Ezira efupi
Tjita omayuva omanene okaṱiṱi, omuhuka weyuva nokuri popezu nondyero yomundu ndje ri nayo eyuva arihe. Mu pa otjiungura tjatjiri notjiṱiṱi tjokutjita nawa, tjimuna okutwapo omitiṱiro, okukosa ovihape, okuputira otjiyandjewa poo okuturika otjiriko. Hupa pamwe omizumbi nomafano omakuru nge ri omatjiukwa, raera ovaenda komurungu woruveze, nu u tunine ondjuwo ndji ṱuna. Tjita imbi uriri mbi mo yenene okutjita nawa; eyuva esupi ndi ṱuna ri ri nawa.
- Nyandera omuhuka weyuva, tjimuna omarya wokomutenya poo omarya womuhuka, indu tji pe kara oupanga wokuvanga okukangavara kongurova.
- Yandja oviungura vyatjiri: okutwapo omitiṱiro, okukosa ovihape, okuputira, okuzirika poo okutwapo ovikurya vyomahando.
- Omizumbi nomaimburiro nge ri omatjiukwa nomambo wozofoto omakuru oviṋa oviṱiṱi vyokuhupa pamwe oruveze rweyuva.
- Raera ovaenda imbi mave kamuna komurungu woruveze, nu u raise omundu ozofoto za imba mave ya.
- Tunina ondjuwo ndji ṱuna pu ne ekangungu poo otjombanda ndje suvera, nu yandjera ovaenda ovaṱiṱi poruveze rumwe.
- Yandja imbi mbi mavi tjiti oupanga ounyingi, nandarire oviziriko mbi mavi munika otja ovikurya nomarama omengi nge tema nokuzima.
Koutara imbwi (Omitara 7)
Omayuva omanene maye yenene okutupwisa ozondjiviro ozombwa, nu wina maye eta ombosiro, otjimbumba tjovandu nomarundurukiro meyuva eṱiṋa. Ku omundu ngu nomutjise wokuzemba, omayuva omanene omawa potuingi ye kara okaṱiṱi, ye kayenda kouriri nu ye tungwa moviṋa mbi ma yenene okunyanda nai. Omiano mbi mavi ungura ku Thanksgiving, Christmas, Hanukkah, Ombeibela Ombwa nomayuva womazumo weṱunḓu.
Me rongerisa vi eyuva nda ṱuna?
Uta nondyero yomundu nu u rongerise eyuva okuhitasana na yo. Alzheimer’s Foundation of America mai tunduuza kutja omayuva omanene ye tjitwe omuhuka weyuva, mena rokutja ouvanga wokuvanga okukangavara potuingi u kurira ko kongurova nokomatundu (povikando tjiva u isanewa sundowning). Omarya wokomutenya poo womuhuka weyuva omanene mape yenene okurira omuṱiṱi okukapita omarya wongurova.
- Tjita kutja otjivaro tjovandu tji rire otjisemba. Ombongarero okaṱiṱi, poo ovaenda mave ya ovaṱiṱi poruveze rumwe, potuingi i rira omuṱiṱi okukapita otjiriro tjimwe tji tje ura ovandu.
- Yandja oviungura. Ningira ovazamumwe okutjinda ovikurya, okukaranda poo okukara pu nomundu ngunda ove ama u tereka. Hungira oukahu kutja otjiṋe tji matji vatere.
- Tjita oviziriko oviṱiṱi. Alzheimer’s Association mai tja omarama nge tema nokuzima maye yenene okutjita ouvanga, nu ousuweṱe poo ovihape mbya ungurwa mbi mavi zikisiwa mavi yenene okumunikwa otja ovikurya.
- Toora kutja otjiṋe tji mo isa. Indu otjir practise tje rira otjizeu poo tji nombandarero, o sema okutjiisa poo okurora otjiṋa tjarwe tji ṱuna.
Oviungura viṋe vyomayuva omanene mbi matu yenene okutjita pamwe?
Toorora oviungura novinyandwa mbi mavi hitasana na imbi omundu mbi ma yenene okutjita ndino. Okukara norupa meyuva otjinanḓengu tjinene okukapita kutja ovikurya vya piti vi.
- Twapo omitiṱiro pamwe. Twapo ovitjendje rutenga, okuzambo ozonapikine, nu okuzambo ozombiya. Okupeta ozonapikine otjiungura otjiwa okutjitira tji wa haama.
- Kosa nu u haṋe ovihape. Okukoha ozombatatate poo okutoora omakunde komitiṱiro wokuterekera oviṋa oviṱiṱi noviheṋu kovandu ovengi mbaave tereka rukuru.
- Pirura, vanga poo twapo. Okupirura ocranberry sauce, okuvanga otjiṋa otjiṱiṱi poo okutwapo ovikuki motjitjendje ku tjita omake kutja ye kare nomoṋa kokure nezuko nomiṋe.
- Putira otjiyandjewa. Teta orutjato notape komurungu woruveze, nu yandjera omundu a pete nokuporosa. Okutja tja putirwa nawa katjiṋa otjinanḓengu.
