Demenciawan kawsachkaq runapaq wasipi qhawariyta akllay

Wasipi qhawariyta yuyaymanay saminchayta, llakiyta, mana sut’i kayta utaq achka yuyaykunata huk pachapi apamunman. Kay akllanakuyqa runapaq necesitasqankunaman munasqankunaman ima tupanachiq yanapakuyta maskhanapaqmi. Mana ayllu hayk’a munakusqanta qhawaypaqchu, nitaq llapa runakuna huk pachallapi chayananpaq kamachisqa puriypaschu.

Alzheimer’s Association nisqapa unay qhawariymanta pusaqnin, wasipi qhawariy akllanapaq listan hinallataq Dementia Australia nisqapa wasipi qhawariymanta pusaynin runapaq necesitasqankunata, llankaqkunata, ruwanakunata, kawsaq muyuta chaninta ima qhawayta yuyaychanku. Kay p’anqaqa mana ima wasitapas akllanapaq nirqanchu, nitaq llaqtaykipi yachaq runakunapa qhawayninmanta qullqi yuyaychayninmanta rantinchu.

Imayna yachanay wasipi qhawariyta qhaway yuyaymanay allin kasqanta?

Kunan runa ima yanapakuyta necesitasqanta, chay yanapakuy wasinpi qukunalla kasqanchu chayta qhaway. Runapaq allin kawsayninta, sapa p’unchaw qhawariy necesitasqanta, hukkunawan tinkisqanta, munasqanta ima yuyaymanay. Hinallataq qhawariy llank’ay runapaq utaq yanapaqkunapaq qhali kayninta pantachichkasqanchu chaytapas qhaway.

Mana huk sapalla mit’a nitaq lista kanchu imaqa pipas astakunan kasqanta akllananpaq. Huk runaqa comunidadpi tiyayta munanman, hukninñataqmi wasinpi yapasqa yanapakuywan qhipakuyta munanman. Runawan rimay, munaspaqa hampiqninwan, social llamk’aqwan utaq qhawariy yanapaqwan ima rimay. Astakuyman mana churakuspa, ima laya yanapakuykuna tupanman chayta tapuy.

Munasqanman hina akllanakuykunapi payta churay. Paypaq imakuna ancha chaniyuq kasqanta tapuy: maypi kasqan, mikhuy, simi, kawsay ruway, iñiy ruway, riqsisqan ruwanakuna utaq ayllumanta amistakunamanta watukuykuna. Wakin qhawariy necesitasqakuna tikrakuchkaptinpas, munasqankuna lista uchuyyachiyta yanapanman.

Wasikunata watukunaykama imata yachanay?

Ñawpaqta, runa ima yanapakuyta necesitasqanmantawan uchuy listata ruway. Kaypi sapa p’unchaw ruwanakunapi yanapakuy, enfermería, hukkunawan tinkisqa kay, riqsisqan simi utaq hawapi pachata pasaypaq sitio ima kanman. Mana sut’i kaptinqa, qhali kaymanta utaq social qhawariymanta yachaq runaman ima yanapakuykuna necesitakusqanman chayta tapuy.

Watukunaykipaqqa ñawpaqta wasikunaman waqyay. Runapaq necesitasqanta yanapayta atinankuchu, cuarto kanmanchu, qatiq puriykuna imakuna kasqanta, qammanta ima willay munasqankuta ima tapuy. Yanapakuykunamanta qullqimanta ima qillqasqa willayta mañakuy. Chayanapaq kamachiykuna, qullqi yanapakuy, permiso kamachiykuna ima sapa llaqtapi hukniraymi, chayrayku llaqtaykipi kaq willaykunata qhaway, mana huklla qillqasqallapichu sayapakuy.

Llankaqkuna demencia qhawariymanta yachachisqachu, qhawariy plankuna imayna ruwasqa, ayllukuna imayna musuq willaykunata qunkuman ima chayta tapuy. Sapa p’unchaw ruwaykuna imayna purin, ima ruwanakuna qusqa, tiyaqkuna imayna akllanakuykunata ruranankupaq yanapasqa ima chaytapas yachay. Demenciapaq sapaq wasi huk akllanami, ichaqa mana llapanchu chayta necesitan; sapa sitio ima yanapakuyta chiqaqta qusqanta tupachiy.

Watukuypi imata qhawanay?

Atispaqa, hukmanta aswan wasikunata watukuy. Ñawpaq watukuypaq cita churay, chaymanta huk p’unchawpi utaq mikhuypi hukmanta watukuyta atinkiñachu chayta tapuy. Iskay kaq watukuyqa aswan sapa p’unchaw ruwayta rikuchinman, huk llankaqkunawanpas riqsichikunaykipaq kanman.

Llankaqkuna tiyaqkunawan imayna rimanakusqankuta qhaway. Runakunata yupaychaywanchu rimanku, kutichinankupaq pachata qunkuchu, sapa p’unchaw akllanakuykunapichu paykunata churanku? Tiyaqkuna samisqa rikch’ariychu, munasqankuman atisqankuman ima tupanachiq ruwanayuqchu kanku? Ruwanakuna calendariokunata, mikhuypa sitiokunata, hawa sitiokunata, sapalla sitiokunata ima qhawayta atinkiñachu chayta tapuy.

