Soomuu yeroo yerootti fi dementia: qorannoon maal jedha

Soomuun yeroo yerootti, akka sa’aatii saddeet keessatti qofa nyaachuu ykn torban tokkotti guyyoota lamaaf kaloorii cimsanii xiqqeessuu, xiyyeeffannaa guddaa argata, barreeffamoonni tokko tokko sammuu eegsisuu danda’a jedhanii yaadu. Yoo jaarsa taatan, ykn nama dementia wajjin jiraatu kunuunsitan, wanta qorannoon dhugumatti agarsiisu, fi maaliif of eeggannoon barbaachisaa ta’e, kunooti.

Kun odeeffannoo waliigalaa dha, gorsa fayyaa miti. Doktora ykn ogeessa nyaataa galmaa’e osoo hin haasofsiisin soomuu hin jalqabinaa, ykn nama isin kunuunsitan akkamitti akka nyaatu hin jijjiirinaa. Beeksisa fayyaa keenya ilaalaa.

Soomuun yeroo yerootti dementia ni ittisaa?

Soomuun yeroo yerootti dementia ittisa ykn suuta godha jechuuf ragaan gaariin hin jiru. National Institute on Aging (NIA) akka jedhutti, nyaata kaloorii daangessu ykn soomuu gosa kamiyyuu gorsuuf ragaan gahaan hin jiru, bu’aa fi nageenya isaanii, keessumaa jaarsolii irratti, caalaatti baruun barbaachisa (NIA waa’ee kaloorii daangessuu fi soomuu).

Maaliif ragaan baay’ee xiqqaa dha

NIA sababoota baay’ee kenna:

• Qorannoowwan baay’een bineensota irratti. Qorannoon raammoo xixiqqaa, hantuuta (mice) fi jaldeessa (monkeys) irratti taasifame bu’aa hawwachiisaa kenneera, garuu bu’aan kun namoota irratti hin hojjetu. Bineensota irrattis bu’aan makaa dha; hantuuta gosa tokko tokko keessatti kaloorii daangessuun jireenya gabaabsee jira.
• Qorannoowwan dhala namaa gabaabaa turan. Baay’een isaanii torban muraasaa ykn ji’a muraasaaf turan.
• Qorannoowwan dhala namaa baay’een ulfaatina hir’isuu irratti ga’eessota ulfaatina ol’aanaa qaban irratti xiyyeeffatan, yaadannoo ykn dementia irratti miti.
• Jaarsoliin darbee darbee galmaa’u. Qorannoowwan baay’een namoota umrii 60 ykn isaa gadi galmeessan.

Gulaalaan sirnaawaa 2026 soomuu yeroo yerootti ga’eessota umrii 60 fi isaa ol irratti addatti ilaale. Ragaan gareen umrii kanaa keessatti ammallee xiqqaa akka ta’e, qorannoowwan xixiqqaa, hordoffii gabaabaa fi caasaa makaa qabu akka ta’e argate. Bu’aan yaaduu fi yaadannoo irratti qorannoowwan dhuunfaa irraa dhufe malee bu’aa qorannoowwan walitti qabame irraa miti. Gulaalichi akkasumas qorannoowwan tokko tokko yeroo nyaataa baay’ee gabaabaa ykn soomuu dheeraa bu’aa hamaa wajjin wal-qabsiisan, barreessitoonnis jaarsoliif of eeggannoo gorsan jedhe (gulaalaa 2026 Nutrients keessa).

Qorattoonni tokko tokko yeroo soomuu qaamni cooma akka boba’aatti fayyadamuutti jijjiiramuun sammuu irratti dhiibbaa qabaachuu danda’a jedhanii yaadu, garuu kun ammallee yaada qoratamaa jiru dha. NIA saayinsiin kun hin mirkanoofne jedha.

Soomuun jaarsoliif balaa maal qaba?

Soomuun jaarsolii baay’eef qormaata miidhaa hin qabne miti. Balaawwan danda’amu:

• Ulfaatina yaadamee male hir’achuu. Qaamni isaa barbaaduu caalaa xiqqoo nyaachuun ulfaatina hir’isuu fi humna foon qaamaa hir’isuu danda’a, kunis nama sana laafaa godha.
• Foon qaamaa fi lafee hir’achuu. Qorannoo waggaa lamaa NIA kan deeggare kaloorii daangessuu ga’eessota dargaggeeyyii fi umrii giddu-galeessaa irratti, hirmaattonni cimina lafee fi foon qaamaa xiqqoo hir’ate.
• Qorichoota dhukkuba shukkaaraa wajjin sukkaara dhiigaa gadi bu’uu. Namoonni insulin ykn qorichoota dhukkuba shukkaaraa biroo fudhatan nyaata yoo dhiisan ykn yoo booda godhan sukkaara dhiigaa baay’ee gadi bu’uu danda’a, akka National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases jedhutti. Sukkaara dhiigaa gadi bu’uun mataa jeeqamuu, wal-hin-beekuu fi aaruu fiduu danda’a.
• Bishaan qaamaa dhabuu. Yoo dhugaatiin nyaata waliin dhiisame, namni bishaan qaamaa dhabuu danda’a.
• Mataa jeeqamuu fi kufuu. Mayo Clinic soomuun yeroo yerootti namoonni baay’ee akka dadhaban fi mataa jeeqamu godhuu danda’a, namoota balaa lafee hir’achuu fi kufuu ol’aanaa qabaniif haala fayyaa gaarii ta’uu dhiisuu danda’a jedha (Mayo Clinic waa’ee soomuu yeroo yerootti).
• Bu’aa biroo. Mayo Clinic akkasumas mataa dhukkubbii, miira jijjiiramuu fi garaa qabamuu (constipation) tarreessa, akkasumas soomuun sa’aatii 16 fi yeroo nyaataa sa’aatii 8 yeroo nyaataa biroo wajjin yoo walbira qabamu balaa dhukkuba onnee dabaluu danda’a jedhu ragaan tokko tokko jira jedha. Ragaan sun hin mirkanoofne.

