Tànn kër toppatoo ngir nit ki am dimmat

Xalaat toppatoo ci kër toppatoo mën na indi noflaay, naqar, jaaxle walla yeneen yëg-yëg ci benn yoon. Ndogal bi dafa jëm ci wut ndimbal lu dëppoo ak soxla ak taamu nit ki. Du nattub ni mbokk mi begge nit ki, te du it jéego bu wóor bu ñépp di àgg ci benn jamono.

Téere xalaatug Alzheimer’s Association ci toppatoo bu gudd, limu seetukaayam ngir kër toppatoo ak tegtal Dementia Australia ci toppatoo ci kër dañuy digal ñu seet soxlayu nit ki, liggéeykat yi, yëngu-yëngu yi, barab bi ak njëg li. Xët wii du tànn benn kër, te du wuutu ndimbal xejj ak ndimbal koppar bu gox bi.

Naka laa mën a xam ndax baax na xalaat toppatoo ci kër toppatoo?

Seetal ndimbal li nit ki soxla léegi ak ndax ndimbal li mën nañu koo joxe ci kër gi. Xalaatal kaarangeg nit ki, soxlayam ci dundu bés bu nekk, dundam ak nit ñi ak taamu yi. Xalaatal it ndax liggéeyu toppatoo bi dafa mën a am njeexit ci wérgi yaramu nit ki walla ñi koy toppatoo.

Amul benn tolluwaay walla limu jëf bu wóor buy dogal kañ la nit war a toxu. Nit mën na taamu dëkk ci mbootaay, walla bëgg toog ci kër gi ak ndimbal bu gën a bari. Waxtaan ak nit ki te, su am solo, ak doktooram, liggéeykatu askan wi walla kilifay toppatoo bi. Laaj yan xeetu ndimbal la mën a dëppoo laata ngay dogal toxu.

Bokkaleel nit ki ci ndogal yi ni mu ko bëggee. Laaj lan mooy lu am solo ci moom: barab bi, ñam wi, làkk wi, aada, diine, yëngu-yëngu yu mu dalal walla ganesi mbokk ak xarit. Taamu yi mën nañu dimbali ngir wàññi limu kër yi, donte yenn soxlay toppatoo yi di soppeeku.

Lan laa war a xam laata may seeti kër yi?

Njëkk, defal lim bu gàtt ci ndimbal li nit ki soxla. Lii mën na bokk ndimbal ci jëfi dundu bés bu nekk, toppatoo faj, jokkoo ak nit ñi, làkk lu mu dalal walla barab bu mu mën a nekk biti. Su fekkee danga jaaxle, laaj kilifa wér walla toppatoo askan bi yan sarwiis la mën a soxla.

Wooteel kër yi laata ngay seeti. Laaj ndax mën nañu toppatoo soxlayu nit ki, ndax néeg mën na am, yan jéego la ñuy topp te yan xibaar la ñu soxla ci yaw. Laaj leeral yu ñu bind ci sarwiis yi ak njëg li. Sàrtu bokk, ndimbal xaalis ak sàrtu maye gëstu yi dañuy wuute ci barab bu nekk, kon seetal xibaaru gox bi waaye bul doxal rekk ci jukki bu wër.

Laaj ndax liggéeykat yi am nañu tàggat ci toppatoo nit ñu am dimmat, naka la ñuy def tëralinu toppatoo ak naka la mbokk mi mën a joxe xibaar yu bees. Xamal naka la jëfiin yu bés bu nekk di doxee, yan yëngu-yëngu la ñuy jox ak naka la ñuy dimbali waa kër gi ñu jël tànn. Pàcc bu ñu jagleel dimmat benn tànneef la, waaye du ñépp la ko soxla; méngaleel ndimbal bi kër bu nekk di joxe ci lu wóor.

Lan laa war a seet bu may seeti?

Su manee, seetil lu ëpp benn kër. Jëlal waxtu ngir ganesi bu njëkk, gannaaw laajal ndax mën nga dellu ganesi ci beneen jamono walla ci waxtu añ. Benen ganesi mën na won lu gën a bari ci jëfiin yu bés bu nekk te may la nga xam yeneen liggéeykat.

Seetal naka la liggéeykat yi di wax ak waa kër gi. Ndax dañuy wax ak nit ñi ci wegante, jox seen waxtu ñu tontu te bokkale leen ci tànn yu bés bu nekk? Ndax waa kër gi mel ni ñu nekk ci jàmm te am lu ñu mën a def lu dëppoo ak seen taamu ak seen mën-mën? Laajal ndax mën nga gis porogaraamu yëngu-yëngu yi, barabu lekk yi, barab yi biti ak barab yu sutura.

Seetal mbir yi am solo ngir nit kii: màndarga yu yomb a jàng, yoon yu leer jëm ci wanag, mbir yu mu dalal, barab yu dal, ndimbal ci làkk ak aada, ak xew-xew yu ñu mën a gis nit ñu ñu sopp. Salong bu rafet kese du won naka la toppatoo bés bu nekk di doxee.

