽ Medicare Arypýi Tesãi Jehechápe, ha ikatu haʼe peteĩ ára iporãva oñeñeʼẽ hag̃ua. Umi jehecha mbykýva pohanohára oipurúva avei ndaikatúi heʼi añónte demencia oĩpa. Haʼe peteĩ ñepyrũ oñehecha porãve hag̃ua, ha ikatu oñeikotevẽ hetave peteĩ jeike. NIA heʼi umi tapicha oguerekóva manduʼa apañuái ojevy vaʼerã pohanohára rendápe 6 térã 12 jasy pukukue.

Mbaʼéichapa oñeñeʼẽ mborayhúpe

Reñemondýiramo ambue tapicha rehe, eiporavo peteĩ ára kirirĩ ha ñemíme. Eñeʼẽ mbaʼe hesakã rehecha rehe, eñeʼẽ hag̃ua nde reñangareko hese, ndahaʼéiramo peteĩ ñemombeʼu vai. Ejerureramo peteĩ jehecha tuichakue, ikatu ndopytaʼýi chupe. Eike pe tapicha ndive umi jeʼepyre rehe ha eñeʼẽ chupe peteĩ kakuaáva ramo. Ore ñemongeta mboʼepy ikatu ne pytyvõ.

Eñeʼẽ pohanohára ndive

Rehecháramo ñemoambue manduʼápe, ñeimoʼãme, pyʼaguasúpe térã ára ha ára tembiapópe, haʼéramo pyahu ha oiko meme, ejapo peteĩ cita pohanohára ypyguáva ndive. Ñemokõi sapyʼaite rehe, ehenói nde tenda pytyvõ pyaʼe papaha térã pe tapicha pohanohára pyaʼe. Oñehesa hag̃ua pyaʼe ikatu ojejuhu mbaʼe oñemyatyrõkuaa ha, haʼéramo demencia, oĩ hetave ára oñemboguata ha ojejuhu pytyvõ hag̃ua. Eñangareko avei ndejehe; ehecha ore ñangarekohára jeñangareko tee mboʼepy.

Ko kuatia omeʼẽ marandu tuichakue, ndahaʼéi pohanohára ñemoñeʼẽ. Ehecha ore pohanohára ñemomarandu.