Te pahonoraa poto
A haamata i te mau hinaaro tauturu, te mau hinaaro a te taata, e to ’na hinaaro ia tamau i te piri i te mau taata e te mau peu matauhia. A tere e mataitai i te mau fare, a ui no ni‘a i te haapiiraa a te feia rave ohipa, te faanahoraa o te tauturu, te mau ohipa e te moni, e a faaafero i te taata i roto i te mau faaotiraa mai tei hinaaro oia.
- Aita e hoê ture hoê no te taime e tano ai te haere i roto i te hoê fare tauturu.
- A papa‘i i te mau hinaaro e te mau hinaaro a te taata hou a faaau ai i te mau fare.
- A tere i te mau taime taa ê e a hi‘o i te huru o te feia rave ohipa e te feia e noho ra.
- A ani i te mau haamaramaramaraa papai taa maitai no ni‘a i te mau tauturu, te moni e te mau hinaaro i muri a‘e.
I nia i teie pae (6 tuhaʻa)
- Nafea au e ite ai e e mea tano anei ia hi‘opoa i te fare tauturu?
- Eaha te mau mea e tia ia ’u ia ite hou a tere ai e mataitai i te mau fare?
- Eaha te mau mea e tia ia hi‘opo‘a i te taime e tere ai e mataitai?
- Eaha te mau uiraa e tauturu ia faaau i te tauturu?
- Nafea au e tauturu ai i te tereraa?
- Nafea au e tamau ai i te amuiraa i muri a‘e i te tereraa?
E nehenehe te feruriraa i te hoê fare tauturu e faatupu i te mama, te oto, te papu ore aore ra e rave rahi mana‘o i te hoê taime. E faaotiraa teie no te imiraa i te tauturu e tano i te mau hinaaro e te mau hinaaro a te taata. E ere teie i te hoê tamataraa no te faito o te here a te utuafare, e ere atoa i te hoê taahiraa taa mau e tae te taata atoa i te hoê â taime.
Te faaite ra te aratairaa a te Alzheimer’s Association no te tauturu maoro, ta ’na tabula hi‘opoa no te fare tauturu e te aratairaa a Dementia Australia no te fare tauturu ia hi‘o i te mau hinaaro o te taata, te feia rave ohipa, te mau ohipa, te vahi e te moni. Aita teie api e fautua i te hoê fare taa ê, e aita atoa e mono i te a‘oraa a te feia aravihi e te a‘oraa no te moni i to outou vahi.
Nafea au e ite ai e e mea tano anei ia hi‘opoa i te fare tauturu?
A hi‘o i te tauturu e hinaarohia ra e te taata i teie nei e e nehenehe anei taua tauturu ra e horo‘a i te fare. A feruri i te paruru, te mau hinaaro no te tauturu i te mau mahana atoa, te oraraa totiare e te mau hinaaro a te taata. A feruri atoa e te faatupu ra anei te hopoiaraa tauturu i te fifi i te oraora o te taata aore ra o te feia e tauturu ra ia ’na.
Aita e hoê taime aore ra hoê tabula e faaoti i te taime e tia ai i te hoê taata ia tere. Peneia‘e e hinaaro te hoê taata i te hoê vahi totiare, aore ra e hinaaro oia ia noho i te fare ma te tahi atu â tauturu. A paraparau i te taata e, mai te mea e tano, i to ’na taote, taata a‘o no te oraraa totiare aore ra taata faatere tauturu. A ui eaha te mau huru tauturu e tano hou a faaoti ai i te tereraa.
A faaafero i te taata i roto i te mau faaotiraa mai tei hinaaro oia. A ui eaha te mea faufaa ia ’na: te vahi, te maa, te reo, te ahurea, te peu haapaoraa, te mau ohipa matauhia aore ra te mau tere a te utuafare e te mau hoa. E tauturu to ’na mau hinaaro ia fifi ore te tabula, noa ’tu e te taui ra te tahi mau hinaaro tauturu.
Eaha te mau mea e tia ia ’u ia ite hou a tere ai e mataitai i te mau fare?
A hamani na mua i te hoê tabula poto no te tauturu e hinaarohia ra e te taata. E nehenehe teie e parau i te tauturu no te mau ohipa o te mau mahana atoa, te tauturu rapaauraa, te taairaa totiare, te hoê reo matauhia aore ra te hoê vahi no te faaea i rapae. Mai te mea aita outou i papu, a ui i te hoê taata aravihi no te oraora aore ra no te tauturu totiare eaha te mau tauturu e hinaarohia paha.
A niuniu i te mau fare hou a tere ai. A ui e nehenehe anei ratou e tauturu i te mau hinaaro o te taata, e vai ra anei te hoê piha, eaha te mau taahiraa i muri iho e eaha te mau haamaramaramaraa ta ratou e hinaaro ra ia outou. A ani i te mau haamaramaramaraa papai no te mau tauturu e te moni. E taa ê te mau ture no te farii, te tauturu moni e te parau faatia ia au i te vahi, no reira a hi‘opoa i te mau puna i to outou iho vahi eiaha e tiaturi noa i te hoê parau faaau.