Kay runapaq chaniyuq willaykunata qhaway: mana sasa entiendenapaq señalakuna, bañoman sut’i ñankuna, riqsisqan imakuna, samiq sitiokuna, simi kawsay ima yanapakuy, munasqan runakunawan rikunakuypaq pachakuna. Sumaq ñawpaq cuartolla mana sapa p’unchaw qhawariy imayna kasqanta rikuchinchu.

Tapukuykunata yuyarinaykipaq, qhipaman yuyayniykikunata tupachinaykipaq ima yanapasunaykipaqqa, huk confiasqa amistadaykita utaq ayllu runata apay. Alzheimer’s Association nisqapa listanwan imata qhawasqaykita qillqayta atinki. Qillqasqaykikunata rimanakuypaq yanapakuq hina qhaway, mana wasita akllaq yupay hinachu.

Ima tapukuykuna qhawariyta tupachiyta yanapanku?

Huk huk p’unchaw pachakunapi llankaqkuna imayna kasqanta, llankaqkuna imayna runapaq sapa p’unchaw ruwayninta yachasqankuta, necesitasqankuna tikrakusqanqa imata ruwasqa kananta ima tapuy. Pitaq qhawariy plankunata qhawarin, ayllu imayna ima sasachakuymanta rimayta atin ima chaytapas tapuy. Runa mikhuypi, sapalla qhawariypi utaq willanakuypi yanapakuyta necesitaspaqa, chay yanapakuy imayna ruwasqa kasqanta tapuy.

Ayllumanta watukuykunamanta, puriykunamanta, hampiqman rinakunamanta, ruwanakunamanta, riqsisqan imakunata apayta atinankumanta ima tapuy. Wasi demenciapaq sapaq programa kasqan kaptinqa, ima yachachiy, ima ruwanakuna, ima sapa p’unchaw yanapakuy chaypi kasqanta tapuy. Tiyaqkuna imayna akllanakuykunapi churasqa kasqankumanta huk iskay ejemplokunata mañakuy, ama programapa sutinllapichu sayapakuy.

Chaninmanta sapa imapaq sut’inchasqa willayta, imakuna chaypi churasqa kasqanta, qullqi imayna tikrakunman chayta ima mañakuy. Rimanakuy qillqakunata allinta ñawiriy, qullqimanta utaq kamachiy simikunamanta mana sut’i kaptinqa, llaqtaykipi yachaq yanapaqta mañakuy. Huk estado utaq huk suyupi kaq willayraykulla, huk yanapakuy chaypi kasqanta utaq qusqa kananta ama yuyaychu.

Runapa kikin kaynin, munanakuykuna utaq sapallan kaynin yapasqa qhawariyta necesitanman chayqa, LGBTQ+ demenciawan kawsachkaq runata yanapaymanta pusaqniyku qhaway. Chaypi munasqa sutikunamanta, watuqkunamanta, sapalla qhawariymanta, yanapaqkunapa kamachiyninkunamanta ima tapukuykuna kan.

Astakuypi imayna yanapakuyta atinay?

Munasqanman hina akllanakuykunapi payta churay. Wasiman watukuy, chaypi mikhuypakuy utaq pisi samaypaq qhipakuy, kanman chayqa runata munasqan kaptinqa chay sitiowan riqsinanpaq yanapanman. Runa cuartopi ima imata, p’achata utaq sapa p’unchaw ruwayta apanapaq akllayta munanman.

Runapa permisowan, llankaqkunaman yanapaq willayta quy. Kaypi munasqan sutinta, imayna rimayta munasqanta, sapa p’unchaw ruwayninkunata, munasqan mikhuyninkunata, munasqan ruwanankunata, samisqa tarikunanpaq ima yanapasqanta ima churayta atinki. Willayqa pisi, qhawariyllaman churasqa kanan. Runaqa paymanta rimasqa rimanakuykunapi kaqlla kanan.

Wasi uyakusqan kaptinqa, riqsisqan imakunata apay. Runapa cuarton imayna riqsisqa rikch’arinman, ichaqa purinapaq mana sasa kanman chayta llankaqkunaman tapuy. Huk foto, munasqa chumpi utaq riqsisqan reloj, tukuy wasita hinallata ruranaykimanta aswan chaniyuq kanman.

Astakusqanmanta qhipaman imayna yanapakushallayta atinay?

Llankaqkunawan llamk’ay imayna musuq willaykuna qusqa kananta, pimansi rimanayki kasqanta ima yachanaykipaq. Watukuymanta ruwanakunamanta ima imayna sientekusqanta runaman tapuy. Wakin runakuna sapa kuti pisi watukuykunata munankuman; wakinkunañataq samiqlla qhipakuypaq pachata munankuman. Paypaq ima allin rikch’arisqanta qhaway, kuskalla tikray.

Qhawariy necesitasqakuna munasqakuna ima tikrakunman. Qhawariy planta runawan llankaqkunawan ima qhawariy, ima mana sut’i kaptinqa tapuy, yanapanman chay musuq willaykunata willay. Runa ñaputiq pantayman tukusqan kaptin utaq ancha aswan unqusqaman rikch’arisqan kaptinqa, qhawariq equipoman utqaylla willay; ñaputiq pantayqa utqaylla hampi qhawariyta necesita, NHS nisqanman hina.

Wasita akllayqa ancha hatun akllanakuymi, ñawpaq akllayqa mana wiñaypaq aswan allin kanqachu. Willaykunata huñuy, runata churay, sapa p’unchaw qhawariymanta tapuy, astakusqanmanta qhipamanpas willanakuy kichasqa kachun.