Mba’éichapa eiporavóta oñangareko hag̃ua tembiapovai rehe

Jahecháramo oñangareko hag̃ua tendaguasúpe ikatu jajepy’apy, ñañembyasy, ndajaikuaái porãi térã jañandu heta mba’e peteĩ javete. Ko jeiporavo oñehecha pytyvõ oikotevẽ ha oipotáva pe tapicha rehe. Ndaha’éi peteĩ jehecha mba’éichaitépa ojehayhu familia térã peteĩ jeku’e opaite oho va’erã peteĩchagua aravópe.

Pe guía oñangareko puku hag̃ua Alzheimer’s Association rehegua, i tysýi oñangareko tendaguasúpe hag̃ua ha ñemomarandu Dementia Australia oñangareko tendaguasúpe rehegua omyesakã jahecha hag̃ua mba’épa oikotevẽ pe tapicha, oñangarekóva, tembiapo, tenda ha hepykue. Ko kuatia ndoiporavói peteĩ tendaguasu ha nomboguýi ñemoñe’ẽ ha pytyvõ viru rehegua tendaguápe.

Mba’éichapa aikuaáta iporãpa añepyrũ ahecha oñangareko tendaguasúpe?

Ehecha mba’e pytyvõpa oikotevẽ pe tapicha ko’ág̃a ha ikatu piko oñeme’ẽ upe pytyvõ hógape. Ejesareko pe tapicha rekorosãre, oñangareko hag̃ua ára ha ára, tekoha avakuéra ndive ha mba’e oipotávare. Avei ehecha oñangareko hag̃ua oipytyvõpa pe tapicha térã umi oñangarekóva hendive resãi rehe.

Ndaipóri peteĩ tembiapoha térã tysýi peteĩchagua oiporavóva araka’épa ova’erã peteĩ tapicha. Ikatu peteĩ tapicha oipota oiko peteĩ tavayguakuéra apytépe, térã ikatu oipota opyta hógape pytyvõve reheve. Eñe’ẽ pe tapicha ndive ha, ikatúramo, ipohãnohára, oñangarekóva tekoha rehegua térã oñembohekóva ndive. Eporandu mba’eichagua pytyvõpa ikatu iporã nde reiporavo mboyve reva hag̃ua.

Emombe’u pe tapichápe jeiporavorãme oñeikotevẽháicha chupe. Eporandu mba’épa tuichaiterei chupe g̃uarã: tenda, tembi’u, ñe’ẽ, teko, jerovia, tembiapo ojekuaáva térã jeike família ha angirũnguéra ohecha hag̃ua. Imba’epota ikatu ne pytyvõ eipe’ami hag̃ua tysýi, jepe oñemoambuéramo heta mba’e oñangareko hag̃ua oikotevẽva.

Mba’épa aikuaava’erã ahecha mboyve umi tendaguasu?

Ñepyrũrã, ejapo peteĩ tysýi mbykýva pytyvõ pe tapicha oikotevẽvagui. Ikatu oike pytyvõ tembiapo ára ha árape, ñangareko pohãnohára rehegua, joaju avakuéra ndive, peteĩ ñe’ẽ ojekuaáva térã peteĩ tenda opytu’u hag̃ua okápe. Eporandu peteĩ oñangarekóva tesãi térã tekoha rehegua mba’e tembiaporãpa ikatu oñeikotevẽ ndereikuaái porãiramo.

Ehenói tendaguasúpe ehecha mboyve. Eporandu ikatúpa oñangareko pe tapicha oikotevẽvare, oĩpa peteĩ koty ikatúva, mba’épa upe rire oñemboguata ha mba’e marandúpa oikotevẽ hikuái ndégui. Ejerure marandu jehaipyréva tembiaporã ha hepykuére. Umi mba’e oikotevẽva, viru ñepytyvõ ha ñe’ẽme’ẽ tenda rehegua iñambue peteĩ tendágui ambuépe, upévare ehecha marandu tendaguápe nderejeroviáivo peteĩ jehaipy opaichaguávare.

