Tað stutta svarið
Minnistap, sum órógvar gerandisdagin, trupulleikar við kendum uppgávum, ørkymlan um tíð ella stað og broytingar í lagnum ella dómigleika kunnu vera fyrstu tekin á demens. Nógvar aðrar líkamligar støður, eitt nú trupulleikar við skjoldbrúskkirtlinum, lágt B12-vitamin, árin av heilivági, tunglyndi og svevntrupulleikar, kunnu elva til líknandi broytingar. Einans ein útbúgvin heilsustarvsfólk kann gera eina greining. Bráðfeingis ørkymlan krevur skjóta hjálp.
- Av og á at gloyma er vanligt við aldrinum; broytingar, sum órógva gerandisdagin, er vert at kanna.
- Alzheimer's Association lýsir 10 ávaringartekin, hvørt við einari vanligari aldringstengari broyting til samanberingar.
- Trupulleikar við skjoldbrúskkirtlinum, lágt B12-vitamin, árin av heilivági, tunglyndi, infektiónir og svevntrupulleikar kunnu øll ávirka minnið, og nøkur kunnu viðgerast.
- Einans ein útbúgvin heilsustarvsfólk kann gera eina greining av demens; spurnarkanningar og sjálvroynir á netinum duga ikki.
- Ørkymlan, sum kemur brádliga, á fáum tímun ella døgum, kann vera delirium og krevur skjóta læknahelp.
Á hesi síðuni (7 partar)
At varnast broytingar í egnum minni, ella í minninum hjá onkrum, tú hevur kær, kann vera ræðandi. Hendan síðan kann hjálpa tær at avgera, nær tú skalt avtala eina tíð hjá lækna, og hvussu tú fyrireikar teg til hana. Hon kann ikki siga, um onkur hevur demens. Einans ein útbúgvin heilsustarvsfólk kann gera eina greining av demens, og nógvar líkamligar støður, sum elva til minnistrupulleikar, eru als ikki demens. Vinarliga stuðla ikki upp undir spurnarkanningar ella sjálvroynir á netinum.
Hvørji eru tey fyrstu tekinini á demens?
Alzheimer’s Association lýsir 10 fyrstu tekin. Teir seta hvørt tekin upp ímóti einari vanligari aldringstengdari broyting til samanberingar. Við okkara egnu orðum:
| Tekin, sum er vert at kanna | Meira vanligt við aldrinum |
|---|---|
| Minnistap, sum órógvar gerandisdagin, so sum at gloyma hendingar, sum nýliga vóru, ella spyrja um tað sama aftur og aftur | Av og á at gloyma eitt navn ella eina avtalu og minnast tað seinni |
| Trupulleikar við at leggja ætlanir ella loysa trupulleikar, so sum at fylgja einari kendari uppskrift ella halda skil á rokningum | Av og á at gera ein feil á húshaldsrokningunum |
| Torført at gera kendar uppgávur lidnar heima, á arbeiði ella uttan fyri húsið | Av og á at hava brúk fyri hjálp við einari mikroovnainnstilling ella at taka eitt sjónvarpssending upp |
| At missa kensluna av dato, árstíðum ella hvar ein er | At taka feil av vikudegnum og síðani finna útav tí |
| Nýggir trupulleikar við at meta frástøðu, lesa ella skilja litir sundur | Sýnisbroytingar orsakað av stari |
| Nýggir trupulleikar við orðum, so sum at steðga mitt í einum samrøðu ella nevna lutir við skeivum navni | Av og á at stríðast við at finna rætta orðið |
| At leggja lutir á óvanlig støð og ikki megna at finna veg aftur til teirra | Av og á at leggja lutir burtur og finna teir aftur við at hugsa seg aftur |
| Vánaligur dómigleiki, til dømis í sambandi við pengar ella persónligan reinføri | Av og á at taka eina vánaliga avgerð |
| At draga seg undan frítíðarítrivi, arbeiði ella sosialum virksemi | Av og á ikki at hava hug at fara til eina familju- ella sosiala tiltøk |
| Broytingar í lagnum ella persónleika, so sum at gerast ørkymlaður, illgrunaður, bangin ella stúrin | At hava fastar vanar og gerast pirraður, tá ein vani verður broyttur |
Eitt tekin einsamalt merkir ikki demens. Tað, sum hevur týdning, er ein broyting í mun til tað, sum er vanligt fyri tann persónin, serliga um hon ger gerandisdagin torførari.
Hvussu er vanlig aldring øðrvísi enn demens?