- Turika oviziriko oviṱiṱi. Toorora oviziriko mbi hi nokuteyika nondjuwo okaṱiṱi, tjimuna otjiringa poo omuti omuṱiṱi.
- Ungura otjiṋa otjiṱiṱi tji tja ungurwa nomake. Oruvanda rwomapepa, otjiperendero tjomayo poo okarambo keyuva omanene nozostampu mavi ungura nawa. Embo retu rozoviungura vyomake ri noviano vyarwe.
- Imbura nu u puratene. Omaimburiro womayuva omanene nge ri omatjiukwa omapupu okuhita mo, nandarire ku omundu ngu ma hungire okaṱiṱi nai. Tara embo retu romizumbi kutja u ungure oruteto rwomizumbi.
- Tara ozofoto zomakuru zomayuva omanene. Eta omambo wozofoto womayuva omanene omakuru nu u ṋanga omahungi (“Ndji raera ohunga notjiriro hi”) pendje nokupura kutja ouṋe ngu ri pi. Embo retu rozondjiviro mari kahurura nawa.
- Nyanda otjinyandwa otjiṱiṱi pamwe. Picture bingo i printwa moure womaminute nu i ungura kovandu avehe, nu conversation cards ze yandja otjiṋa ku avehe okutjihungirira.
- Randisa ozombara pamwe. Omapandje wokurandisa ozombara omapupu maye yenene okuprintwa kutja ovanatje novakurundu ve yandje pamwe potjiriro.
- Tarera otjiperendero tjeyuva omanene tji tji suverwa. Otjiperendero tji tji ri otjatjiukwa tji suva, nu o sema okutara orupa rwatjo uriri.
- Karyanga okaṱiṱi okutara omarama. Okuryanga kouriri popezu nozondjuwo nda zirwa mape yenene okurira omuṱiṱi okukapita otjitjitwa tji tje ura ovandu.
Indu okutereka kwa ri otjiṋa otjinene mehupo romundu, embo retu roviungura vyonganda otja ovingi vyokutjita ri noviano vyarwe vyokutjita oviungura vyokombinika kutja vi rire oviheṋu novinyandisiwa.
Me rongerisa vi ovaenda?
Raera ovaenda imbi mave kamuna komurungu woruveze, tjinene ovazamumwe mbe hiya ryere oruveze orure. Alzheimer’s Association mai tunduuza kutja u kahurure kutja omarundurukiro mozondjiviro nomeritjindiro maye zu komutjise, kaye zu komundu omuini.
- Yandja omiano oviṱiṱi: ve hungire umwe poruveze, ve yandje oruveze rwokumana ombango, ave ha vyurura poo okupura omapuriro omengi, nu ve zire kOmbepo yomundu indu omambo tji ye ri ouzeu okuzuva.
- Tja kutja otjiṋe tji tji vatera notjiṋe tji tji hihamisa. Indu omaraka omatungame, okutumbwa poo ovitjitwa tjiva tji vi eta ouzeu, tja nao.
- Tjiukisa ovaenda komurungu woruveze. Raisa omundu ozofoto za imba mave ya nu u yandje ehungi rimwe poo yevari, poo u rongerise ehungi esupi rotjinghondo poo rotjiperendero komurungu weyuva.
Omiano vyetu vyokuhungira vi nondjivisiro onyingi.
Tjike indu tji tja rira otjizeu tjinene?
Tunina ondjuwo ndji ṱuna komurungu wokutja ovaenda ve ye, kokure nombosiro, pu noviṋa mbi ri omatjiukwa mbya suva tjimuna ekangungu, otjombanda poo otjiungura otjiṱiṱi. I yandja rukuru nu povikando ovingi: “Tu haama pi ṱina kOuṱiṱi?”
Okupita potjiriro, okukarara rukuru poo okurira orupa rweyuva otjiṋa otjiwa, katjiṋa otjihihamise. Indu omundu tja hihamwa omutima, eraka nda ṱuna, eimburiro ndi ri otjatjiukwa poo okuryanga pondjuwo yarwe potuingi vi vatera okukapita omapukurukiro. Embo retu rohungiriro yomongurova nokuhinokusuva ri noviano vyarwe vyomangurova.
Eṱunḓu ndi ri kokure mari yenene vi okukara norupa?
Ovitjitwa vyotjiperendero vi yandjera ovazamumwe okukara norupa nokuhinokuwedera kotjimbumba tjovandu. Alzheimer’s Association mai tunduuza kutja ovitjitwa mbi vi kare nondyero, otjotjihorera okwiimbura omaimburiro womayuva omanene, okuyandja ozofoto zomayuva omanene omakuru, okutereka otjikurya tjimwe pamwe poo okutarera otjiperendero tjeyuva omanene poruveze rumwe. Tjita ovitjitwa ovisupi, nu ningira ovandu ve hungire umwe poruveze, mena rokutja omahungiriro omengi poruveze rumwe omauzeu okuyezuva. Embo retu rovitjitwa vyotjinghondo notjiperendero ri noviano vyokutjita katjikeṱikeṱi.
