Tidlege teikn på demens og når du bør oppsøke lege

Å leggje merke til endringar i hukommelsen din, eller hos nokon du er glad i, kan vere skremmande. Denne sida kan hjelpe deg å avgjere når du bør bestille time hos lege, og korleis du kan førebu deg til timen. Ho kan ikkje seie om nokon har demens. Berre ein kvalifisert klinikar kan stille diagnosen demens, og mange tilstandar som gir hukommelsesproblem, er slett ikkje demens. Stol ikkje på nettquiz eller sjølvtestar.

Kva er dei tidlege teikna på demens?

Alzheimer’s Association beskriv 10 tidlege teikn. Kvart av dei blir sett opp mot ei typisk aldersrelatert endring til samanlikning. Med eigne ord:

Eitt teikn åleine betyr ikkje demens. Poenget er ei endring frå det som er normalt for den personen, særleg viss endringa gjer kvardagen vanskelegare.

Korleis skil normal aldring seg frå demens?

National Institute on Aging (NIA) seier at mange eldre merkar at dei hugsar ting saktare, eller at dei av og til legg frå seg ting eller gløymer ei rekning. Dette er som regel teikn på mild glemsk. Demens er ikkje ein normal del av aldringa. Alvorlege hukommelsesproblem gjer kvardagsoppgåver vanskelege, som køyring, bruk av telefon eller å finne vegen heim.

NIA rår til å snakke med lege viss nokon:

• Stiller dei same spørsmåla om og om att
• Blir borte på stader dei pleidde å kjenne godt
• Har vanskar med å følgje oppskrifter eller vegforklaringar
• Blir meir forvirra om tid, folk og stader
• Sluttar å ta vare på seg sjølv, til dømes at dei et dårleg, ikkje vaskar seg eller oppfører seg utrygt

Somme har mild kognitiv svikt (MCI). Det betyr fleire hukommelses- eller tenkingsproblem enn andre på same alder, samtidig som dei klarer kvardagen. NIA seier at MCI kan vere eit tidleg teikn på Alzheimers, men ikkje alle med MCI får han.

Kva anna kan gi hukommelsesproblem?

Mange ting, ikkje berre demens, kan påverke hukommelsen, og somme blir betre med behandling. NIA listar mellom anna:

• Skjoldkjertel-, nyre- eller leverproblem
• Bivirkningar av medisin
• Depresjon og angst
• Lågt B12-nivå eller at ein et for lite sunn mat
• Søvnproblem
• Misbruk av alkohol eller narkotika
• Infeksjonar, blodpropp eller svulstar i hjernen
• Hovudskade, til dømes ei hjernerystelse
• Stort stress eller sorg, til dømes pensjonering eller tap av ein ektefelle

Problem med høyrsel og syn kan òg bli tolka som forvirring; sjå vår rettleiing om høyrsel. Det er derfor ein medisinsk sjekk betyr noko. Ifølgje Alzheimer’s Association bestiller legar ofte blodprøvar for å sjekke skjoldkjertelproblem, vitaminmangel og infeksjon. God søvn og behandling av depresjon er òg verd å ta opp.

Brå forvirring er ein nødsituasjon

Forvirring som kjem fort, i løpet av timar eller dagar, treng hurtig medisinsk hjelp. Det kan vere delirium. VA omtalar delirium som ein medisinsk nødsituasjon og rår til å ringe helsepersonellet til personen med ein gong eller ringe det lokale nødnummeret. Teikn inkluderer:

• Svingingar i evna til å tenkje klart
• Vanskar med å halde merksemda
• Uordna tenking
• Uvanleg søvnig, eller uvanleg rastlaus og urolig

Dette kan ramme kven som helst, òg personar som allereie lever med demens. Ifølgje NHS er vanlege årsaker infeksjonar (urinvegsinfeksjonar er vanlege hos eldre og hos personar med demens), hjerneslag, lågt blodsukker hos personar med diabetes, hovudskade og somme medisinar. Medan du ventar på hjelp, bli verande hos personen og roe han eller ho ned med korte, enkle ord. Ikkje still mange spørsmål, og noter kva medisinar personen tek.

Korleis førebur eg legetimen?

Ein god time startar med gode notatar. Alzheimer’s Association foreslår at du tek med:

1. Ei liste over endringar i hukommelse, humør og åtferd, med konkrete døme og omtrent når dei starta
2. Tidlegare og noverande helseproblem, mellom anna familiehistorie med hukommelsesproblem
3. Alle resept- og reseptfrie medisinar
4. Eventuelle vitaminar eller kosttilskot
5. Spørsmåla dine, til dømes kva undersøkingar som blir gjorde, kor lang tid dei tek, og når svara kjem

Det hjelper òg å ta med eit familiemedlem eller ein venn som kjenner personen godt. NIA forklarer at legar kan spørje både personen og eit familiemedlem om helse, medisinar, daglege aktivitetar og endringar i åtferd. Legar kan òg:

• Gi testar av hukommelse, problemløysing, merksemd, rekning og språk
• Bestille blod-, urin- og andre prøvar for å leite etter andre årsaker
• Sjekke for depresjon eller andre psykiske helseplager
• Bestille hjerneskanningar som CT eller MR
• Henvise til ein spesialist, til dømes geriater, nevrolog, geriatrisk psykiater eller nevropsykolog

NIA påpeikar at ein kognitiv vurdering er ein obligatorisk del av Medicare Annual Wellness Visit, som kan vere ein naturleg tid til å ta opp bekymringar. Sjølv dei korte testane legane bruker, er ikkje nok åleine til å stille diagnosen demens. Dei er eit første steg mot ei breiare vurdering, og diagnosen kan krevje meir enn éin time. NIA rår til at personar med hukommelsesproblem kjem tilbake til legen kvart 6. til 12. månad.

Ta opp emnet på ein varsam måte

Viss du er uroleg for nokon andre, vel eit roleg og privat augeblikk. Snakk om konkrete ting du har lagt merke til, og ramm det inn som omsorg for helsa til personen, ikkje som kritikk. Å foreslå ein generell helsekontroll kan kjennast mindre skremmande. Ta personen med i avgjerdene, og snakk til han eller ho som den vaksne personen han eller ho er. Vår rettleiing om kommunikasjon kan hjelpe.

Snakk med lege

Viss du merkar endringar i hukommelse, tenking, humør eller evner i kvardagen som er nye og held fram, bør du bestille time hos fastlege. Ved brå forvirring, ring det lokale nødnummeret eller helsepersonellet til personen med ein gong. Å bli undersøkt tidleg betyr at behandlingsbare årsaker kan bli funne, og viss det er demens, er det meir tid til å planleggje og finne støtte. Ta òg vare på deg sjølv gjennom dette; sjå vår rettleiing om eigenomsorg for pårørande.

Dette er generell informasjon, ikkje medisinsk råd. Sjå vår medisinske ansvarsfråskriving.