Pulaaqtuŋiñ iñuumun dementiaqaqtumun

Pulaaqtuŋiñ piqpakkaptiŋñik memory care-mi, nursing home-mi uva hospital-mi ammalat isumaałiqsautisuuq. Isumagiyumiñaqtutit sumik uqaqtuksraġivlu, sumik aitchuġniqsaġivlu, uva pulaaqtuq nalunaitchuamiñaqtuami isummanġippiagu. Nalunaitchuq. National Institute on Aging uqaqtuq iñuit Alzheimer’s-lik quviasuutiginiaġait pulaaqtut ilisaqługu kinasuŋiŋanik. Una makpiq ikayuutaqaqtuq sivunġani, iluanilu, kingunġanilu pulaaqtuġviup, uvvalu ikayuutinik hospital-mun.

Qanuq upkuatchuŋniaġiga pulaaqtuġmun?

Mikiruaq upkuatchuŋiñ ikayuġumiñaqtuq ilivsi atautchikun.

• Nalautchiŋiagik nalunaitchuak sikkaq. Dementia Australia uqaqtuq pulaaqtuŋniaqtutin iñuk nalunaitchuanik itqaumaniġumi sikkaani, ammalat iñuŋnun uvlaakun uva uvluġiaqsiġun. Family Caregiver Alliance uqaqtuq ilisimalugu iñuuvium atuġivlugit uvvalu pulaaqtuŋniagik suliññatqiŋmi sikkaani.
• Apiġilugi savaqatigiit. Apiġilugi qanuq iñuk ittuami uvlaakun, uvvalu nalunaiqsaaġilugi niġiññik, nigiññik anunmiklu uva aniññik atuġumiñaqtunik.
• Aitchuŋiagik mikiruak pulaaqtuġvik aŋmautaq. Atausiq maalġuklu atuqtaksaŋnik nalunaitchuak (tautuk ataani).
• Isumagilugi uqautchiksat. Iñuk nutaanik uqautchigumiñaitchuq, aasii aitchuŋniaqtutin: iḷagiit nutaat, sila, piksraq, uva quviasuktuak unipkaaq.
• Isummanŋiññik nalunaiqsaaġilugi. Ilaani pulaaqtut quviasuktuat uva uqaqatigivlutiŋ. Ilaani nipaaqtuat uva aglanŋaqtuat. Tamarmik nalunaitchuat.

Sunik aitchuŋniaġiga?

Aitchuutiŋ sunik atuqtaksaŋnik, sunik apiġisuiññanikñak. Nalunaitchuat ukua:

• Mikiruak piksanik albumiŋmik aŋitchuanik tautuksanik piksanik. Titiraġilugi kinguagun savaqatigiñnun.
• Atuŋnik piyaġigivluat talafuum-mi, nipiḷiutinik uva nipiḷiutimik mikiruamik.
• Quliaqtualiq sunik tigumiaġnialiq, aasii ilisimanaqtuak atkuq, quliaq uva atkuŋiuraq.
• Argak patiktaksaq arganik patiktuksraŋanik, iñuk piyaġigumiagu aktugniq.
• Makpiaq uva piksanik makpiq piyaġigivluat suli, aasii nautchiaviŋmik, qamutinik, tiŋmianik uva niqiliuġmik.
• Nigiñmik piyaġigivluamik, savaqatigiit nalunaiqsaaġumiagu.
• Ilisimanaqtunik sunik iglumun. Family Caregiver Alliance uqaqtuq nautchiaqtuat, nautchiat, iḷagiit piksait, suli aŋitchuak piksak iḷagiit piksainik.
• Tablet-mik, iḷagiit piksainik tautukkupkaŋiñ uvvalu saŋŋitchuŋiñ.

Sumik saŋŋitchuŋniaġivsik pulaaqtillusi?

Atautchikun saŋŋiq uqaqatigiiññaq savigumiñaqtaa. Dementia Australia uqaqtuq piksanik tautukkupkaŋiñ, saŋŋitkumiñ mikiruak, nautchiat ikayuqtigilugi, atuq, nigiq atuġlugu, uva pisuktuq silataani. Allaŋich:

1. Piksanik tautukkiñiaqtusi. Uqautilugi sunik tautuktaŋnik: “Tautuk una nasauraq.” “Una taġium siñaa nalunaitchuq.” Iñuum sivulliqtiksraġligu. ‘Kina una?’ apiġisuiññak.
2. Atuutchik uvvalu atuġlusi. Ilisimanaqtut atuġit quviasuġumiñaqtut uvvalu atautchikun nalunaitchutisuuq, uqaqatiq aglanŋaġumi.
3. Mikiruamik pisuktuq. Family Caregiver Alliance uqaqtuq pisuktuġlusi iñuuvium iluani, ilaan nautchiavium silataani. Pisuktuġvik akimiaqtuamik nalunaitchuq.
4. Arganik patiktuq. Mikiruaq patiktaksaq uvvalu argak savigumiñaqtaa.
5. Ikayuġlugu sanilugu. Dementia Australia uqaqtuq nuyaanik ikayuġniq, kukiġnik minguġniq uva atkuŋmik piyaġigivluamik ikayuġniq, piyaġigumiagu.
6. Mikiruamik saŋŋiq. Family Caregiver Alliance uqaqtuq kaatnik, domino-nik, uva sunik saŋŋiġivlugit. Tablet-mi, Picture Pairs saŋŋiqsaġumiñaqtuq piksat tautukługu, sikkaqłuiññak. Photo Pairs piksat nalautchivlugit saŋŋiñmun aallatillugi, piksat browser-miñi ittut.
7. Atautchikun tautukkiñiaqtusi. Family Caregiver Alliance uqaqtuq quviasuktuanik uva aullaaqtuanik tautukkiñiaġniq. Iñuk unipkaaq maliksuiññagumi, avataani ittuksraġlusi uvvalu atautchikun.
8. Makpiq taiguaġlugu. Mikiruak atuġniuraq, piyaġigivluq uva makpiq iḷagiñmiñ.
9. Atautchikun aquviġlusi. Argak tigumiaġlugu uva nipaaqłusi aquviġlusi nalunaitchuak pulaaqtuq. Alzheimer’s Association uqaqtuq nalunaitchuamik uqautchiksaliqsuiññiq, pulaaqtuġviñ nalunaitchuaq.

Conversation Cards ikayuġumiñaqtuq uqautchiksaliqsuiññiqpan. Atausiq kaat piksaqaqtuq uvvalu apiġisaqłiq.

Qanuq uqaqtuksraġiga pulaaqtillunga?

• Ilitchuġipkigiñiagik atausiġmi pulaaqtuġmi. “Haluu Aapa, uvanga Mark, iġñiqpin.” NIA uqaqtuq pulaaqtut ilitchuġipkigiñiaġait iñuk uqaqatigiiksaŋi.
• Sivunniñiŋniñ savaglutin uvvalu irigun aquviġlutin.
• Aaqqiksuiññak uva aŋiġisuiññak. NIA uqaqtuq pulaaqtut aaqqiksuiññiaġait iñuk kukkumi uva puqiksumi.
• Utqiaġvigilugu uqausiq paqitchumi. Uŋasiktuksraġlugu.
• Kiuvigiñiagik isumaa. Iñuk aliasuktuami uva isumaałiqsuami, nalunaiqsaaġlugu sivunmun uqallakpata.
• Apiġisuiññak ‘Ilisimmavippiŋa?’ uva ‘Sunik niġivigit uvlaaq?’

Tautuk uqaqatigiiññiq ikayuutit allaŋiñun.

Sumik saŋŋiġniaġiga “aŋiġuma” uqaġumi?

Kiuvigiñiagik isumaa uqausiim iluani (uvagut makpiġivut iñuk akkupak aŋiġuma uqaġumi allaŋiñmik uqaqtuq). Family Caregiver Alliance uqaqtuq “aŋiġuma” uqaqtuq immaqa “nalaunŋaitchuŋa,” uvvalu kiuviksraq uqaqtuq “Uqalugilaaŋa aŋiviuġnik” uva “Suna piyaġigiviuk aŋiviupni?” Dementia Australia uqaqtuq “aŋiq” nalunaiqsautilaaġumiñaqtuq sikkaq uva iniq iñuk nalunaiŋaruami, aasii nutaraqtaami.

Uuktuŋniaqtutin:

• nalunaiqsaaġlugu isumaa: “Aŋiq puqiksravigivlugich tusaġnaqtuq.”
• nalunaitchuttiġlugu aktuġlugu, piyaġigumiagu
• piksanik tautukkupkaŋiñ uva aŋivik uqautigilugu
• pisuktuġlugu, imiqługu uva nigiñmik

Aŋiġisuiññak uva nalunaiqsaaġisuiññak aŋiġumiñaitchuq. Ikayuġumiñaitchuq uvvalu nalaunŋaitchuttiġumiñaqtuq.

Qakugulu sivisuuġlugu pulaaqtuq?

Qitunġitchuat, akkupak nalunaitchuat. Family Caregiver Alliance uqaqtuq iñuk isummanġippiagu tallimat minutes-nik uva tallimat sikkanik uŋasiktuaġvik, uvvalu uqaqtuq piŋasut qitunġitchuat pulaaqtut savaani nalunaitchuat atausimiñ takivaktuamiñ. Dementia Australia uqaqtuq nalunaitchuq qanuq ammalat uva sivisuuġlugu.

Sivulliq savaani nuuttaami memory care-mun, Family Caregiver Alliance uqaqtuq akkupak pulaaqtuŋniq, kingunġani nalunaitchuakun atuġluk. Savaqatigiit apiġilugi sunik tautukkaŋanik.

Qanuq aniŋniaġiga aliasuuttiññak?

