Ko e tali nounou
Kamataʻaki ʻa e ngaahi fiemaʻu tokoni ʻa e tokotaha, ʻa e ngaahi meʻa ʻoku ne manako ki ai mo hono holi ke kei fehokotaki mo e kakai maʻú mo e ngaahi founga moʻui maheni. ʻAʻahi ki he ngaahi fale tokoni ʻe ala hoko, fehuʻi fekauʻaki mo e ako ʻa e kau ngāue, palani tokoni, ngaahi ngāue mo e totongi, pea kauʻi ʻa e tokotaha ʻi he ngaahi fili ʻo lahi taha ʻo e meʻa ʻoku ne loto ki ai.
- ʻOku ʻikai ha tuʻunga pē ʻe taha ke fakapapauʻi ai pe ʻoku totonu ke fili ha fale tokoni.
- Fai ha lisi nounou ʻo e ngaahi fiemaʻu tokoni mo e ngaahi meʻa ʻoku manako ki ai ʻa e tokotaha kimuʻa pea ke fakafehoanaki mo e ngaahi fale tokoni.
- ʻAʻahi ʻi he ngaahi taimi kehekehe pea vakai ki he founga ʻoku feangainga ai ʻa e kau ngāue mo e kau nofo.
- Kole ha fakamatala tohi mahino fekauʻaki mo e ngaahi tokoni, totongi mo e ngaahi fiemaʻu tokoni ka hoko mai.
ʻI he peesi ni (6 ngaahi vahe)
- Faʻafefea ke ʻilo ai pe ʻoku tuha ke fakakaukau ki ha fale tokoni?
- Ko e hā ke maʻu kimuʻa pea toki ʻaʻahi ki he ngaahi fale tokoni?
- Ko e hā ke u vakai ki ai lolotonga ha ʻaʻahi?
- Ko e hā ʻa e ngaahi fehuʻi ʻe lava ke tokoni ke fakafehoanaki ai ʻa e tokoní?
- Faʻafefea ke tokoniʻi ha tokotaha ke hiki?
- Faʻafefea ke kei kau mai hili ʻa e hiki?
Ko hono fakakaukau ki ha fale tokoni ʻe lava ke ne ʻomi ha nonga, mamahi, taʻehaʻala pe ko ha ngaahi ongoʻi kehekehe fakataha. Ko e fili ko ení ʻoku fekauʻaki ia mo hono kumi ha tokoni ʻe fehoanaki mo e ngaahi fiemaʻu mo e ngaahi meʻa ʻoku manako ki ai ʻa e tokotaha. ʻOku ʻikai ko ha sivi ia ʻo e lahi ʻo e ʻofa ʻoku fai ʻe ha fāmili pe ko ha sitepu pau ʻe aʻusia ʻe he tokotaha kotoa ʻi he taimi tatau.
ʻOku fokotuʻu mai ʻe he takimuʻa ʻa e Alzheimer’s Association ki he tokoni fuoloa, hono lisi sivi ki he fale tokoni mo e fakamatala ʻa Dementia Australia ki he fale tokoni ke vakai ki he ngaahi fiemaʻu ʻa e tokotaha, kau ngāue, ngaahi ngāue, ʻatakai mo e totongi. ʻOku ʻikai ke fakapapauʻi ʻe he peesi ko ení ha fale tokoni pau pe ke ne fetongi ʻa e faleʻi fakapolofesinale pe fakapaʻanga fakalotofonua.
Faʻafefea ke ʻilo ai pe ʻoku tuha ke fakakaukau ki ha fale tokoni?
Vakai ki he ngaahi tokoni ʻoku fiemaʻu ʻe he tokotaha he taimi ni pea pe ʻe lava ke ʻoange ia ʻi ʻapi. Fakakaukau ki he malu ʻa e tokotaha, ngaahi fiemaʻu tokoni ʻaho kotoa, moʻui fakasosiale mo e ngaahi meʻa ʻoku ne manako ki ai. Fakakaukau foki pe ʻoku hoko ʻa e ngaahi fiemaʻu tokoni ki he fāmilí ʻo kaunga ki he moʻui ʻa e tokotaha pe ko e faʻahinga ʻoku nau tokoniʻi iá.
