Enyamukulo lixupi
Hovela neemhumbwe defiloshisho domunhu, osho a hokwa nosho a hala okukala e na ekwatafano novanhu neenghedindjikilile odo e shii. Talela po omahala oo taa dulu okukala po, pula kombinga yedeulo lovafilishisho, ehongo lefiloshisho, oilonga yakeshe efiku noifuta, nokukwatela mo omunhu momatokolo ngaashi ta dulu nokwa hala.
- Kape na omulandu umwe tau ulike kutya onaini ehala lokukala nomafiloshisho la wapala.
- Shanga eemhumbwe nosho omunhu a hokwa manga inamu yelekanifa omahala.
- Talela po pefimbo la yoolokafana nokutala nghee ovafilishisho novakalimo hava ungaunga.
- Pula ouyelele wa yela wa shangwa kombinga yomayakulo, oifuta neemhumbwe defiloshisho dokomonakwiiwa.
Kepandja eli (oitukulwa 6)
- Ohandi shiiva ngahelipi kutya otashi wapalele okudiladila ehala lokukala nomafiloshisho?
- Onda pumbwa okushiiva shike manga inandi talela po omahala?
- Onda pumbwa okudidilika shike petalelepo?
- Omapulo elipi taa kwafele okuyelekanifa efiloshisho?
- Ohandi kwafele ngahelipi petembuko?
- Ohandi twikile ngahelipi okukufa ombinga konima yetembuko?
Okudiladila ehala lokukala nomafiloshisho otaku dulu okweeta emangululo, oluhodi, elimbililo ile omaliudo mahapu poshikando shimwe. Etokolo oli na sha nokumona ekwafo tali wapalele eemhumbwe nosho omunhu a hokwa. Hali yeleke nghee oukwaneumbo u na ohole ile ondjila ya pama oyo keshe umwe e na okufika kuyo pefimbo limwe.
Omukanda wAlzheimer’s Association kombinga yomafiloshisho efimbo lile, omusholondodo wavo wokutala omahala okufiloshisha nosho yo ewiliko laDementia Australia kombinga yomahala okufiloshisha otai kumaida okutala keemhumbwe domunhu, kovafilishisho, koilonga, komudingonoko nokoifuta. Epepa eli itali hoololele ehala lonhumba ile itali pingene po omayele opashiwana ovakwaprofesiona ile opashimaliwa.
Ohandi shiiva ngahelipi kutya otashi wapalele okudiladila ehala lokukala nomafiloshisho?
Tala ekwafo lilipi omunhu a pumbwa paife nokutya ekwafo olo otali dulu ngaa okuyandjwa keumbo. Diladila keameno lomunhu, keemhumbwe defiloshisho lakeshe efiku, konghalamwenyo yaye yokukala novanhu nosho a hokwa. Diladila yo kutya oilonga yokufila oshisho otai kumu ngaa oukolele womunhu ile waavo tave mu yambidida.
Kape na oshitopolwa shonhumba ile omusholondodo umwe tau tokola kutya onaini omunhu e na okutembuka. Omunhu otashi dulika a hokwe okukala momudingonoko wovakalimo pamwe, ile a kale a hala okukala keumbo nekwafo la wedwa po. Popya nomunhu, nongeenge tashi kwafa, nomundohotola waye, nomuyakuli wekwafo lopamudingonoko ile nomupukululi wefiloshisho. Pula kutya omaludi elipi ekwafo taa dulu okuwapalela manga inamu tokola okutembuka.
Kwatela mo omunhu momatokolo ngaashi a hala. Mu pula osho sha fimana kuye: ehala, eendja, elaka, omifyuululwakalo, elongelokalunga, oilonga oyo e shii ile omatalelopo oukwaneumbo nookaume. Osho a hokwa otashi dulu okukwafela okuxupipika omusholondodo nonande eemhumbwe dimwe defiloshisho otadi lunduluka.
Onda pumbwa okushiiva shike manga inandi talela po omahala?
Tete, ninga omusholondodo muxupi wekwafo olo omunhu a pumbwa. Eli otali dulu okukwatela mo ekwafo moilonga yakeshe efiku, ouhaku, ekwatafano novanhu, elaka olo e shii ile ehala lokukala pondje. Ngeenge ku shii nawa, pula omunhu woupangelo wouhaku ile wekwafo lopamudingonoko kutya omayakulo elipi tashi dulika a pumbwe.
Denga omahala onghodi manga inamu ya ko. Pula ngeenge otava dulu okuyambidida eemhumbwe domunhu, ngeenge onduda otai dulu okukala po, eenghatu tadi landula ko odilipi nosho ouyelele ulipi va pumbwa kwoove. Pula ouyelele wa shangwa kombinga yomayakulo noifuta. Oipumbiwa yokutambulwa mo, omakwafelo opashimaliwa neemhango dopamufika oda yooloka kehala nehala, onghee konaakona eedjo dopomudingonoko weni ponhele yokwe lineekela moshinyolwa shongaho.