Aniq aglanŋaqtuaġumiñaqtuq. Dementia Australia uqaqtuq:

• Uqautilugu qakugulu uŋasiktuaġmiñ tikitchavit. “Atausimik sikkaŋmik uŋasiktuaġumiñaqtuŋa, kingunġani niuviaksraqtuġuma.”
• Suliq nalunaitchuakun aniññaq. “Una atuq naammaksipkakput, aniġuma.”
• Nalautchiŋiagik niġiññik uva suliq, uva savaqatigiit ikayuġlugu iñuk allaŋmun suliqsaġlugu.
• Aniq taiguutiŋ mikiruak uvvalu atausiġmiuq. Uniŋaiqsuiññak, aliasuktuiññak uva ‘mikiruamik suli’ uŋasiktuiññak aniññiq aglanŋatchuġumiñaqtaa.”

Aniġavit, aliasugumiñaqtutit nalunaitchuq. Nalaunŋaruiñiagik ilvitñik. Iñuk aliasuġumi, savaqatigiit ikayuġumiñaqait akkupak.

Pulaaqtuŋiñ iñuumun dementiaqaqtumun hospital-mi

Hospital nipiqaqtuq, nutaaq, iñuŋniqaqtuq ilisaqtuŋnik, iñuumun dementiaqaqtumun aglanŋaqtuq. NIA-m makpiġaa iñuum Alzheimer’s-lik aullaqtillugu hospital-mun uqaqtuq:

• Iñuum saniŋaniittuksraġlusi sapivlugu: iḷagiit, piqpakkaptiŋñik uva ikayuqtik.
• Savaqatigivluknun taitchuk makpiq iñuum ikayuutaagun atuġivlugit, atiŋa piyaġigaa, piyaġigivlugit, piyaġuiñŋivlugit, aliasuutit, uvvalu anniqsuqtuq nalunaiqsuutit. Taitchiġilugi igluani uvvalu savaqatigiit igluaŋani.
• Ikayuġlugu niġilugu imiqłunilu. Iñuit utuqqat niġiññiŋmik paqitchumiñaqtut hospital-mi. Umiktat aŋmaġilugi, niġilugu ikayuġlugu, atautchikun niġilusi, uvvalu imiq aitchuġlugu.
• Aitchuutiŋ nalunaitchuttit sunik aasii piksanik uva ukpiġnialiq sunik.
• Nipi mikitqiksaaġlugu. TV kamillugu uvvalu talafuun nipaa mikitqiksaaġlugu.
• Nalunaitchuttit atuġilugi, aasii atuq nalunaitchuak, makpiq taiguaq, ukpiġniq, atuġniq uva aullaaqtuat piksat tautukkupkaŋiñ.
• Pisuktuġniaqtilugu sapivlugu nalunaitchuakun, savaqatigiit nalunaiqsaaġumiagu.
• Doctor-mun akkupak uqautilugu iñuk nalunaitchuamik aallanŋuġumi. NIA uqaqtuq akkupak puqiksuqtuq, atchuaq delirium, aanniqsuqtuamiñaqtuq aasii infection, uqumaittuq, imiqsuiññiq uva taammaqsiuti aliasuutaa, ikayuġniaqtuq doctor-miñ.”

Mikiruak, nalunaitchuak pulaaqtuq ilisimanaqtuamik tautuktuamik uvvalu atuġmik piyaġigivluamik nalunaitchuaġumiñaqtuq hospital-mi uvluakun.

Nutarait aullaqtitlugit pulaaqtuġmun

Nutarait quviasuġumiñaqtut. Sivunġani upkuatchuġilugi mikiruamik, nalunaitchuanik uqausiŋnik, pulaaqtuq qitunġitchuaq, uvvalu suliq aitchuġlugu, aasii aglaŋmik tautuktitlugu uva piksaŋmik. NIA uqaqtuq nutarait uvvalu iñuit Alzheimer’s-lik quviasuġumiñaqtut mikiruanik saŋŋiġlutik, aasii piksanik albumiŋmik tautukkupkaŋiñ uva atuq naalaktuġlugu. Dementia Australia uqaqtuq mikiruamik aŋmautaŋmik nigiñmik uva nipaaqtuanik sunik nutaranun.

Ilvitñik ikayuġlutin

Pulaaqtuq qatchisautilaaġumiñaqtuq uvvalu isumaałiqsautilaaġumiñaqtuq, iñuk aallanŋuġumi. Nalunaitchuq mikitqik pulaaqtuŋiñ sapivlugu, piqpakkaptiŋmik aullaqtitlugu ikayuġutiŋ, uva akkupak aniġlutin aglanŋaqtuami uvluakun. Ilvitñik ikayuġniq tautukkupkaksraġigu, tautuk ikayuqtit ilimiñik ikayuġniŋat. Uŋasiktuumani iñuuġuvit, tautuk uvagut makpiġivut talafuun-mi uva video-mi uqaqatiq.