ʻOku ʻikai ha tuʻunga pe lisi ʻe taha ʻe fakapapauʻi ai ʻa e taimi totonu ke hiki ai ha tokotaha. ʻE lava ke manako ʻa e tokotaha ki ha ʻatakai fakakolo pe ke ne loto ke nofo ʻi ʻapi mo ha tokoni ʻoku tanaki mai. Talanoa mo e tokotaha pea, ʻo kapau ʻe ʻaonga, mo hono toketā, tokotaha ngāue fakasosiale pe ko e tokotaha tokoni ki he tokoní. Fehuʻi pe ko e hā ha faʻahinga tokoni ʻe fehoanaki kae ʻoua te ke fakapapauʻi ke hiki ia.
Kauʻi ʻa e tokotaha ʻi he ngaahi fili ʻo lahi taha ʻo e meʻa ʻoku ne loto ki ai. Fehuʻi pe ko e hā ʻa e meʻa ʻoku mahuʻinga kiate ia: feituʻu, meʻakai, lea, anga fakafonua, lotu, ngaahi ngāue maheni pe ʻaʻahi mei he fāmili mo e ngaahi kaumeʻa. ʻE lava ke tokoni ʻa e ngaahi meʻa ʻoku ne manako ki aí ke fakangatangata ʻa e lisi, neongo ʻoku kei liliu ʻa e ngaahi fiemaʻu tokoní.
Ko e hā ke maʻu kimuʻa pea toki ʻaʻahi ki he ngaahi fale tokoni?
Kamataʻaki ʻaki ha lisi nounou ʻo e ngaahi tokoni ʻoku fiemaʻu ʻe he tokotaha. ʻE lava ke kau ki ai ʻa e tokoni ʻi he ngaahi ngāue ʻaho kotoa, tokoni fakafaitoʻo, fehokotaki fakasosiale, ha lea maheni pe ha feituʻu ke fakamoleki ai ʻa e taimi ʻi tuʻa. Kapau ʻoku taʻepau, fehuʻi ki ha tokotaha moʻui pe ko ha tokotaha ngāue fakasosiale pe ko e hā ʻa e ngaahi tokoni ʻe fiemaʻú.
Tefito ki he ngaahi fale tokoni kimuʻa pea ke ʻaʻahi ki ai. Fehuʻi pe ʻe lava ke nau tokoniʻi ʻa e tokotaha, pe ʻoku ʻi ai ha loki ʻe ala lava ke ngāueʻaki, ko e hā ʻa e sitepu hoko pea mo e fakamatala ʻoku nau fiemaʻú meiate koe. Kole ha fakamatala tohi fekauʻaki mo e ngaahi tokoni mo e totongi. ʻOku kehekehe ʻa e tonunga, ngaahi paʻanga tokoni mo e ngaahi lao fakalaiseni ʻi he feituʻu taki taha, ko ia ke vakai ki he ngaahi maʻuʻanga fakalotofonua kae ʻoua te ke falala pe ki ha fakamatala fakalukufua.
Fehuʻi pe ʻoku maʻu ʻe he kau ngāué ha ako ki he tokoni ki he mahaki manatu, pe ʻe anga fēfē hono fai ʻa e ngaahi palani tokoní pea mo e founga ʻe lava ai ʻa e fāmilí ke vahevahe ha fakamatala foʻou. ʻIloʻi pe ʻe anga fēfē ʻa e founga moʻui ʻaho kotoa, ko e hā ʻa e ngaahi ngāue ʻoku fai mo e founga ʻoku tokoniʻi ai ʻa e kau nofo ke nau fai ʻenau ngaahi fili. Ko ha fale tokoni makehe ki he mahaki manatu ko ha filifiliga pē ia ʻe taha, ka ʻoku ʻikai ke fiemaʻu ia maʻa e tokotaha kotoa; fakafehoanaki ʻa e tokoni moʻoni ʻoku tuʻuaki ʻe he feituʻu taki taha.
Ko e hā ke u vakai ki ai lolotonga ha ʻaʻahi?
ʻAʻahi ki ha ngaahi fale tokoni ʻe lahi ʻo ka malava. Fai ha ʻaʻahi fakatatau ki ha taimi kuo tuʻutuʻuni, pea toki kole ke ke toe ʻaʻahi ʻi ha taimi kehe pe lolotonga ha kai. ʻE lava ke fakahaaʻi ʻe ha ʻaʻahi hono ua ʻa e founga moʻui maʻú pea ke ke fetaulaki ai mo ha kau ngāue kehe.