Pula ngeenge ovafilishisho ova mona edeulo lokufila oshisho oupyakadi wokudimbulukwa, omalongekido efiloshisho ohaa ningwa ngahelipi nanghee omaukwaneumbo taa dulu okuyandja ouyelele mupe. Shiiva nghee eenghedindjikilile dakeshe efiku hadi longo, oilonga ilipi hai yandjwa nanghee ovakalimo hava yambididwa va ninge omahoololo. Oshitopolwa shomafiloshisho edimbuluko oshimwe shomomahoololo, ashike haaveshe ve shi pumbwa; yelekanifa ekwafo lashili olo ehala keshe tali yandje.
Onda pumbwa okudidilika shike petalelepo?
Ngeenge otashi shiiva, talela po omahala e dulife pulimwe. Ninga elongekido letalelepo lotete, opo to pula ngeenge oto dulu okualuka pefimbo limwe la yooloka ile pefimbo loudja. Etalelepo etivali otali dulu okuulika eenghedindjikilile doshito nokukwafela u shakeneke ovafilishisho vamwe.
Didilika nghee ovafilishisho hava popi novakalimo. Ohava popi navo nefimaneko, have va pe efimbo va nyamukule nohava va kwatele mo momahoololo opakeshe efiku? Ovakalimo ova fa ve li nawa nova na oinima yokuninga tai wapalele osho va hokwa nanghee tava dulu? Pula ngeenge oto dulu okumona omalongekido oilonga, eenhele dokulila, eenhele dokondje neenhele dopaumwene.
Tala kouyelele oo wa fimana komunhu ou: omadidiliko oo a pupu okuudiwa ko, eendjila da yela okuya kokandjuwo, oinima odo e shii, eenhele da mwena, ekwafo lopalaka nolomifyuululwakalo, nomhito yokumona ovaholike. Olobby ya wapala oyo vene itai ulike nghee efiloshisho lakeshe efiku hali longo.
Enda nakaume ile nomupambele oo we lineekela ngeenge otashi ku kwafele u dimbuluke omapulo nokuyelekanifa omaliudo konima. Oto dulu okulongifa omusholondodo waAlzheimer’s Association u shange osho wa mona. Tala ko omahokololo oye onga ekwafo lokupopya, haka ongomutengenekwafano tau hoololele ehala ponhele yoye.
Omapulo elipi taa kwafele okuyelekanifa efiloshisho?
Pula nghee ovafilishisho hava longele pefimbo la yoolokafana mefiku, nghee ovafilishisho hava lihongo eenghedindjikilile domunhu nosho hashi ningwa ngeenge eemhumbwe daye oda lunduluka. Pula olyelye ha tale omalongekido efiloshisho nanghee oukwaneumbo tau dulu okuyandja oushili wa nyika oupyakadi. Ngeenge omunhu okwa pumbwa ekwafo pokulya, mefiloshisho lopaumwene ile mokupopya, pula nghee ekwafo olo hali monika moilonga yakeshe efiku.
Pula kombinga yomatalelopo oukwaneumbo, omalweendo, eenghundafana novandohotola, oilonga nosho omunhu ta dulu okweeta oinima odo e shii. Ngeenge ehala oli na elongekido la nuninwa oupyakadi wokudimbulukwa, pula edeulo lilipi, oilonga ilipi nosho ekwafo lakeshe efiku lilipi li li mo. Pula oihopaenenwa yanghee ovakalimo hava kwatelwa mo momahoololo ponhele yokulineekela ashike medina lelongekido.
Pula omusholondodo wa yela woifuta, osho sha kwatelwa mo nanghee oifuta tai dulu okulunduluka. Lesha eudafano noukeka u pule omayele opashiwana e shi okulineekelwa ngeenge oitya yopashimaliwa ile yopaveta inai yela. Ino diladila kutya oshilonga osha kwatelwa mo ile oshi li po shaashi wa uda ouyelele woshitopolwa shimwe ile woshilongo shimwe.
Ngeenge oukwatya womunhu, omakwatafano aye ile oufemba waye wopaumwene wa pumbwa elitulemo la wedwa po, tala ewiliko letu lokuyambidida omunhu LGBTQ+ e na oupyakadi wokudimbulukwa. Oli na omapulo kombinga yomadina oo a hokwa, ovatalelipo, efiloshisho lopaumwene nomilandu dovayandji vekwafo.
Ohandi kwafele ngahelipi petembuko?
