Gargaarsa mana keessaa namicha dementia qabuuf filachuu

Gargaarsa mana keessaa argachuuf namicha jalqaba irraa, tajaajila tokkoo tokkoo irraa miti. Namicha maal akka of-danda’u fi gargaarsa akka fudhatu gaafadhu. Dhiyeessaan kunuunsa michummaa, hojii guyyaa, hojii manaa, ykn kunuunsa fayyaa ogummaa qabu kennuu danda’a. Waanuma barbaachisu namicha, hojii fi deeggarsa jiru irratti hundaa’a.

Gorsa Alzheimer’s Association waa’ee kunuunsa mana keessaa fi ilaalcha kunuunsa mana keessaa Dementia Australia gosoota tajaajilaa adda addaa ibsu. Galmaan dhiyeessitootaa Assosiyeeshinii leenjii, muuxannoo, ragaa, deeggarsa barbaachisaa fi kaffaltii gaafachuu akka qabdu gorsa. Tajaajilli, ragaaleen fi seerota kaffaltii iddoo tokkoon garaagarra; fuulli kun dhiyeessaa tokko hin mirkaneessu, ykn madaalummaa hin ibsu.

Namichi gargaarsa akkamii barbaada?

Hojiiwwan guyyaa namicha irratti barbaachisan irraa jalqabi. Namichi nama wajjin dubbachuu, bitachuu ykn nyaata qopheessuu, ykn gargaarsa bathii ykn uffachuu barbaaduu danda’a. Kunuunsa fayyaa akka nursing ykn physical therapy tajaajila garaagarraa dha, leenjii ogeessa galmaa’e ykn gorsa dhiyeessaa fayyaa barbaaduu danda’a.

Gargaarsa barbaachisu, yeroo barbaachisu fi waan namichi barbaadu barreessi. Waan namichi of-danda’uu danda’u, yeroo dhoowwuu barbaadu illee galchi. Kunis tajaajilli walabummaa irra dhiyeessuu irra bilisummaa eeguu irratti xiyyeeffatu.

Namichi hin mirkanaa’in, gargaarsa tokkoo gara tokkoo ykn yeroo gabaabaa kennamu muuxannoo tokkoo yoo jiraate jalqabi. Akkamitti akka itti dhaga’ame gaafadhu. Hojii, yeroo ykn namicha gargaaru jijjiiruu barbaachuu danda’a. Karoorri kunuunsaa fedhii fi barbaachisummaa jijjiiramu wajjin jijjiiramuu danda’a.

Dhiyeessaa dura maal gaafachuu qabna?

Dhiyeessitoota muraasa bilbilii hojii namichi barbaadu ibsi. Yeroo isaan namicha barbaachisu guutuu danda’an, yeroo itti argaman, dementia qabu keessummeessuu fi yoo namichi dhiphate, yaadaa ykn dadhabe akkamitti akka deeggaran gaafadhu. Leenjii dementia hojjattoonni argatan akkasumas akkamitti namicha hojii guyyaa keessatti namicha qabaniif lafa tokko ta’uu gaafadhu.

Haalota guyyaa irratti dhiibbaa qaban ifatti galchi: eenyu dhufa, yeroo meeqa, yeroo tokkoon hanga yeroo meeqa turu, hojjettaan yoo dhukkube maal ta’a, akkasumas eenyu gaaffiif quunnamu. Namichi yeroo hunda namicha tokko akka argu barbaade, dhiyeessaan akka itti fufu danda’u gaafadhu.

Yoo namichi ragaa barbaade, akkamitti dhaabbanni hojjettoota isaa akka qorannoo gochu gaafadhu. Hojjettoonni qorannoo, leenjii fi ragaa akka qabaatan, hojii maal akka hojjechuu danda’an ilaali. Seerota fi maqaa ogummaa iddoo tokkoon garaagarra; ragaa ogummaa ykn eeyyama naannoo mirkaneessi.

Dhiyeessaa namichaaf sirrii ta’uu isaa akkamitti ilaalla?

Yoo namichi waliigale, dura dhufuu isaa mana keessatti wal-argi. Dhiyeessaan namicha kallattiidhaan dubbatu, fedhii isaa dhaggeeffatu, deebii kennuuf yeroo kennu ilaali. Namicha akkamitti akka dhaga’ame, deebii isaa daran ifa godhuun gaafadhu.

