Hoyrnarbrek og vandi fyri demens: Hvat gransking vísir

Hoyrnarbrek er vanligt, tá fólk gerast eldri, og granskarar taka tað álvarsliga sum ein vandafaktor fyri demens. Tað ger ikki hoyritól til eina prógvaða leið at fyribyrgja demens. Besta royndin higartil hevði blandað úrslit. Hendan síðan greiðir frá, hvat granskingin vísir, hvussu tú fært hoyrnina kannaða, hvat hoyritól uttan resept eru í USA, og hvussu samrøður kunnu gerast lættari.

Hví hevur hoyrnin týdning fyri heilsuna á heilanum?

Hoyrnarbrek er knýtt at størri vanda fyri demens. Lancet-nevndin frá 2024 metir, at tað stendur fyri umleið 7% av demens í heiminum. Tað hevur sama stóran part sum høgt LDL-kolesterol millum teir 14 broytanligu vandafaktorarnar í modellinum hjá nevndini, sambært samandrátti UCL av frágreiðingini.

Høvuðsniðurstøður hjá nevndini:

• Størri vandi við hoyrnarbreki. Í eini samanumtiknari greining av seks góðskukanningum høvdu fólk við hoyrnarbreki umleið 37% størri vanda fyri demens enn fólk við vanligari hoyrn.
• Meira brek, størri vandi. Kanningar, sum hugdu at styrkini, vístu, at vandin vaks, tá hoyrnin versnaði.
• Møguligar orsøkir, ikki prógvaðar enn. Hugskot fevna um einsemi og afturhaldni, tunglyndi, minni íblástur til heilan og ta eyka mentanu orkuna, sum tað krevur at lurta.

Hoyrnarbrek er vanligt. National Institute on Aging (NIA) sigur, at umleið ein triðingur av eldri vaksnum hevur tað, og møguleikin veksur við aldrinum.

Hvat vísti ACHIEVE-royndin við hoyritólum?

ACHIEVE var fyrsta tilvildarliga royndin um hoyritól og kognitiva afturgongd. Úrslitini verða ofta skeivt endurgivin, so her eru smálutirnir úr útgivnu royndarfrágreiðingini.

• Hvør luttók: 977 vaksin á aldrinum 70 til 84 ár við óviðgjørdum hoyrnarbreki og uttan munandi hugsanartrupulleikar, á fýra støðum í USA.
• Hvat varð samanborið: Helmingurin fekk hoyritól og ráðgeving við audiolog. Hin helmingurin fekk eina heilsuupplýsingarskrá um heilsugott ellisár.
• Høvuðsúrslit: Eftir trý ár var ongin munur á kognitivari afturgongd millum teir báðar bólkarnar yvirhøvur.
• Úrslit í undirbólki: Royndin tók lutttakarar úr tveimum keldum. 238 fólk komu úr eini langvarandi hjartaheilsukanning (ARIC), og sum bólkur høvdu tey størri vanda fyri kognitivari afturgongd. Í hesum bólki var afturgongdin 48% minni hjá teimum við hoyritólum. Millum teir 739 frísku sjálvbodnu í samfelagnum var eingin týðilig ávirkan.

Hvussu hetta skal lesast ærligt:

• Samlaða svarið var eingin ávirkan.
• Úrslitið í undirbólkinum var ásett frammanundan, men tað kom úr eini sekunderari greining av einum minni bólki. Tað má staðfestast í øðrum kanningum.
• Lutttakararnir vistu, hvørja skrá teir vóru við til, og tað kann ávirka úrslitini.
• Lancet-nevndin lesur prógvini sum so, at hoyritól tykjast serliga hjálpsom hjá fólki, sum hava hoyrnarbrek saman við øðrum vandafaktorum fyri demens.

Høvuðsniðurstøðan er, at hoyritól ikki eru ein prógvað leið at fyribyrgja demens. Tey hjálpa fólki at hoyra, at luttaka í samrøðum og at halda sambandi, og tað er í sjálvum sær ein góð orsøk at umhugsa tey.

Hvussu veit eg, um hoyrnin eigur at verða kannað?

NIA mælir til at fara til lækna, um tú ella persónurin, tú røkir um:

• Hevur trupulleikar við at skilja fólk í telefonini
• Heldur tað vera torført at fylgja við í samrøðum, tá tveir ella fleiri tosa
• Ofta biður fólk um at taka tað umaftur
• Skrúvar so hart upp fyri sjónvarpinum, at onnur kvørja seg
• Hevur trupulleikar við at skilja talu, tá bakgrundsljóð eru
• Heldur, at onnur tykjast mumla

Byrja hjá vanligum lækna, sum kann vísa víðari til ein audiolog (hoyrnarserfrøðing) ella ein oyra-, nøs- og hálslækna. Oyrnavaks er ein vanlig orsøk til hoyrnarbrek, sum ein lækni kann kanna eftir. Brátt hoyrnarbrek er ein bráðfeingis støða, og NIA mælir til at fara beinanvegin til lækna.