Kwatela mo omunhu momahoololo ngaashi a hala. Etalelepo kehala olo, okulila ko ile okufuda po oule wefimbo lixupi otashi dulu okukwafela vamwe va ikilile omudingonoko, ngeenge otashi shiiva nokwa itavela. Omunhu otashi dulika a kale a hala okuhoolola oshinima shonduda, oikutu ile eenghedindjikilile a ye nado.
Tukulila ovafilishisho ouyelele tau kwafa, nepitikilo lomunhu. Osho otashi dulu okukwatela mo edina olo a hokwa, onghedi yaye yokupopya, eenghedindjikilile dakeshe efiku, eendja odo a hokwa, oilonga oyo a hafela nosho hashi mu kwafele a kale a ngungumana. Kaleka ouyelele uxupi nou na sha nefiloshisho. Omunhu oku na okukala natango oshitukulwa sheenghundafana kombinga yaye.
Eta oinima odo e shii ngeenge ehala otali shi pitike. Pula ovafilishisho nghee onduda yomunhu tai dulu okumonikila ye e i shii nopehe na okwi i ninga idjuu okweenda mo. Efano, ekumbafa olo a hokwa ile owishi oyo e shii otai dulu okukala ya fimana unene shi dulife okukendabala okushitulula eumbo alishe.
Ohandi twikile ngahelipi okukufa ombinga konima yetembuko?
Longa pamwe novafilishisho u shiive nghee ouyelele hau yandjwa nolyelye u na okudengwa onghodi. Pula omunhu nghee e udite kombinga yomatalelopo noilonga. Vamwe otashi dulika va kale va hala omatalelopo mahapu maxupi; vamwe otashi dulika va kale va pumbwa efimbo va ikilile. Didilika osho tashi monika sha wapalela kuye nokulundulula pamwe.
Eemhumbwe defiloshisho nosho omunhu a hokwa otai dulu okulunduluka. Talulula elongekido lefiloshisho pamwe nomunhu novafilishisho, pula omapulo ngeenge sha inashi yela nokuyandja ouyelele mupe oo tau dulu okukwafela. Ngeenge omunhu okwa ngwangwana ombadilila ile a ehena unene, lombwela diva ongudu yefiloshisho; engwangwano lombadilila ola pumbwa elitulemo louhaku meendelelo, ngaashi NHS ya ti.
Okuhoolola ehala lokukala netokolo la kwata moiti, nehalo lotete otashi dulika liha kale la wapalela alushe. Ongela ouyelele, kwatela mo omunhu, pula kombinga yefiloshisho lakeshe efiku nokukaleka omakwatafano a yeuluka konima yetembuko.
Omapulo haa pulwa olundji
Ohandi shiiva ngahelipi kutya onaini ndi na okudiladila ehala lokukala nomafiloshisho omunhu e na oupyakadi wokudimbulukwa?
Diladila kutya ekwafo olo omunhu e na paife otali wanifa ngaa eemhumbwe daye nokutya okukala keumbo okwa wapala natango kuye nokwaavo tave mu file oshisho. Popya nomunhu nosho yo nongudu yaye youhaku ile yekwafo lopamudingonoko; kape na oshitopolwa shonhumba ile omusholondodo umwe tau tokola ponhele yomaukwaneumbo aeshe.
Omunhu e na oupyakadi wokudimbulukwa oku na ngaa okutembukila koshitopolwa shomafiloshisho edimbuluko?
Haaveshe va pumbwa oshitopolwa sha nuninwa oupyakadi wokudimbulukwa. Pula ekwafo lilipi omunhu a pumbwa nosho ehala keshe tali yandje, mwa kwatelwa edeulo lovafilishisho, oilonga, oufemba wopaumwene nokukufa ombinga kwoukwaneumbo.
Ondi na okupula shike ehala lokukala nomafiloshisho?
Pula kombinga yedeulo lokufila oshisho oupyakadi wokudimbulukwa, ovafilishisho ve li po, efilo loshisho lopaumwene, oilonga, omakwatafano noukwaneumbo, omatalelopo nanghee efiloshisho hali talululwa. Pula ouyelele wa shangwa kombinga yomayakulo, oifuta nanghee ekwafo tali dulu okulunduluka ngeenge eemhumbwe da lunduluka.
Ohandi kwafele ngahelipi omunhu a ikilile etembuko?
Mu kwatela mo momahoololo ngaashi a hala. Eta oinima oyo e shii nokutukulila ovafilishisho eenghedindjikilile, osho a hokwa neenghedi dokupopya odo a hala va shiive. Twikileni okulongela kumwe novafilishisho konima yetembuko.
Eeshako doilongifo
Ohatu tula omalinki komahangano nokeekonakono omo epandja eli la likolelela. Keshe shimwe osha li sha talululwa eshi epandja la pepalekwa.
- Long-Term Care · Alzheimer's Association
- Choosing a Residential Care Community · Alzheimer's Association
- Residential care · Dementia Australia
- Sudden confusion (delirium) · NHS