Eporandu oñangarekóvapa oguereko mbo’epy tembiapovai rehegua, mba’éichapa ojejapo tembiapo jesarekorã ha mba’éichapa familia ikatu omombe’u marandu pyahu. Ehechakuaa mba’éichapa oñemboguata ára ha ára, mba’e tembiapópa oĩ ha mba’éichapa oñepytyvõ umi oikóva upépe oiporavo hag̃ua. Peteĩ koty tembiapovai-pe g̃uarã ha’e peteĩ poravokuaa, ha katu ndaopavavéi oikotevẽ peteĩ; embojojami mba’e pytyvõ añetehápe ome’ẽ peteĩteĩ tenda.

Mba’épa ahechava’erã ahechakuévo?

Eho ehecha hetave peteĩ tendaguasúgui ikatúramo. Ejapo peteĩ aravo jehechakuaarã ñepyrũrã, upéi eporandu ikatúpa ejevy ambue aravópe térã karu aja. Peteĩ jehechakuaarã mokõiha ikatu ohechauka jepokuaa tapiagua ha ikatu avei eikuaa ambue oñangarekóvape.

Ehecha mba’éichapa oñangarekóva oñe’ẽ umi oikóva upépe. Oñe’ẽ piko hikuái ndive tekoite reheve, ome’ẽ piko aravo oñembohovái hag̃ua ha omombe’u piko jeiporavo tapiaguápe? Umi oikóva upépe oĩ piko porã ha oguereko piko mba’e ojapo hag̃ua ojokupytýva imba’epota ha ikatúva rehe? Eporandu ikatúpa rehecha tembiapo arapapaha, tenda karuha, tenda okapegua ha tenda tekoñemíme g̃uarã.

Ehecha umi mba’e tuichaiterei ko tapichápe g̃uarã: ta’anga térã marandu ndahasýiva oñentende hag̃ua, tape hesakãva oho hag̃ua yvotýpe, mba’e ojekuaáva, tenda kirirĩháme, ñe’ẽ ha teko pytyvõ, ha pa’ũ ohecha hag̃ua umi ohaýhúva. Peteĩ jeikeha iporãitéva añoite ndohechaukái mba’éichapa oñangareko ára ha ára.

Egueru angirũ térã familia jeroviapyre ikatúramo ne pytyvõ nemandu’a hag̃ua porandu ha embojojami hag̃ua upéi ne remiandu. Ikatu reipuru pe tysýi Alzheimer’s Association rehegua ehai hag̃ua rehecháva. Ehecha ne rembiapokue peteĩ ñepyrũha ñemongetarã, ndaha’éi peteĩ papapy oiporavóva tendaguasu nde rérape.

Mba’e porandúpa ikatu ombojojami pe ñangareko?

Eporandu mba’éichapa oñemboguata tembiapo oñangarekóva aravo iñambuévape, mba’éichapa oñangarekóva oikuaa pe tapicha jepokuaa ha mba’épa oiko oñemoambuéramo oikotevẽva. Eporandu mávapa ohechajey tembiapo jesarekorã ha mba’éichapa familia ikatu omombe’u peteĩ mba’e ojehechava’erã. Pe tapicha oikotevẽramo pytyvõ karu hag̃ua, oñangareko hag̃ua térã oñe’ẽ hag̃ua, eporandu mba’éichapa ojehechauka upe pytyvõ tembiapópe.

Eporandu familia jeike rehegua, jeho okápe, jehechauka pohãnohárape, tembiapo ha pe tapicha ikatúva ogueru hag̃ua mba’e ojekuaáva. Peteĩ tendaguasu oguerekóramo tembiapo tembiapovai-pe g̃uarã, eporandu mba’e mbo’epýpa, tembiapópa ha pytyvõ ára ha árapa oike. Ejerure techapyrã mba’éichapa umi oikóva upépe omombe’u jeiporavorãme, ani ejerovia pe tembiapo rérare añoite.