Ogeessi Alzheimer’s Association akka maatii amanamu tokko wal-argii keessa akka jiraatu gorsa, akkasumas yaada booda wal-dubbachuuf. Wal-argicha kana irratti daawwannaa gosaa wal-dubbadhu: dhufuu, simachuu, hojii karoorfame, fi akkamitti namichi akka kaa’uu ykn boqonnaa akka gaafatu.

Yoo danda’amu, daawwannaa jalqabaa gabaabaa waliigaluun ilaali. Dhiyeessaan galmaan qabatamaa ta’uu danda’a, garuu namicha wajjin walitti fufiinsa qabaachuu hin danda’u. Daawwannaa sana irratti namicha wajjin wal-dubbadhu, murtoo mirkaneessuu. Yoo tokko keessan rakkoo qabaattan, filannoo biraa wal-dubbadhu.

Odeeffannoo maal gargaaraa wajjin qooddachuu qabna?

Odeeffannoo dhiyeessaan namicha nageenyaan fi kabajaan akka deeggaru gargaaru qofa qoodi. Yoo namichi waliigale, akkamitti akka waamamu, aadaa guyyaa barbaachisu, akkasumas maal akka of-danda’uu barbaadu ibsi.

Yoo gorsi fayyaa hojii irratti dhiibbaa qabaate, doktora kunuunsa isaa gaafadhu dhiyeessaan maal beekuu qabu. Hojjettaa leenjii hin qabne hojii fayyaa leenjii ykn gahee isaa ala hin gaafatin. Odeeffannoo dhuunfaa iccitii eegi, namoota galmee yookaan odeeffannoo kunuunsaa barreeffamaa argachuu danda’an mirkaneessi.

Qajeelfama wal-dhaga’uu doktora gaaffilee ogeessa fayyaa waliin qindeessuuf gargaara. Qajeelfama mana nageenyaa jijjiirama mana keessaa fi yoom ogeessa ogummaa qabu gaafachuu akka qabdu ibsa.

Akkamitti karoora kana yeroo darbaa ilaalla?

Namicha yeroo daawwannoo booda wal-dubbadhu. Maal akka gammachiise, maal akka jaalate, maal akka jijjiiruu barbaadu gaafadhu. Yoo namichi jechoota baay’ee hin dubbanne, dhiyeessaa fudhatee jiraa moo, boqonnaa jiraa, akkasumas yeroo kana itti fufuu barbaadu ilaali. Ilaalchi kun lakkoofsa miti; wal-dubbii qajeelchuuf fayyadami.

Dhiyeessaa waliin akkamitti odeeffannoo guyyaa qooda, akkasumas akkamitti yaadota hanqinaa akka qabbanaa’an waliigaluun murteessi. Daawwannaan yoo haguugame, akkamitti akka deeggarsa kan biraa argatan yookaan namichi maal akka gochu barbaadu beekuu. Hojii, yeroo ykn deeggarsa, yoo jijjiirama guyyaa, fayyaa ykn barbaachisummaa namichaa jiraate ilaali.

Kaffaltiin, yeroo fi tajaajilli naannoo jijjiiramu. Dhiyeessaa barreeffama ibsa seeraa gaafadhu: gatii, yeroo gadi-aanaa daawwannaa, seerota haquu fi kaffaltii dabalataa. Doktora namichaa, tajaajila waggaa ol-aanaa naannoo, ykn dhaabbata dementia gorsa iddoo ilaaluu ni danda’u; garuu dhiyeessitoota sana ofiin fi namichaaf bira-dhaabuun madaali.

Yoo namichi akka hin barbaanne, yookaan akkamitti akka dhaga’amu jijjiiramni ariifataan kan jiruu fi isa dhiphisu, dementia sababa taʼe jechuu hin yaadin. Gorsi NHS gargaarsa fayyaa ariifataa mallattoo dogoggora saffisaa irratti ibsa. Rakkoo kunuunsaa itti fufiinsa qabu irratti doktora ykn ogeessa biraa wal-dubbadhu.

Yaadni kun deeggarsa jireenya namichaaf mijatu ta’uu dha. Hojii ibsi, ogummaa dhiyeessaa fi karaa kuufamaa qabu ilaali, murtoo hundaa irratti namicha hirmaachisi, akkasumas akkamitti akka dhaga’amu yeroo itti fufu ilaali.