Khi người sa sút trí tuệ hỏi đi hỏi lại cùng một câu

“Mấy giờ đi khám bác sĩ?” Mười phút sau: “Mấy giờ đi khám bác sĩ?” Nghe cùng một câu hỏi lặp đi lặp lại là một trong những phần mệt mỏi nhất khi chăm sóc người sống chung với sa sút trí tuệ. Điều này rất phổ biến, không phải do người thân cố ý, và có những cách trả lời bình tĩnh giúp ngày trôi qua dễ dàng hơn cho cả hai.

Vì sao người sa sút trí tuệ cứ hỏi đi hỏi lại một câu?

Chủ yếu là do trí nhớ. Sa sút trí tuệ ảnh hưởng đến trí nhớ ngắn hạn, nên người thân thường không nhớ mình đã hỏi, hoặc không nhớ câu trả lời. Alzheimer’s Foundation of America mô tả việc hỏi nhiều lần là điều thường gặp và có thể đoán trước.

Câu hỏi cũng thường mang theo một cảm xúc. Alzheimer’s Association giải thích rằng một câu hỏi lặp lại có thể thể hiện một nỗi lo, một lời nhờ giúp, hoặc sự lo âu và bất an, và người thân thường đang tìm sự an ủi và cảm giác quen thuộc. “Khi nào mình đi?” có thể thật ra có nghĩa là “Tôi đang lo về chuyện đi.” Sự buồn chán, nỗi sợ, tiếng ồn và thay đổi nếp sinh hoạt đều có thể khơi mào, và một câu hỏi lặp lại cũng có thể là tín hiệu về một nhu cầu, chẳng hạn cần đi vệ sinh (Family Caregiver Alliance).

Tôi nên nói gì?

Hãy trả lời bình tĩnh và ngắn gọn, như thể đó là lần đầu.

• Giữ câu trả lời ngắn và giống nhau. “Hai giờ chiều khám bác sĩ. Con sẽ ở bên bố.” Một câu trả lời nhất quán dễ tiếp nhận hơn.
• Đáp lại cảm xúc. “Bố đang băn khoăn chuyện đi khám bác sĩ. Là chiều nay, và con sẽ chở bố đi. Bố không phải làm gì cả.”
• Dùng giọng ấm áp và cái chạm nhẹ nhàng, nếu người thân thích được chạm. Alzheimer’s Association khuyên giữ bình tĩnh, và đừng dùng lý lẽ hay tranh cãi.
• Đưa ra câu trả lời mà người thân đang tìm, bao nhiêu lần cũng được. Alzheimer’s Association nói hãy lặp lại bấy nhiêu lần người thân hỏi.

Nên tránh điều gì?

• “Bố hỏi con câu đó rồi mà.” Family Caregiver Alliance khuyên đừng chỉ ra rằng người thân vừa hỏi xong. Điều đó không giúp họ nhớ, và có thể khiến họ cảm thấy bị mắng.
• Giải thích dài dòng. Càng nhiều lời thì càng có nhiều thứ để quên.
• Thở dài, đảo mắt hay giọng gay gắt. National Institute on Aging khuyên kiên nhẫn và đừng để lộ sự bực bội. Điều đó khó; xem phần về những lúc nghỉ ở bên dưới.

Những công cụ đơn giản trả lời câu hỏi thay bạn

Khi người thân vẫn còn đọc được, một câu trả lời viết ra mà họ nhìn thấy thường giúp ích hơn câu trả lời bằng lời.

Những ý này đến từ Alzheimer’s Association và Alzheimer’s Los Angeles. Hãy nhẹ nhàng chỉ vào tờ ghi chú (“Mình cùng xem cái bảng nhé”) thay vì nói “Con đã viết ra cho bố rồi.”

Nói với người thân về các sự kiện vào gần lúc xảy ra

Nhắc về một cuộc hẹn hay chuyến đi trước vài ngày có thể biến thành hàng giờ những câu hỏi lo lắng. Family Caregiver Alliance và Alzheimer’s Los Angeles đều gợi ý chỉ nói về kế hoạch, nhất là những việc gây căng thẳng như đi khám bác sĩ hay tắm, ngay trước khi chúng xảy ra. Sau đó hãy nói điều gì sẽ diễn ra tiếp theo, từng bước một.

Những hoạt động có thể chuyển sự chú ý

Khi bạn đã trả lời và ghi nhận cảm xúc, một hoạt động êm dịu, dễ chịu có thể giúp ích, nhất là nếu nguyên nhân của những câu hỏi là sự buồn chán. Mọi nguồn nêu trên đều gợi ý chuyển sang một việc người thân thích.

1. Một trò chơi ngắn, dễ cùng nhau. Ghép đôi hình để hình luôn hiện, nên không cần nhớ gì cả.
2. Một việc quen thuộc. Gấp khăn tắm, xếp tất hoặc dọn bàn ăn. Cùng phân loại là phiên bản trên màn hình.
3. Nói về điều người thân yêu thích. Thẻ trò chuyện đưa ra những gợi ý mở, không có câu trả lời sai.
4. Âm nhạc, đi dạo hoặc ăn nhẹ. National Institute on Aging liệt kê những điều này trong số các cách đơn giản để chuyển hướng.
5. Một lúc lặng yên. Cùng ngồi, nhìn ra cửa sổ, hoặc thử một lúc hít thở thư thái cùng nhau.

Nếu người thân quay lại câu hỏi đó, hãy trả lời lại, tử tế. Như vậy là ổn.

Tìm quy luật

Alzheimer’s Association gợi ý hãy để ý xem các câu hỏi có đến vào một số thời điểm trong ngày, quanh một số người nhất định hay ở một số nơi nhất định không. Nếu chúng luôn bắt đầu trước khi khách đến, hoặc vào cuối chiều, bạn có thể lên kế hoạch trước: một ghi chú về buổi thăm, một hoạt động quen thuộc đã sẵn sàng, một căn phòng yên tĩnh hơn. Hướng dẫn về hoạt động êm dịu lúc chiều muộn của chúng tôi có thể giúp ích nếu buổi tối là lúc khó nhất.

Hãy chăm sóc chính mình

Trả lời cùng một câu hỏi lần thứ hai mươi thật mệt mỏi. Nếu bạn thấy sự kiên nhẫn của mình sắp cạn và người thân đang an toàn, hãy sang phòng khác vài phút và hít thở, như Alzheimer’s Los Angeles gợi ý. National Institute on Aging khuyến khích người chăm sóc nhờ giúp đỡ và cân nhắc chăm sóc thay thế (respite care). Có thêm ý tưởng trong hướng dẫn chăm sóc chính mình của chúng tôi.

Khi nào nên gọi bác sĩ?

Hãy gọi bác sĩ của người thân sớm nếu các câu hỏi, sự lú lẫn hoặc hành vi thay đổi đột ngột hoặc nặng lên nhiều trong vài giờ hay vài ngày. National Institute on Aging cho biết hành vi thay đổi đột ngột hoặc nhanh chóng, nhất là sau một đợt nhiễm trùng hoặc khi đổi thuốc, cần được báo cho bác sĩ ngay. Dementia Australia giải thích rằng nhiễm trùng, thuốc men, mất nước, đau hoặc táo bón có thể gây mê sảng (delirium), một tình trạng lú lẫn nặng và đột ngột cần được điều trị nhanh chóng. Hãy gọi số khẩn cấp địa phương (115 ở Việt Nam, 911 ở Mỹ) nếu có ai đang gặp nguy hiểm.