A ui e ua fari anei te feia rave ohipa i te haapiiraa no te tauturu i te taata haamana‘o-ore, nafea te faanahoraa tauturu e hamanihia ’i e nafea te utuafare e nehenehe ai e faaite i te mau parau apî. A ite nafea te mau peu o te mau mahana atoa e tere ai, eaha te mau ohipa e pihai iho, e nafea te feia e noho ra e tauturuhia ’i ia rave i te mau maitiraa. E hoê ravea te tuhaa taa ê no te haamana‘o-ore, tera ra, e ere te taata atoa e hinaaro; a faaau i te tauturu mau ta te mau fare taitahi e horo‘a ra.
Eaha te mau mea e tia ia hi‘opo‘a i te taime e tere ai e mataitai?
A tere e mataitai hau atu i te hoê fare mai te mea e nehenehe. A faanaho i te hoê taime mataitai, e a ui i muri iho e nehenehe anei ia ho‘i faahou i te tahi atu taime aore ra i te taime tamaa. E nehenehe te piti o te tere e faaite hau atu i te peu matau e e faatia ia outou ia farerei i te tahi atu feia rave ohipa.
A hi‘o i te huru o te feia rave ohipa e paraparau ai i te feia e noho ra. Te paraparau faatura ra anei ratou i te taata, te horo‘a ra anei i te taime no te pahono e te faaafero ra anei ia ratou i roto i te mau maitiraa matau? Te au ra anei te feia e noho ra e te vai ra anei ta ratou mau ohipa e tano i ta ratou mau mea au e tei nehenehe ia ratou? A ani e nehenehe anei ia hi‘o i te tabula o te mau ohipa, te mau vahi tamaa, te mau vahi i rapae e te mau vahi iho.
A imi i te mau mea faufaa no teie taata: te mau tapao ohie ia taa, te mau e‘a maramarama no te haere i te piha horoi, te mau tauihaa matauhia, te mau vahi maniania, te tauturu no te reo e te ahurea, e te mau ravea no te farerei i te mau taata herehia. Aita te hoê piha farii nehenehe noa e faaite i te huru mau o te tauturu i te mau mahana atoa.
A aratai mai i te hoê hoa aore ra fetii ta outou e tiaturi ra mai te mea e tauturu te reira ia outou ia haamana‘o i te mau uiraa e ia faaau i te mau mana‘o i muri iho. E nehenehe ta outou e faaohipa i te tabula hi‘opoa a te Alzheimer’s Association no te papa‘i i ta outou e ite ra. A hi‘o i ta outou mau nota mai te mau faaitoitoraa no te aparau, eiaha mai te hoê numera e maiti noa i te fare.
Eaha te mau uiraa e tauturu ia faaau i te tauturu?
A ui nafea te feia rave ohipa e faanahohia ’i i te mau taime taa ê o te mahana, nafea ratou e haapii ai i te mau peu a te taata e eaha te tupu ia taui to ’na mau hinaaro. A ui na vai e hi‘opoa faahou i te mau faanahoraa tauturu e nafea te utuafare e nehenehe ai e faaite i te hoê mana‘o peapea. Mai te mea e hinaaro te taata i te tauturu no te maa, te tauturu no te oraraa i te mau mahana atoa aore ra te faaiteraa parau, a ui eaha te huru mau o taua tauturu ra.
A ui no ni‘a i te mau tere a te utuafare, te mau tere i rapae, te mau farereiraa rapaauraa, te mau ohipa e te tiaraa o te taata no te hopoi mai i te mau tauihaa matauhia. Mai te mea e vai ra i te fare te hoê porotarama taa ê no te haamana‘o-ore, a ui eaha te haapiiraa, te mau ohipa e te tauturu i te mau mahana atoa tei roto. A ani i te mau hi‘oraa no te huru e faaaferohia ’i te feia e noho ra i roto i te mau maitiraa, eiaha e tiaturi noa i te i‘oa o te porotarama.
A ani i te hoê faataaraa taa maitai o te moni, tei roto, e nafea te moni e taui ai. A taio maitai i te mau parau faaau e a imi i te a‘oraa aravihi i to outou vahi mai te mea aita i maramarama te mau parau no te moni aore ra no te ture. Eiaha e mana‘o noa e e noaa aore ra e vai ra te hoê tauturu no te mea ua rongo outou i te parau no te tahi atu tuhaa fenua aore ra fenua.
Mai te mea e hinaaro te huru taata, te mau taairaa aore ra te oraraa iho o te taata i te tahi atu â ara, a hi‘o i ta matou aratairaa no te tauturu i te hoê taata LGBTQ+ e ora ra ma te haamana‘o-ore. Te vai ra i roto te mau uiraa no te i‘oa auhia, te feia e tere mai, te tauturu no te oraraa iho e te mau ture a te feia horo‘a tauturu.
Nafea au e tauturu ai i te tereraa?
A faaafero i te taata i roto i te mau maitiraa mai tei hinaaro oia. E nehenehe te hoê tere mataitai i te fare, te hoê tamaaraa i reira aore ra te hoê faaea poto no te faafaaearaa e tauturu i te tahi mau taata ia matau i te vahi, mai te mea e vai ra e e tano ia ’na. Peneia‘e e hinaaro te taata ia maiti i te hoê tauihaa no te piha, te hoê ahu aore ra te hoê peu no te hopoi.