Indu omundu tja tura motjivaro tjokuvatera ovandu mbozondjiviro, pura omirari vyomaryero nu u ningire ovakarere okutjivatera okurongerisa ehungi. Embo retu rokuryera omundu motjivaro tjokuvatera ovandu mbozondjiviro mari hungire ohunga na imbi mbi mo sokutjinda nokutja mo piti vi nawa.
Oviyandjewa viṋe mbi hitasana na omundu ngu nomutjise wokuzemba?
Oviyandjewa oviṱiṱi noviheṋu mbi ma yenene okunyanda nai potuingi vi ungura nawa: ovikurya mbye suvera, ekangungu poo okandjesi kombaranga, omizumbi mbi ri omatjiukwa, okalindeli kozombara ozonene, poo embo rozofoto zeṱunḓu. Alzheimer’s Association mai rongo kutja u yepe ovitjendje mbi nombandarero, oviṋa vyombunane mbi ri ovizeu novinyandwa vyozombapa mbi ri ovizeu.
Okuyandja mape yenene okurira otjinanḓengu tjimuna okuyangera. Okutuna ovikuki omundu mbya vatera okutereka, poo okumuyandjera okuputira otjiyandjewa tji wa randa, ku mu yandjera okukara norupa moruveze rweyuva. Otjinyandwa tjozofoto zeṱunḓu otjirongwa tjarwe: photo pairs tji tjita ozofoto nḓa toororwa okaṱiṱi okurira otjinyandwa otjiṱiṱi tjokusanisa motjinternet.
Ritjevera wina ove omuini
Omayuva omanene ye weda oviungura kovitarero. Yandjera omundu warwe a yakure ovaenda poo a tereke onḓera, tja kako kovitjitwa mbi mavi rire ovizeu, nu u toore orusuvo ngunda varwe amave kara pu nomundu. Indu ove poo omundu ngu u mu tarera tji mwa vera, okuvunga okuza pehaṋa poo ehungi rotjiperendero oryero oruwa tjinene. Embo retu rokuritjevera kwomutjevere ri nombatero yarwe.
Omapuriro yeuva kehe
Omundu ngu nomutjise wokuzemba ma yenene okutjita tjike meyuva ra Thanksgiving?
Mu pa otjiungura otjiṱiṱi notjiṱiṱi tjokutjita nawa tji tji hitasana na imbi mbi ma yenene okutjita ndino: okukosa ovihape, okupirura ocranberry sauce, okutwapo omitiṱiro, okupeta ozonapikine poo okutwapo ovikurya vyomahando motjitjendje. Kombunda, tara pamwe ozofoto zomukuru zeṱunḓu poo imbura pamwe omaimburiro nge ri omatjiukwa. Okukara norupa meyuva otjinanḓengu tjinene okukapita kutja otjiungura tja piti vi.
Hapo tu sokukara nombongarero onene yeṱunḓu?
Indu uriri tji mai yenene okutjita nawa. Otjimbumba tjovandu nombosiro mavi yenene okurira omuzeu, ku nao omaṱunḓu omengi maye rundurura okuyenda kombongarero okaṱiṱi nomaryo omuhuka, poo ovaenda mave ya movimbumba oviṱiṱi. Alzheimer's Association mai tunduuza ovatarere kutja ve tjite imbi uriri mbi mave yenene okutjita nawa nokuhinombandarero.
Me rongerisa vi eṱunḓu ndi hiya ryere oruveze orure?
Ve raera komurungu woruveze ohunga nomarundurukiro ngu mave kamuna, nokutja omarundurukiro ngo maye zu komutjise, kaye zu komundu omuini. Ve ningira kutja ave ha vyurura poo okupura omapuriro omengi, kutja ve hungire umwe poruveze, nokutja ve yandje oruveze rwomaziriro. Okuraisa omundu ozofoto zovaenda komurungu woruveze wina mape yenene okuvatera.
Oviyandjewa viṋe mbi hitasana na omundu ngu nomutjise wokuzemba?
Oviṋa oviṱiṱi noviheṋu mbi ma yenene okunyanda nai: ovikurya mbye suvera, ekangungu poo otjombanda tjombaranga, omizumbi mbi ri omatjiukwa, poo embo rozofoto zeṱunḓu. Yepa oviṋa vyombunane mbi ri ovizeu, ovitjendje novinyandwa vyozombapa mbi ri ovizeu. Okumuhinga kutja a kare norupa mokuyandja, tjimuna okuputira otjiyandjewa poo okuṱuna ovikuki mbya vatera okutereka, wina mape yenene okurira otjiyandjewa.
Ozongondzero
Tu twa ko oviungura nozondando ndo outara imbwi tji u zama ko. Aihe ya taryerwe nawa oruve outara imbwi tji wa rororerwa.
- The Holidays and Alzheimer's · Alzheimer's Association
- 6 Steps to Make Thanksgiving Dementia Friendly · Alzheimer's Foundation of America