Hoyrnarbrek kann verða hildið at vera ørkyml. NIA greiðir frá, at eldri fólk, sum ikki hoyra væl, av og á verða skeivt hildin at vera ørkymlað, órørd ella ósamstarvsfús. Um onkur, tú heldur av, tykist draga seg aftur ella ikki hoyrir, hvat verður sagt, er ein hoyrnarkanning eitt gott fyrst stig.

Hvat eru hoyritól uttan resept?

Síðan 17. oktober 2022 hevur FDA loyvt ein bólk av hoyritólum, sum kunnu keypast uttan resept (OTC). Soleiðis berast tey saman við hoyritólum á resept:

FDA sigur, at OTC-hoyritól ikki eru ætlað til álvarsligt ella sera djúpt hoyrnarbrek. FDA mælir til at fara til lækna, helst ein oyra-, nøs- og hálslækna, áðrenn tú keypir, um tú hevur:

• Pínu ella óbehag í oyranum
• Vætu, grøv ella blóð úr oyranum seinastu seks mánaðirnar
• Bráðar ella skiftandi hoyrnarbroytingar
• Verri hoyrn í einum oyranum, ella suð bert í einum oyranum
• Svima ella skakkahugaloysi
• Nógv av oyrnavaksi

Tað tekur tíð at venja seg við hoyritól, so kanna afturberingartreytirnar, áðrenn tú keypir, sum FDA mælir til. NIA mælir til at spyrja, um tryggingin rindar part av kostnaðinum. Hjá einum persóni, sum livir við demens, kann ein audiologur hjálpa við at gera av, hvør sløg av hoyritólum og hvør tilpassing verður lættast at handfara í gerandisdegnum.

Hvussu kunnu vit tosa lættari við onkran, sum hevur hoyrnarbrek?

NIA mælir til:

1. Vend tær móti persóninum og halt eygnasamband, í góðum ljósi, so viðkomandi kann síggja varrarnar og andlitsbragdini hjá tær.
2. Finn ein róligan stað. Sløkk fyri sjónvarpinum ella flyt teg burtur frá larmi.
3. Tosa eitt sindur harðari, men rópa ikki. Tosa natúrligt og í rímiligum ferð.
4. Halt munnin fría. Ikki et, tygg tyggigummi ella fjal munnin, meðan tú tosar.
5. Umorða heldur enn at taka tað umaftur, tá okkurt ikki verður hoyrt.
6. Ein í senn. Í einum bólki skalt tú syrgja fyri, at persónurin er við.
7. Ver tolmodur og spyr, hvussu tú kanst hjálpa.

Hesi ráð virka væl saman við okkara ráð um samskifti við demens. Virksemi við myndum kunnu eisini lætta trýstið av at lurta. Myndapør og Samrøðukort byggja á tað, tit síggja, og Enda orðiðtakið letur teg vísa endan í staðin fyri at siga hann. Um tú ynskir ráð um samrøður, sí okkara vegleiðing um telefonsamrøður og videosamrøður.

Sjónin hevur eisini týdning

Í 2024 legði Lancet-nevndin óviðgjørt sjónarbrek afturat sum ein nýggjan vandafaktor. Samandráttur UCL setir tað til umleið 2% av demensførum, og nevndin mælir til at gera kanning og viðgerð av sjónartrupulleikum tøk fyri øll. NIA mælir til eina eygakanning við víðkaðum sjónsteinum á hvørjum ári ella annaðhvørt ár eftir 60 ára aldur, og at kanna brilustyrkina eisini. Sjálvt smáar broytingar í sjónini kunnu økja vandan fyri at detta.

Tosa við ein lækna

Spyr ein lækna um hoyrnar- og sjónarkanningar, um tú leggur til merkis nøkur av teknunum omanfyri. Far beinanvegin til lækna við bráðum hoyrnarbreki, pínu í oyranum ella vætu úr oyranum. Um tú røkir um ein persón, sum livir við demens, so fortel læknanum hjá viðkomandi frá broytingum í hoyrn ella sjón, tí tær kunnu ávirka skap, trygd og hvussu væl persónurin kann vera við.

Hendan síðan er almenn kunning, ikki læknaráðgeving. Sí okkara læknafakliga fráboðan. Les meira um felagsskap og heilsuna á heilanum.