Indil xarit walla mbokk bu nga wóolu su fekkee dina la dimbali nga fattaliku laaj yi ak méngale seen xalaat gannaaw. Mën nga jëfandikoo limu seetukaay Alzheimer’s Association ngir bind li nga gis. Jëfandikool say bind ni ay laaj ngir waxtaan, waaye duñu mel ni ab nattaale buy tànnal la kër gi.

Yan laaj lañu mën a jëfandikoo ngir méngale toppatoo bi?

Laaj naka la liggéeykat yi di doxee ci jamono yu wuute ci bés bi, naka la ñuy xame jëfiinu nit ki ak lan mooy xew su soxlayam soppeekoo. Laaj kan mooy seetaat tëralinu toppatoo yi ak naka la mbokk mi mën a wax jafe-jafe. Su nit ki soxla ndimbal ci lekk, toppatoo boppam walla jokkoo, laajal naka la ndimbal loolu di mel ci jëf.

Laaj ci ganesi mbokk, génn biti, rende-wu ci faj, yëngu-yëngu yi ak ndax nit ki mën na indi ay mbir yu mu dalal. Su kër gi am porogaraam bu ñu jagleel dimmat, laajal yan tàggat, yëngu-yëngu ak ndimbal bés bu nekk la bokk. Laaj ay misaal ci naka la ñuy bokkale waa kër gi ci tànn yi, waaye bul doxal rekk ci turu porogaraam bi.

Laaj leeral yu wér ci njëg li, lan lañu bokk ci biir ak naka la njëg li mën a soppeeku. Jàngal déggoo yi bu baax te laaj ndimbal bu jub ci gox bi su xalaatu koppar walla yoon yu leerul. Bul yaakaar ne sarwiis am na walla mën nañu koo joxe ndax xibaar bu jóge ci beneen diiwaan walla beneen réew.

Su boppu nit ki, mbëjféppam walla suturaam soxla toppatoo bu gën a bari, seetal sunu tegtal ci ndimbal nit ku am dimmat te di LGBTQ+. Dafa bokk ay laaj ci tur wi nit ki taamu, ganesi yi, toppatoo boppam ak tëralinu joxekat ndimbal yi.

Naka laa mën a dimbali ci toxu bi?

Bokkaleel nit ki ci tànn yi ni mu ko bëggee. Seeti kër gi, lekk fa walla toog fa ci diir bu gàtt ngir noppalu mën na dimbali yenn nit ñu dalal barab bi, su manee te nit ki nangu ko. Nit ki mën na taamu tànn ab mbir ngir néeg bi, yére walla ab jëfiin bu mu mën a yóbbu.

Joxal liggéeykat yi xibaar yu am solo, ak ndigalu nit ki. Lii mën na bokk tur wi mu taamu, naka la mu gën a bëgge ñu wax ak moom, jëfiinam yu bés bu nekk, ñam yi mu taamu, yëngu-yëngu yi mu bëgg ak li koy dimbali mu nekk ci jàmm. Teg xibaar bi mu gàtt te jëm ci toppatoo. Nit ki war na wéy di bokk ci waxtaan yi ñuy def ci mbiram.

Indil ay mbir yu mu dalal su kër gi nangu ko. Laaj liggéeykat yi naka la néegu nit ki mën a mel ni lu mu xam te wéy yomb ngir dox. Nataal, malaan mu mu taamu walla montar bu mu dalal mën na am solo lu ëpp ci jéem a def néeg bi mu mel ni kër gépp.

Naka laa mën a wéy di bokk gannaaw toxu bi?

Liggéeyandoo ak liggéeykat yi ngir xam naka la ñuy joxe xibaar ak kan la nga war a woote. Laaj nit ki naka la mu gise ganesi yi ak yëngu-yëngu yi. Yenn nit ñi mën nañu bëgg ganesi yu gàtt yu bari; yeneen mën nañu soxla waxtu ngir dalal. Seetal li mel ni lu nekk ci jàmm ngir moom te dëppaleen soppi.

Soxla ak taamu ci toppatoo mën nañu soppeeku. Seetaatal tëralinu toppatoo bi ak nit ki ak liggéeykat yi, laaj su am lu leerul te joxal xibaar yu bees yu mën a dimbali. Su nit ki jàq biir xelam ci lu gaaw walla feebar lool, waxal kilifay toppatoo bi ci lu gaaw; jàq biir xelam bu gaaw soxla na ndimbal faj ci lu gaaw, ci li NHS wax.

Tànn kër toppatoo ndogal bu am solo la, te tànneef bu njëkk mën na baña doon li gën a baax ci kanam. Dajaleel xibaar, bokkaleel nit ki, laaj ci toppatoo bés bu nekk te wéyal jokkoo bu ubbeeku gannaaw toxu bi.