National Institute on Aging (NIA) sigur, at nógvir eldri leggja til merkis, at teir minnast lutir hægri, ella av og á leggja lutir burtur ella gloyma ein rokning. Hetta eru vanliga tekin um milda gloymsku. Demens er ikki ein vanligur partur av aldring. Álvarsligir minnistrupulleikar gera gerandisvirksemi torfør, so sum at koyra bil, brúka telefon ella finna heim aftur.
NIA mælir til at tosa við ein lækna, um onkur:
- Spyr um tey somu spurningarnar aftur og aftur
- Villist á støðum, sum tey áður kendu væl
- hevur trupulleikar við at fylgja uppskriftum ella vegleiðingum
- Gerst meira ørkymlaður um tíð, fólk og støð
- Steðgar við at taka sær av sær sjálvum, til dømis við at eta illa, ikki baða sær ella bera seg ótrygt at
Summir fólk hava mild kognitiv ískoyti (MCI). Tað merkir fleiri trupulleikar við minni ella hugsan enn onnur á sama aldri, men tey megna enn at røkja gerandisdagin. NIA sigur, at MCI kann vera eitt fyrstu tekin um Alzheimer, men ikki øll við MCI fáa sjúkuna.
Hvat annað kann elva til minnistrupulleikar?
Nógv annað enn demens kann ávirka minnið, og nøkur av hesum kunnu batna við viðgerð. NIA nevnir:
- Trupulleikar við skjoldbrúskkirtli, nýrum ella livur
- Árin av heilivági
- Tunglyndi og stúran
- Lágt B12-vitamin ella ov lítið av heilsugóðum mati
- Svevntrupulleikar
- Ovurnýtsla av alkoholi ella rúsevnum
- Infektiónir, blóðtappar ella vøkstur í heilanum
- Høvuðsskaði, so sum heilahristingur
- Stórt strongd ella sorg, so sum pensjón ella at missa makan
Hoyrn- og sjóntrupulleikar kunnu eisini verða misskiltir sum ørkymlan; sí okkara vegleiðing um hoyrn. Tí er ein læknaeftirlit týdningarmikil. Sambært Alzheimer’s Association biður læknar ofta um blóðroyndir fyri at kanna eftir trupulleikum við skjoldbrúskkirtlinum, vitamintroti og infektión. Góður svevnur og viðgerð av tunglyndi er eisini vert at taka upp.
Bráðfeingis ørkymlan er eitt neyðartilburð
Ørkymlan, sum kemur skjótt, á fáum tímun ella døgum, krevur skjóta læknahelp. Tað kann vera delirium. VA lýsir delirium sum eitt læknaligt neyðartilburð og mælir til at ringja beinanvegin til heilsustarvsfólkið hjá viðkomandi ella ringja 112. Tekin kunnu vera:
- Upp- og niðurtúrar í førleikanum at hugsa greitt
- Trupulleikar við at halda uppmerksemi
- Óskipað hugsan
- Óvanliga syfjaður, ella óvanliga óróligur og ørkymlaður
Hetta kann henda øllum, eisini fólki, sum longu liva við demens. Sambært NHS eru vanligar orsøkir infektiónir (urinvegsinfektiónir eru vanligar hjá eldri og fólki við demens), heilabløðing, lágt blóðsukur hjá fólki við sukursjúku, høvuðsskaði og ávísir heilivágur. Meðan tú bíðar eftir hjálp, ver hjá persóninum og róð hann við stuttum, einfaldum orðum. Spyr ikki nógvar spurningar, og skriva niður, hvørjan heilivág tey taka.
Hvussu fyrireiki eg meg til læknavitjanina?
Ein góð læknavitjan byrjar við góðum notatum. Alzheimer’s Association mælir til at hava við:
- Ein lista yvir broytingar í minni, lagni og atburði, við ítøkiligum dømum og umleið hvat tíð tær byrjaðu
- Fyrrverandi og núverandi heilsutrupulleikar, eisini møguliga familjusøgu við minnistrupulleikum
- Alt reseptheilivág og handkeypsheilivág
- Øll vitamin ella kostískoyti
- Tínar spurningar, so sum hvørjar royndir verða gjørdar, hvussu leingi tær taka og nær úrslitini koma
Tað hjálpir eisini at hava ein familjulim ella vin við, sum kennir persónin væl. NIA greiðir frá, at læknar kunnu spyrja bæði persónin og ein familjulim um heilsu, heilivág, gerandisvirksemi og broytingar í atburði. Læknar kunnu eisini:
- Gera royndir av minni, trupulleikloysing, uppmerksemi, taling og máli
- Biða um blóð-, landa- og aðrar royndir fyri at leita eftir øðrum orsøkum
- Kanna fyri tunglyndi ella aðrar sálarligar støður
- Biða um skanningar av heilanum, so sum CT ella MR
- Vísa víðari til ein serfrøðing, so sum ein ellislækna, taugalækna, ellissálarlækna ella taugasálarfrøðing
NIA viðmerkir, at ein kognitiv meting er ein kravdur partur av Medicare Annual Wellness Visit, sum kann vera eitt natúrligt høvi at taka evnið upp. Sjálvt tær stuttu royndirnar, sum læknar brúka, duga ikki einsamallar at staðfesta demens. Tær eru eitt fyrsta stig ímóti eini gjøllari kanning, og tað kann taka meira enn eina vitjan at fáa eina greining. NIA mælir til, at fólk við minnistrupulleikum fara aftur til læknan hvønn 6. til 12. mánað.