Vakai ki he founga ʻoku feangainga ai ʻa e kau ngāue mo e kau nofo. ʻOku nau lea fakaʻapaʻapa ki he kakai, ʻoku nau foaki ha taimi ke tali ai pea kauʻi kinautolu ʻi he ngaahi fili maʻamaʻa ʻaho kotoa? ʻOku hā ngali fiemālie ʻa e kau nofo pea ʻoku ʻi ai ha ngaahi meʻa ke nau fai ʻoku fehoanaki mo honau ngaahi holi mo e malavá? Kole ke ke sio ki he lisi ʻo e ngaahi ngāue, potu kai, potu ʻi tuʻa mo e ngaahi potu fakafoʻituituí.
Kumi ki he ngaahi fakaikiiki ʻoku mahuʻinga ki he tokotaha ko ení: ngaahi fakaʻilonga ʻoku faingofua ke mahino, hala mahino ki he falemalu, ngaahi meʻa maheni, potu fakafiemālie, tokoni ʻi he lea mo e anga fakafonua pea mo e faingamālie ke sio ai ki he faʻahinga ʻofeina. ʻOku ʻikai ke fakahaaʻi ʻe ha loki tali ʻa e founga moʻoni ʻo e tokoni ʻaho kotoa.
ʻOmai ha kaumeʻa falalaʻanga pe ko ha mēmipa ʻo e fāmili ʻo kapau ʻe tokoni ia ke ke manatuʻi ʻa e ngaahi fehuʻi pea ke fakafehoanaki ʻa e ngaahi fakakaukau hili ʻa e ʻaʻahí. ʻE lava ke ke ngāueʻaki ʻa e lisi sivi ʻa e Alzheimer’s Association ke tohi ai ʻa e meʻa ʻoku ke sio ki aí. Tatau ʻa e ngaahi fakamatala ko ení ko ha ngaahi fakamanatu ia ki he fetalanoaʻakí, kae ʻikai ko ha fika ʻe fili maʻá koe ʻa e fale tokoní.
Ko e hā ʻa e ngaahi fehuʻi ʻe lava ke tokoni ke fakafehoanaki ai ʻa e tokoní?
Fehuʻi pe ʻe anga fēfē hono tokangaʻi ʻa e kau ngāué ʻi he ngaahi taimi kehekehe ʻo e ʻahó, pe ʻe anga fēfē ʻenau akoʻi ʻa e ngaahi founga moʻui ʻa e tokotahá pea mo e meʻa ʻe hoko kapau ʻe liliu ʻa e ngaahi fiemaʻú. Fehuʻi pe ko hai ʻokú ne toe vakaiʻi ʻa e ngaahi palani tokoní pea mo e founga ʻe lava ai ʻa e fāmilí ke hakeakiʻi ha hohaʻa. Kapau ʻoku fiemaʻu ʻe he tokotaha ha tokoni ʻi he meʻakai, tokoni fakafoʻituitui pe fetuʻutaki, fehuʻi pe ʻe anga fēfē hono fai ia ʻi he moʻoni.
Fehuʻi fekauʻaki mo e ʻaʻahi ʻa e fāmilí, ngaahi ʻeva, ngaahi ʻaʻahi ki he toketā, ngaahi ngāue mo e malava ʻa e tokotaha ke ne ʻomi ha ngaahi meʻa maheni. Kapau ʻoku maʻu ʻe ha fale tokoni ha polokalama makehe ki he mahaki manatu, fehuʻi pe ko e hā ʻa e ako, ngaahi ngāue mo e tokoni ʻaho kotoa ʻoku kau ki ai. Fehuʻi ki ha ngaahi fakatātā ʻo e founga ʻoku kau ai ʻa e kau nofo ʻi he ngaahi fili kae ʻoua te ke falala pe ki he hingoa ʻo e polokalamá.