Ejerure peteĩ marandu hesakãva hepykue rehegua, mba’épa oike ha mba’éichapa ikatu oñemoambue jehepyme’ẽ. Emoñe’ẽ porã umi ñe’ẽme’ẽ ha eheka pytyvõ oikuaáva tendaguápe ndahesakãiramo viru térã léi rehegua. Ani reimo’ã peteĩ tembiaporã oikeha térã ojeguerekokuaaha rehegua marandu ambue tetãgui térã ambue tendágui rupi.

Pe tapicha rekotee, joaju térã tekoñemi oikotevẽramo jesarekove, ehecha ore ñemomarandu mba’éichapa oñepytyvõta peteĩ tapicha LGBTQ+ oikóva tembiapovai reheve. Upépe oĩ porandu téra oipotávare, tapicha ohechakuátavare, ñangareko tee rehegua ha tembiaporã rape.

Mba’éichapa ikatu aipytyvõ ohasávo?

Emombe’u pe tapichápe jeiporavorãme oñeikotevẽháicha chupe. Peteĩ jeike tendaguasúpe, peteĩ karu upépe térã peteĩ opytu’u mbykýva ikatu oipytyvõ oñemoĩporãve hag̃ua, oĩramo ha iporãramo chupe. Pe tapicha ikatu oipota oiporavo peteĩ mba’e koty rehegua, ao térã jepokuaa ogueraha hag̃ua.

Emombe’u marandu oikóva oñangarekóvape, pe tapicha omoneĩramo. Ikatu oike héra oipotáva, mba’éichapa oñe’ẽ, jepokuaa ára ha ára, tembi’u ohaýhúva, tembiapo ovy’áva ha mba’épa oipytyvõ oiko porãve hag̃ua. Eguereko pe marandu mbykýva ha ñangareko rehegua. Pe tapicha opytava’erã oñeñomongetávo hendive rehegua.

Egueru mba’e ojekuaáva ikatúramo tendaguasu he’i. Eporandu oñangarekóvape mba’éichapa pe tapicha koty ikatu hese ojekuaa hag̃ua ndahasýi hag̃ua oñemyakã. Peteĩ ta’anga, ahoja ohaýhúva térã aravoha ojekuaáva ikatu tuichave pe oĩmba haguére oñeha’ã oñemoĩ opaite hoga.

Mba’éichapa ikatu añepytyvõ meme ova rire?

Eñepytyvõ oñangarekóva ndive eikuaa hag̃ua mba’éichapa omombe’u marandu pyahu ha mávape ehenóita. Eporandu pe tapichápe mba’éichapa oñandu jeike ha tembiapo rehe. Heta tapicha ikatu oipota jeike mbykýva py’ỹinte; ambuéva ikatu oipota aravo oñemoĩporãve hag̃ua. Ehecha mba’épa ohechauka iporãha chupe ha oñemoambue hendive.

Oikotevẽva ha oipotáva ikatu oñemoambue. Ehechajey tembiapo jesarekorã pe tapicha ha oñangarekóva ndive, eporandu ndahesakãiramo peteĩ mba’e ha emombe’u marandu pyahu ikatúva oipytyvõ. Pe tapicha oñepy’amongeta sapy’aitéramo térã ohasyveeterei, emombe’u pya’e oñangarekóvape; jepy’amongeta sapy’a oikotevẽ pohãnohára pya’e, he’i haguéicha NHS.

Pe tendaguasu jeporavo ha’e peteĩ jeiporavo tuichaiterei, ha peteĩ poravo ñepyrũrã ikatu ndaha’evéi opa ára g̃uarã iporãvéva. Embyaty marandu, emombe’u pe tapichápe, eporandu ñangareko ára ha ára rehegua ha eñomongeta meme ova rire.