At taka evnið upp á ein vinaligan hátt
Ert tú stúrin fyri onkran annan, so vel eitt róligt og einsligt løta. Tos um ávísar lutir, tú hevur lagt til merkis, og set orð á tað sum stúran fyri heilsuni hjá teimum heldur enn sum atvold. Tað kann kenna millum at biðja um eina vanliga heilsukanning. Lat persónin vera við í avgerðum og tosa við hann sum tann vaksni persónin, hann er. Okkara ráð um samskifti kunnu møguliga hjálpa.
Tos við ein lækna
Um tú varnast broytingar í minni, hugsan, lagni ella gerandisførleikum, sum eru nýggjar og halda fram, avtala so eina tíð hjá einum kommunulækna. Um talan er um bráðfeingis ørkymlan, ring 112 ella til heilsustarvsfólkið hjá viðkomandi beinanvegin. At lata seg kanna tíðliga merkir, at viðgerðarhægir orsøkir kunnu finnast, og um talan er um demens, er meira tíð at leggja ætlanir og finna stuðul. Tak eisini væl hond um teg sjálvan í hesum; sí okkara vegleiðing um egnarøkt hjá avvarðandi.
Hendan síðan er almenn kunning, ikki læknafaklig ráðgeving. Sí okkara læknaligu frágreiðing.
Vanligir spurningar
Er tað vanligt at gloyma nakað, tá ein gerst eldri?
Nakað er vanligt. National Institute on Aging sigur, at av og á at leggja lutir burtur ella gloyma ein rokning vanliga er mild, aldringstengd gloymska. Demens er ikki ein vanligur partur av aldring. Minnistrupulleikar, sum gera gerandisuppgávur sum at koyra bil, brúka telefon ella finna heim aftur torførar, er vert at kanna hjá lækna.
Kunnu minnistrupulleikar standast av øðrum enn demens?
Ja. National Institute on Aging nevnir millum annað trupulleikar við skjoldbrúskkirtli, nýrum ella livur, árin av heilivági, tunglyndi og stúran, lágt B12-vitamin, ovurnýtslu av alkoholi, svevntrupulleikar, infektiónir og høvuðsskaðar. Nøkur av hesum kunnu batna, tá tey verða viðgjørd, og tað er ein orsøk til, at ein læknaeftirlit er týdningarmikið.
Kann eg royna onkran fyri demens heima?
Nei. Einans ein útbúgvin heilsustarvsfólk kann gera eina greining av demens við einari sjúkrasøgu, einari kropsligari kanning, royndum av minni og hugsan, blóðroyndum og av og á skanningum av heilanum. Sjálvt tær stuttu royndirnar, sum læknar brúka, duga ikki einsamallar at staðfesta demens.
Hvat skal eg gera, um onkur brádliga gerst ørkymlaður?
Fá skjótt læknahelp. Bráðfeingis ørkymlan kann vera delirium, sum VA lýsir sum eitt læknaligt neyðartilburð. Ring beinanvegin til heilsustarvsfólkið hjá viðkomandi ella ring 112, ver hjá teimum, og skriva niður, hvørjan heilivág tey taka.
Keldur
Vit leinkja til teir stovnar og kanningar, sum henda síðan byggir á. Hvør varð kannaður, tá síðan varð dagførd.
- 10 Early Signs and Symptoms of Alzheimer's and Dementia · Alzheimer's Association
- Memory Problems, Forgetfulness, and Aging · National Institute on Aging
- How Is Alzheimer's Disease Diagnosed? · National Institute on Aging
- Visiting Your Doctor for Memory Loss · Alzheimer's Association
- Assessing Cognitive Impairment in Older Patients · National Institute on Aging
- When should I worry about Delirium? · U.S. Department of Veterans Affairs
- Sudden confusion (delirium) · NHS