Ni hakilijiginan na mɔgɔ bɛ ɲininkali kelen kɛ tuma caman

« Dɔgɔtɔrɔ lajɛ ye lɛrɛ jumɛn ye? » Miniti 10 kɔfɛ: « Dɔgɔtɔrɔ lajɛ ye lɛrɛ jumɛn ye? » Ni aw bɛ to ka ɲininkali kelen mɛn siɲɛ caman, o bɛ se ka kɛ ko gɛlɛnman ye ka mɔgɔ min bɛ hakilijiginan na ɲɛnamaya kɛ, o ladon. O bɛ kɛ tuma caman, a tɛ kɛ ni ŋaniya ye, wa jaabi hɛɛrɛlenw bɛ yen minnu bɛ se ka don nɔgɔya aw fila bɛɛ ye.

Mun na mɔgɔ min bɛ hakilijiginan na, a bɛ ɲininkali kelen kɛ tuma caman?

A sababu caman bɛ bɔ hakili la. Hakilijiginan bɛ nɔ bila hakili surun na, o la tuma caman na mɔgɔ tɛ hakili sɔrɔ ko a y’a ɲininka, walima ko a ye jaabi mɛn. Alzheimer’s Foundation of America b’a ɲɛfɔ ko ɲininkali seginni siɲɛ caman ye ko ye min bɛ kɛ tuma caman ani min ka kan ka jate.

Ɲininkali bɛ se ka dusukunnata fana ta. Alzheimer’s Association b’a ɲɛfɔ ko ɲininkali seginni bɛ se ka haminanko, dɛmɛ ɲinini, walima dusukasi ni lakanabaliya jira, ani ko tuma caman na mɔgɔ bɛ dusu saalo ni fɛn minnu bɛ dɔn, olu ɲini. « An bɛ taa tuma jumɛn? » bɛ se ka kɔrɔ ye tiɲɛ na ko « N dusu bɛ haminan taama in na. » Bɔgɔya, siran, mankan ani don o don ko caman yeli bɛ se k’o lawuli, wa ɲininkali seginni bɛ se fana ka mago dɔ jira, i n’a fɔ ka taa kabinɛ na (Family Caregiver Alliance).

N ka kan ka mun fɔ?

Aw ka jaabi di hɛɛrɛ la, ka surunya, i n’a fɔ a ye fɔlɔ ye.

• Aw ka jaabi to surun na ani kelen na. « Dɔgɔtɔrɔ lajɛ ye tile fitini ye kɛrɛfɛ. N bɛna kɛ aw fɛ. » Jaabi min tɛ caman, o ka nɔgɔn ka minɛ.
• Aw ka jaabi di dusukunnata ma. « Aw bɛ miiri dɔgɔtɔrɔ lajɛ la. A bɛ bi tile fitini kɛrɛfɛ, n bɛna aw taa ni mobili ye. Foyi tɛ aw kan ka kɛ. »
• Aw ka baara kɛ ni kan hɛɛrɛlen ye ani maga ɲuman ye, ni a b’a fɛ. Alzheimer’s Association b’a fɔ ko aw ka to hɛɛrɛ la ani aw kana sɔsɔli walima dalaminɛli kɛ.
• Aw ka jaabi di min bɛ ɲini, siɲɛ min bɛ mako don. Alzheimer’s Association b’a fɔ ko aw k’a segin siɲɛ o siɲɛ min na a b’a ɲininka.

N ka kan ka mun kɛ bali?

• « I y’a ɲininka kaban ne fɛ. » Family Caregiver Alliance b’a fɔ ko aw kana a jira ko a y’a ɲininka sisan dɔrɔn. O tɛ se k’a dɛmɛ ka hakili sɔrɔ, wa a bɛ se k’a ye i n’a fɔ jalaki.
• Ɲɛfɔli janw. Kuma caman bɛ fɛn caman di minnu bɛ se ka ɲinɛ.
• Ninakili, ɲɛɛ wulili walima kan gɛlɛn. National Institute on Aging b’a fɔ ko aw ka muɲu ani aw kana aw ka dimi jira. O ka gɛlɛn; aw ye dakun lajɛ min bɛ lɔ ta fan fɛ duguma.

Dɛmɛnan nɔgɔmanw minnu bɛ jaabi di aw nɔ na

Ni mɔgɔ bɛ se ka kalan hali bi, jaabi sɛbɛnnen min bɛ ye, o bɛ se ka dɛmɛ ka tɛmɛ jaabi fɔlen kan.

Nin hakilinaw bɛ bɔ Alzheimer’s Association ani Alzheimer’s Los Angeles fɛ. Aw ka sɛbɛn jira dɔɔni dɔɔni (« An ka tablo lajɛ ɲɔgɔn fɛ ») sanni aw k’a fɔ ko « N y’a sɛbɛn aw ye ».