Kole ha fakamatala fakamahuʻinga ʻo e totongi kotoa, pe ko e hā ʻoku kau ki aí pea mo e founga ʻe liliu ai ʻa e ngaahi totongí. Lau fakalelei ʻa e ngaahi aleapau pea maʻu ha faleʻi fakalao pe fakapaʻanga feʻunga fakalotofonua kapau ʻoku taʻehanounou ʻa e ngaahi kupu fakapaʻanga pe fakalaó. ʻOua ʻe manatuʻi ʻoku fakakau pe ʻoku maʻu ha tokoni ʻi ha feituʻu ʻe taha ʻo makatuʻunga pe ʻi he fakamatala mei ha siteiti pe fonua kehe.
Kapau ʻoku fiemaʻu ha tokanga makehe ki he tuʻunga fakaʻilonga, ngaahi vā fetokoniʻaki pe tuʻunga fakafoʻituitui ʻa e tokotaha, sio ki heʻemau takimuʻa ki hono tokoniʻi ha tokotaha LGBTQ+ ʻoku maʻu ʻa e mahaki manatu. ʻOku kau ki ai ʻa e ngaahi fehuʻi fekauʻaki mo e hingoa manako, kau ʻaʻahi, tokoni fakafoʻituitui mo e ngaahi lao ʻa e kau tokoní.
Faʻafefea ke tokoniʻi ha tokotaha ke hiki?
Kauʻi ʻa e tokotaha ʻi he ngaahi fili ʻo lahi taha ʻo e meʻa ʻoku ne loto ki ai. ʻE lava ke tokoni ha ʻaʻahi ki he fale tokoni, ha kai ai pe ko ha nofo nounou mālōlōʻanga ʻo kapau ʻoku maʻu ia pea ʻoku tali ʻe he tokotahá. ʻE lava ke manako ʻa e tokotaha ke ne fili ha meʻa nounou ke ʻomi ki hono lokí, ko ha kofu pe ko ha founga moʻui pau ke ne maʻú.
Vahevahe ha fakamatala ʻaonga mo e kau ngāué, ʻo maʻu ʻa e loto ʻa e tokotahá. ʻE lava ke kau ki ai hono hingoa manako, founga feangainga, ngaahi founga moʻui ʻaho kotoa, meʻakai ʻoku ne manako ki ai, ngaahi ngāue ʻoku ne fiefia aí pea mo e meʻa ʻoku ne maʻu ai ha nonga. Tauhi ʻa e fakamatala ko ení ke nounou pea fakataumuʻa ki he tokoní. Kuo pau ke kei kau maʻu pē ʻa e tokotaha ʻi he ngaahi fetalanoaʻaki fekauʻaki mo iá.
ʻOmai ha ngaahi meʻa maheni ʻo kapau ʻoku ngofua ʻe he fale tokoní. Fehuʻi ki he kau ngāué pe ʻe anga fēfē ke hoko ai ʻa e loki ʻo e tokotahá ʻo fehoanaki mo ia kae ʻoua te ne faingataʻaʻia ke ne feʻaluʻaki. ʻE lava ke mahuʻinga lahi ange ha tatau, ko ha tēvolo manako pe ko ha uasi maheni ʻi ha feinga ke toe langa hake ʻa e ʻapi kātoa.
Faʻafefea ke kei kau mai hili ʻa e hiki?
Ngāue fakataha mo e kau ngāué ke ke ako pe ʻe anga fēfē hono vahevahe atu ʻa e ngaahi fakamatala foʻoú pea mo hai ke fetuʻutaki ki aí. Fehuʻi ki he tokotahá pe ʻoku fēfē ʻene ongoʻi fekauʻaki mo e ngaahi ʻaʻahi mo e ngaahi ngāué. ʻE lava ke manako ʻa e niʻihi ki he ngaahi ʻaʻahi nounou mo tuʻo lahi; ka ʻe lava ke manako ʻa e niʻihi ke nau maʻu ha taimi ke nau feʻunuʻaki ai. Vakai ki he meʻa ʻoku hā ngali fiemālie kiate iá pea fetongi fakataha.