Maaliif dementia wajjin gahaa nyaachuun yaaddoo guddaa dha?

Namoota dementia wajjin jiraatuuf rakkoon idilee nyaata fi dhugaatii gahaa argachuu dha, baay’ee miti. Alzheimer’s Association akka ibsutti, namoonni sadarkaa giddu-galeessaa fi boodaa keessa jiran filannoo nyaataatiin dhiibamuu, nyaachuu irraanfachuu, ykn duraanuu akka nyaatan yaaduu danda’u. Akkasumas nyaanni gadi-aanaan mallattoowwan amalaa dabaluu fi ulfaatina hir’isuu danda’a jedha (Alzheimer’s Association waa’ee nyaata fi nyaachuu).

Alzheimer’s Society akka jedhutti, gahaa nyaachuu dhabuun ulfaatina hir’isuu, humna foon qaamaa hir’isuu, dadhabbii fi laafina fiduu, nama sana laafaa fi dhukkuba daddarbaa irraa fayyuuf xiqqaa godha (Alzheimer’s Society waa’ee fedhii nyaataa).

Sababoota kanaaf, soomuun nama dementia wajjin jiraatuuf yaada gaarii miti. Nyaanni dhiifame salphaatti nyaata dhabame ta’uu danda’a. Jijjiirama nyaachuu nama dementia qabu irratti godhamu kamiyyuu doktora isaanii ykn ogeessa nyaataa galmaa’eetiin qajeelfamuu qaba.

Mallattoowwan nyaachuu ykn dhuguu gadi-aanaa maali?

Kanneen ilaalaa:

• Ulfaatina hir’achuu, ykn uffanni bal’achuu.
• Nyaata dhiisuu ykn nyaata didu, ykn nyaata afaan keessa qabachuu.
• Dadhabbii ykn laafina.
• Garaa qabamuu (constipation), kan nyaata fi bishaan qaamaa dhabuu wajjin wal-qabachuu danda’u.
• Mallattoo bishaan qaamaa dhabuu. NIA afaan goggogaa, mataa jeeqamuu, onnee saffisaan rurrukutuu fi wanta hin jirre arguu, kan dementia ofiin isaas fiduu danda’u, tarreessa (NIA waa’ee rakkoo fayyaa idilee).

Fedhiin nyaataa gadi-aanaan sababoota baay’ee qaba: ilkaan dhukkubuu ykn ilkaan tolfamaa laaffate, qoricha haaraa, gadda, garaa qabamuu, sochii xiqqaa, ykn jijjiirama dhandhama fi urgaa. Mallattoo kanneen kamiyyuu doktora nama sanaa himaa. Sababa barbaaduu danda’u, ogeessa nyaataa ykn dabalataa gorsuu danda’u.

Nama gahaa akka nyaatuu fi dhugu akkamitti gargaaruu dandeessu?

• Nyaata xiqqaa fi nyaata gidduu yeroo yeroodhaan dhiheessaa, nyaata guddaa sadii irra.
• Nyaata jaallatan dhiheessaa, dhandhamni yeroo jijjiirame irraa jijjiiramaa. Yoo fedhiin nyaataa gadi-aanaa ta’e, nyaanni mi’aawaa fudhatama qabaachuu danda’a; sukkaara daangessuuf sababa fayyaa jiraa doktora gaafadhaa.
• Dhugaatii nama sanaaf dhiyoo kaa’aa, koppii xiqqaa guyyaa guutuu dhiheessaa. Shurbaa, firii, dhugaatii kuduraa fi aannan illee ni lakkaa’ama.
• Waliin nyaadhaa yoo danda’ame. Nyaanni carraa hiriyummaa dha, hojii ariifachuu miti.
• Nyaata harkaan nyaatamu yaalaa, akka cuunfaa sanduuqii, kutaa firii ykn kutaa lukkuu, yoo meeshaan nyaataa ulfaate.

Qajeelfamni nyaata keenya yaada nyaata dabalataa qaba. Nyaata qopheessuu irratti gargaaruun hojii waliin hojjetamu gammachiisaa ta’uu danda’a; hojiiwwan mana ilaalaa.

Doktora haasofsiisaa

Karoora soomuu kamiyyuu ofiin osoo hin yaalin dura doktora keessan ykn ogeessa nyaataa galmaa’e waliin mari’adhaa, keessumaa yoo qoricha dhukkuba shukkaaraa ykn dhiibbaa dhiigaaf fudhattan, dhiyeenya ulfaatina hir’iftan, ykn kufuu qabaattan. Nama dementia wajjin jiraatuuf, doktora isaanii soomuu irratti osoo hin taane guyyaatti hammam nyaachuu fi dhuguu akka qaban gaafadhaa.

Wal-hin-beekuun tasaa, of wallaaluu, ykn mallattoo sukkaara dhiigaa baay’ee gadi bu’uu kan dafee hin fooyya’in yoo ta’e gargaarsa fayyaa hatattamaa barbaadaa.