Kana muntu ya dimansa ke yulaka diaka ti diaka

« Ntangu ya nki beto ke kwenda na munganga? » Minute kumi na nima: « Ntangu ya nki beto ke kwenda na munganga? » Kuwa ngyuvu mosi mbala na mbala kele mambu mosi ya ke lembisaka mingi ntangu nge ke sunga muntu yina ke zingila ti dimansa. Yo ke salamaka mingi, yo ke salamaka na luzolo ve, mpi kele ti banzila ya pima ya kuvutula yina lenda sadisa kilumbu kuvanda pete sambu na beno nyonso zole.

Sambu na nki muntu yina ke na dimansa ke yulaka ngyuvu mosi mbala na mbala?

Mbala mingi sambu na mabanza. Dimansa ke tambulaka mabanza ya ntangu fioti, yo yina muntu lenda vanda kukonda kuyibuka nde yandi yulaka, to kukonda kuyibuka mvutu. Alzheimer’s Foundation of America ke tendula nde kuyula ngyuvu mbala mingi kele diambu yina ke monanaka mingi.

Ngyuvu lenda nataka mpi mawi. Alzheimer’s Association ke tendula nde ngyuvu yina ke vutukila lenda monisa ntima-mpasi, kulomba lusadisu, to boma mpi kukonda lutaninu, mpi nde mbala mingi muntu ke sosa kikesa mpi mambu ya kuyikana. « Ntangu ya nki beto ta kwenda? » lenda vanda ti ntendula nde « Mono ke wa boma sambu na kukwenda. » Kukonda kisalu, boma, makelele mpi bansoba na luzingu ya konso kilumbu lenda basisa yo, mpi ngyuvu yina ke vutukila lenda monisa mpi mfunu, bonso kukwenda na kabine (Family Caregiver Alliance).

Inki mono fwete tuba?

Vutula na pima mpi na mfunu mosi, bonso kana yo kele mbala ya ntete.

• Kangaka mvutu nkufi mpi ya mutindu mosi. « Beto ta kwenda na munganga na ntangu zole ya nima ya midi. Mono ta vanda ti nge. » Mvutu ya mutindu mosi ke petaka na kubaka.
• Vutula na mawi. « Nge ke yindula sambu na munganga. Yo kele bubu na nima ya midi, mpi mono ta nata beto na kamio. Kele ve ti diambu yina nge fwete sala. »
• Sadila ndinga ya mawete mpi kusimba na mawete, kana yandi ke sepelaka na yo. Alzheimer’s Association ke pesaka ndongisila ya kuvanda pima mpi ya kusadila ve bangindu ya ngolo to kuswana.
• Pesa mvutu yina yandi ke sosa, mbala yonso yina kele mfunu. Alzheimer’s Association ke tubaka nde vutula yo mbala yonso yina yandi ke yula.

Inki mono fwete buya?

• « Nge yulaka mono yo dezia. » Family Caregiver Alliance ke pesaka ndongisila ya kubuya kumonisa nde yandi yulaka kaka ntangu fioti me luta. Yo lenda sadisa ve yandi na kuyibuka, mpi yo lenda pesa mawi ya nde bo ke nganina yandi.
• Ntendula ya nda. Bangogo mingi ke pesaka mambu mingi ya kuvila.
• Kupema na ngolo, kunikisa meso to ndinga ya makasi. National Institute on Aging ke pesaka ndongisila ya kuvanda na ntima ya nda mpi ya kumonisa ve kiyadi. Yo ke vanda mpasi; tala kitini ya kupema na nsi.

Bisadilu ya pete yina ke pesaka mvutu na kisika na nge

Ntangu muntu lenda kaka kutanga, mvutu ya kusonama yina yandi lenda mona mbala mingi ke sadisaka kuluta mvutu ya kutuba.