A faaite i te mau haamaramaramaraa faufaa i te feia rave ohipa, ma te faaiteraa a te taata. E nehenehe teie e parau i to ’na i‘oa auhia, to ’na huru faaiteraa parau, te mau peu o te mau mahana atoa, te maa ta ’na e au, te mau ohipa ta ’na e oaoa e te mau mea e tauturu ia ’na ia au. A vaiiho i te parau ia poto e ia tano i te tauturu. E tia ia vai te taata i roto i te mau aparauraa no ni‘a ia ’na.
A hopoi mai i te mau tauihaa matauhia mai te mea e faatia te fare. A ui i te feia rave ohipa nafea te piha o te taata e nehenehe ai ia matauhia ma te ore e fifi ia haere haere. Peneia‘e e mea faufaa a‘e te hoê hoho‘a, te hoê ahu taotiahia aore ra te hoê uati matauhia i te tāmataraa ia faaho‘i mai i te fare taatoa.
Nafea au e tamau ai i te amuiraa i muri a‘e i te tereraa?
A ohipa amui e te feia rave ohipa ia ite nafea te mau parau apî e faaitehia ’i e o vai te taata e niuniu. A ui i te taata nafea oia i te mau tere mataitai e te mau ohipa. E hinaaro paha te tahi mau taata i te mau tere poto e pinepine; e hinaaro paha vetahi ê i te taime no te matau. A hi‘o i te mea e au ia ’na e a taui amui.
E nehenehe te mau hinaaro tauturu e te mau hinaaro e taui. A hi‘opoa faahou i te faanahoraa tauturu e te taata e te feia rave ohipa, a ui i te mau uiraa mai te mea aita i maramarama te hoê mea, e a faaite i te mau parau apî e nehenehe e tauturu. Mai te mea e roohia oioi te taata i te haamana‘o-ore rahi a‘e aore ra e ma‘i roa a‘e, a faaite oioi atu i te pupu tauturu; ia au i te NHS, te hinaaro ra te haamana‘o-ore oioi i te hi‘opoaraa rapaauraa oioi.
E faaotiraa faufaa te maitiraa i te hoê fare, e e ere paha te maitiraa matamua i te mea tano roa a muri a‘e. A haaputu i te mau haamaramaramaraa, a faaafero i te taata, a ui no ni‘a i te tauturu i te mau mahana atoa e a vaiiho i te faaiteraa parau ia matara i muri a‘e i te tereraa.
Mau ui pinepine
Nafea au e ite ai e e tia anei ia feruri i te hoê fare tauturu no te hoê taata e ora ra ma te haamana‘o-ore?
A feruri e te tauturu ra anei te tauturu o teie nei i te mau hinaaro o te taata, e e nehenehe anei ia tamau te oraraa i te fare no ’na e no te feia e tauturu ra ia ’na. A paraparau i te taata e i to ’na pupu tauturu no te oraora e te oraraa totiare; aita e hoê taime aore ra hoê tabula e faaoti no te mau utuafare atoa.
E tia anei i te hoê taata e ora ra ma te haamana‘o-ore ia haere i roto i te hoê tuhaa taa ê no te haamana‘o-ore?
E ere te taata atoa e hinaaro i te hoê tuhaa taa ê no te haamana‘o-ore. A ui i te tauturu e hinaarohia ra e te taata e tei pihai iho i te mau fare taitahi, mai te haapiiraa a te feia rave ohipa, te mau ohipa, te oraraa iho e te amuiraa o te utuafare.
Eaha te mau uiraa e tia ia ’u ia ani i te hoê fare tauturu?
A ui no ni‘a i te haapiiraa no te haamana‘o-ore, te vai ra te feia rave ohipa, te tauturu no te oraraa i te mau mahana atoa, te mau ohipa, te faaiteraa parau i te utuafare, te mau tere mataitai e te huru e hi‘opo‘ahia faahou ai te tauturu. A ani i te mau haamaramaramaraa papai no ni‘a i te mau tauturu, te moni e te huru e taui ai te tauturu ia taui te mau hinaaro.
Nafea au e tauturu ai i te hoê taata ia matau i te hoê tereraa?
A faaafero ia ’na i roto i te mau maitiraa mai tei hinaaro oia. A hopoi mai i te mau tauihaa matauhia e a faaite i te mau peu, te mau hinaaro e te mau huru faaiteraa parau ta ’na e hinaaro ra ia ite te feia rave ohipa. A tamau i te ohipa amui e te feia rave ohipa i muri a‘e i te tereraa.
Mau puna
Te faaʻa‘i nei mātou i te mau ʻutuafare e te mau haʻapiʻiraa e tiaʻi teie pae. Ua haamāʻitihia tataitahi i te taime o te haapaʻoraa.
- Long-Term Care · Alzheimer's Association
- Choosing a Residential Care Community · Alzheimer's Association
- Residential care · Dementia Australia
- Sudden confusion (delirium) · NHS