ʻE lava ke liliu ʻa e ngaahi fiemaʻu tokoni mo e ngaahi meʻa ʻoku manako ki aí. Toe vakaiʻi ʻa e palani tokoní mo e tokotaha mo e kau ngāué, fehuʻi kapau ʻoku ʻikai mahino ha meʻa pea vahevahe ha fakamatala foʻou ʻe lava ke tokoni. Kapau ʻoku hoko ha liliu fakafokifa ʻa e tokotaha ʻo hoko ʻo moveuveu pe ʻoku fakautuutu ange hono mahakí, tala fakavave ki he timi tokoní; ʻoku fiemaʻu ha tokoni fakafaitoʻo vave ki ha moveuveu fakafokifa, ʻo hangē ko e fakamatala ʻa e NHS.
Ko hono fili ha fale tokoni ko ha fili mamafa ia, pea ʻe lava ke ʻikai ko e fili ʻuluaki ia ʻa e fili lelei taha maʻu pē. Maʻu ha fakamatala, kauʻi ʻa e tokotaha, fehuʻi fekauʻaki mo e tokoni ʻaho kotoa pea tauhi ke fakaava ʻa e fetuʻutaki hili ʻa e hiki ki he fale foʻoú.
Ngaahi fehuʻi ʻoku faʻa hā
Faʻafefea ke ʻilo ai pe ʻoku totonu ke fakakaukau ki ha fale tokoni maʻa ha tokotaha ʻoku maʻu ʻa e mahaki manatu?
Fakakaukau pe ʻoku feʻunga ʻa e tokoni lolotonga mo e ngaahi fiemaʻu ʻa e tokotaha, pea pe ʻoku kei lava pe ke nofo ia ʻi ʻapi. Talanoa mo e tokotaha pea, ʻo kapau ʻe ʻaonga, mo hono toketā, tokotaha ngāue fakasosiale pe ko e tokotaha tokoni ki he tokoní. ʻOku ʻikai ha tuʻunga pe lisi ʻe taha ʻe fili maʻá e ngaahi fāmili kotoa.
ʻOku totonu ke hiki ha tokotaha ʻoku maʻu ʻa e mahaki manatu ki ha fale tokoni makehe ki he mahaki manatu?
ʻOku ʻikai totonu ke fai pehē maʻa e tokotaha kotoa. Fehuʻi pe ko e hā ʻa e tokoni ʻoku fiemaʻu ʻe he tokotaha pea mo e meʻa ʻoku fai ʻe he fale tokoni taki taha, kau ai ʻa e ako ʻa e kau ngāue, ngaahi ngāue, tuʻunga fakafoʻituitui mo e kau mai ʻa e fāmilí.
Ko e hā ʻa e ngaahi fehuʻi ke u ʻeke ki ha fale tokoni?
Fehuʻi fekauʻaki mo e ako ki he mahaki manatu, maʻu ʻa e kau ngāue ʻi he ngaahi taimi kehekehe, tokoni fakafoʻituitui, ngaahi ngāue, fetuʻutaki mo e fāmilí, ʻaʻahi mo e founga ʻoku toe vakaiʻi ai ʻa e tokoní. Kole ha fakamatala tohi mahino fekauʻaki mo e ngaahi tokoni, totongi mo e founga ʻe liliu ai ʻa e tokoni ʻi he lolotonga ʻo e liliu ʻa e ngaahi fiemaʻú.
Faʻafefea ke tokoniʻi ha tokotaha ke ne feʻunuʻaki ki he hiki ki ha fale foʻou?
Kauʻi ia ʻi he ngaahi fili ʻo lahi taha ʻo e meʻa ʻoku ne loto ki ai. ʻOmai ha ngaahi meʻa maheni pea vahevahe mo e kau ngāue ʻa e ngaahi founga moʻui, ngaahi meʻa ʻoku ne manako ki ai mo e founga feangainga ʻoku ne loto ke ʻilo ʻe he kau ngāué. Hokohoko atu ʻa e ngāue fakataha mo e kau ngāue hili ʻa e hiki ki he fale foʻoú.
Ngaahi mataʻitohi
ʻOku mau fehokotaki ki he ngaahi kautaha mo e ngaahi ako ʻoku tukuhau ki ai ʻa e peesi ni. Naʻe siviʻi ʻa e tuʻunga kotoa ʻi he taimi naʻe fakalelei ai ʻa e peesi.
- Long-Term Care · Alzheimer's Association
- Choosing a Residential Care Community · Alzheimer's Association
- Residential care · Dementia Australia
- Sudden confusion (delirium) · NHS