Aw ka ko kɛtaw fɔ ni waati sera

Ni aw ye lajɛ walima taama fɔ don caman ka kɔn, o bɛ se ka kɛ lɛrɛ caman ye ni ɲininkali haminankolenw ye. Family Caregiver Alliance ani Alzheimer’s Los Angeles fila bɛɛ b’a fɔ ko aw ka porogaramuw fɔ, kɛrɛnkɛrɛnnenya la minnu bɛ haminanko lawuli i n’a fɔ dɔgɔtɔrɔ lajɛ walima ko, dɔrɔn sanni u ka kɛ. O kɔfɛ, aw ka fɔ a ye min bɛna kɛ nata la, senfɛ senfɛ.

Baaraw minnu bɛ se ka hakili lamaga

Ni aw ye jaabi di ani ka dusukunnata minɛ, baara hɛɛrɛlen ni diyabɔlen dɔ bɛ se ka dɛmɛ, kɛrɛnkɛrɛnnenya la ni bɔgɔya bɛ ɲininkaliw kɔfɛ. Sɛbɛn bɛɛ sanfɛ b’a fɔ ko aw ka hakili bila fɛn dɔ la min diyara mɔgɔ ye.

1. Tulon nɔgɔman dɔ ɲɔgɔn fɛ. Picture pairs bɛ jaw to yelen na, o la foyi tɛ wajibiyalen ka to hakili la.
2. Baara dɔ min bɛ dɔn. Taawalow dalajɛ, susɛtiw labɛn walima tabali sigi. Sort together ye o cogoya kelen ye ɛkran kan.
3. Kuma fɛn dɔ kan min diyara a ye. Conversation cards bɛ ɲininkali dafalenw di, jaabi kelen tɛ yen.
4. Dɔnkilidala, taama walima dumuni fitinin. National Institute on Aging b’olu fɔ i n’a fɔ fɛɛrɛ nɔgɔmanw ka hakili lamaga.
5. Lɔyɔrɔ hɛɛrɛlen dɔ. Aw ka sigi ɲɔgɔn fɛ, ka filɛ kɛnɛma, walima ka calm breathing waati fitinin kɛ ɲɔgɔn fɛ.

Ni a seginna ɲininkali kan, aw k’a jaabi tugun, ni ɲumanya ye. O ka ɲi.

Aw ka taamacogo lajɛ

Alzheimer’s Association b’a fɔ ko aw ka kɔlɔsi ni ɲininkaliw bɛ na don waati kɛrɛnkɛrɛnnenw na, mɔgɔ kɛrɛnkɛrɛnnenw fɛ walima yɔrɔ kɛrɛnkɛrɛnnenw na. Ni u bɛ daminɛ tuma bɛɛ sanni lɔnbagaw ka na, walima tile fitini kɔfɛ, aw bɛ se ka labɛn ka kɔn: sɛbɛn dɔ lɔnbaliya kan, baara dɔnnen dɔ labɛnnen, walima so kɔnɔ yɔrɔ hɛɛrɛlen dɔ. An ka gafe min bɛ calm late-afternoon activities kan, o bɛ se ka dɛmɛ ni wula fɛ ye waati gɛlɛn ye.

Aw ka aw yɛrɛ ladon

Ni aw ka kan ka ɲininkali kelen jaabi siɲɛ mugan, o bɛ sɛgɛn. Ni aw y’a ye ko aw ka muɲuli bɛ ban ani mɔgɔ in lakananen don, aw bɛ se ka taa so kɔnɔ yɔrɔ wɛrɛ la miniti damadɔ kɔnɔ ka ninakili, i n’a fɔ Alzheimer’s Los Angeles b’a fɔ. National Institute on Aging bɛ ladonbagaw jija ka dɛmɛ ɲini ani ka miiri lɔ waati ladonni na. Hakilina wɛrɛw bɛ an ka caregiver self-care guide kɔnɔ.

Tuma jumɛn na n ka kan ka dɔgɔtɔrɔ wele?

Aw ka u ka dɔgɔtɔrɔ wele joona ni ɲininkaliw, ɲagami walima taamacogo caman yeli bɛ joona walima ka juguya kosɛbɛ lɛrɛ walima don damadɔ kɔnɔ. National Institute on Aging b’a fɔ ko taamacogo min bɛ caman joona walima min bɛ caman teliya la, kɛrɛnkɛrɛnnenya la banakisɛ walima fura caman yeli kɔfɛ, o ka kan ka lase dɔgɔtɔrɔ ma joona. Dementia Australia b’a ɲɛfɔ ko banakisɛ, furaw, ji dɛsɛ, dimi walima kɔnɔgɛlɛya bɛ se ka delirium lawuli, o ye ɲagami juguman ye min bɛ daminɛ joona ani min bɛ furakɛli teliya wajibiya. Ni mɔgɔ si bɛ farati la, aw ye dɛmɛnimɛri teliya wele (i n’a fɔ 15, 17 walima 18 Mali kɔnɔ).