Bangindu yai ke katukaka na Alzheimer’s Association mpi Alzheimer’s Los Angeles. Songaka nkanda na mawete (« Beto tala tablo kintwadi ») na kisika ya kutuba « Mono sonikaka yo sambu na nge. »

Tubila mambu pene-pene ya ntangu

Kutubila lukutakanu to nzietelo bilumbu mingi na ntwala lenda kumisa bangunga ya ngyuvu ya ntima-mpasi. Family Caregiver Alliance mpi Alzheimer’s Los Angeles nyonso zole ke pesaka ndongisila ya kutubila bapulani, mingi-mingi yina ke pesaka ntima-mpasi bonso vizite ya munganga to kuyobila, kaka fioti ntangu na ntwala ya yo kusalama. Na nima, tuba mambu yina ta landa, kitambi mosi na ntangu mosi.

Bisalu yina lenda soba dikebi

Na nima ya kupesa mvutu mpi ya kuzaba mawi, kisalu mosi ya pima mpi ya kiese lenda sadisa, mingi-mingi kana kukonda kisalu kele na nima ya bangyuvu. Konso nto yina kele na zulu ke pesaka ndongisila ya kusoba dikebi na diambu mosi yina muntu ke zolaka.

1. Nsaka ya nkufi mpi ya pete kintwadi. Picture pairs ke bikaka bafoto na zulu, yo yina kele ve mfunu ya kuyibuka kima.
2. Kisalu mosi ya kuyikana. Kupika badrapo, kuyidika bakosete to kutula mesa. Sort together kele mutindu mosi na ekrani.
3. Tubila diambu mosi yina yandi ke zolaka mingi. Conversation cards ke pesaka bangyuvu ya kukangula masolo, kukonda mvutu ya mbote to ya mbi.
4. Miziki, kutambula fioti to kudia fioti. National Institute on Aging ke tangaka mambu yai na kati ya banzila ya pete ya kusoba dikebi.
5. Kupema ya pima. Vanda kintwadi, tala na fenetre, to meka ntangu ya calm breathing kintwadi.

Kana yandi vutuka na ngyuvu, vutula diaka, na mawete. Yo kele mbote.

Talaka bikalulu yina ke vutukilaka

Alzheimer’s Association ke pesaka ndongisila ya kutala kana bangyuvu ke kwisaka na bantangu ya sikisiki ya kilumbu, pene-pene ya bantu ya sikisiki to na bisika ya sikisiki. Kana yo ke bandaka ntangu yonso na ntwala ya bantu kukwisa, to na nima ya midi ya nsuka, nge lenda yidika na ntwala: nkanda sambu na vizite, kisalu mosi ya kuyikana ya kuyilama, to suku mosi ya pima mingi. Lutwadisu na beto ya bisalu ya pima na nima ya midi ya nsuka lenda sadisa kana nkokila ke vanda mpasi mingi.

Kuditanina nge mosi

Kuvutula na ngyuvu mosi mbala ya makumi zole ke lembisaka. Kana nge ke wa nde ntima ya nda na nge ke manaka mpi muntu kele na lutaninu, kota na suku ya nkaka sambu na baminiti fioti mpi pema, mutindu Alzheimer’s Los Angeles ke pesaka ndongisila. National Institute on Aging ke pesaka bantu yina ke sunga kikesa ya kulomba lusadisu mpi ya kuyindula lusadisu ya kupema. Bangindu ya nkaka kele na lutwadisu na beto sambu na kuditanina muntu yina ke sunga.

Ntangu ya nki mono fwete binga munganga?

Bingaka munganga na yandi nswalu kana ngyuvu, kisakasaka to bikalulu sobaka na mbala mosi to kumaka mbi mingi na kati ya bangunga to bilumbu. National Institute on Aging ke tubaka nde bikalulu yina ke sobaka na mbala mosi to nswalu, mingi-mingi na nima ya maladi ya mikrobe to nsoba ya nkisi, fwete zabisama na munganga nswalu. Dementia Australia ke tendula nde maladi ya mikrobe, bankisi, kukonda masa na nitu, mpasi to kubindama ya divumu lenda nata delirium, kisakasaka ya ngolo yina ke basikaka na mbala mosi mpi yina ke lombaka lusadisu ya nswalu. Bingaka 112 to nimero ya lukanu ya mbala mosi ya kisika na nge kana muntu kele na kigonsa.