Válljet ássandikšuma olbmui geas lea demeansa

Ássandikšuma smiehttan sáhttá buktit geahppáneami, morraša, eahpesihkkarvuođa dahje máŋgga dovddu oktanaga. Mearrádus guoská doarjaga gávdnamii mii heive olbmo dárbbuide ja vuordámušaide. Dat ii leat iskkus das man olu bearaš fuolaha, iige bissovaš lávki man buohkat olahit seammá áiggi.

Alzheimer’s Association rávvagat guhkesáiggedikšuma birra, dan ássandikšočuokkislistu ja Dementia Australia rávvagat ássandikšuma birra ávžžuhit geahčadit olbmo dárbbuid, bargiid, doaimmaid, birrasa ja goluid. Dát siidu ii ávžžut dihto ruktosa iige buhtte báikkálaš ámmátlaš dahje ruhtalaš ráđđeaddima.

Mo sáhtán fuomášit leaččago ássandikšu árvosaš smiehttat?

Geahča makkár doarjaga olmmoš dárbbaša dál ja sáhttágo dan doarjaga fállat ruovttus. Smiehtte olbmo dorvvolašvuođa, beaivválaš dikšodárbbuid, sosiálalaš eallima ja vuordámušaid. Smiehtte maiddái váikkuhangago fuolaheapmi olbmo dahje su doarjaleaddjiid dearvvašvuhtii.

Ii leat oktage muddu dahje čuokkislistu mii mearrida goas olmmoš galggašii fárret. Olmmoš sáhttá sávaldahkan servodatlaš birrasa, dahje son sáhttá háliidit orrut ruovttus lassidoarjagain. Ságastala olbmuin ja, jos lea ávkin, su doaktáriin, sosiálabargiin dahje dikšokoordináhtoriin. Jeara makkár doarjjaválbmemat sáhttet heivet ovdal go mearridat fárrema.

Váldde olbmo mielde mearrádusaide nu olu go son háliida. Jeara mii lea sutnje dehálaš: báiki, boradeamit, giella, kultuvra, oskkolaš vierut, oahpes doaimmat dahje galledeamit bearraša ja ustibiid luhtte. Su vuordámušat sáhttet veahkehit gáržžidit listtu vaikko muhtun dikšodárbbut rievdaditge.

Maid galggán fuomášit ovdal go galledan ruktosiid?

Álgges ráhkat oanehis listtu doarjagis maid olmmoš dárbbaša. Dát sáhttá sisttisdoallat veahki beaivválaš doaimmaide, buohccedikšuma, sosiálalaš oktavuođaid, oahpes giela dahje báikki gos sáhttá leat olgun. Jeara dearvvašvuođa- dahje sosiáladikšobargi makkár bálvalusat sáhttet dárbbašuvvot jos it leat sihkkar.

Riŋge ruktosii ovdal galledeami. Jeara sáhttetgo sii doarjut olbmo dárbbuid, leago latnja fidnemis, mat leat čuovvovaš lávkkit ja makkár dieđuid sii dárbbašit dus. Bivdde čálalaš dieđuid bálvalusaid ja mávssuid birra. Gelbbolašvuođa, ruhtadeami ja lohpidankrievttalaš njuolggadusat leat iešguđetláganat guovllus guvlui, nu ahte dárkkis báikkálaš gálduid iige vuođđut oppalaš artihkkalii.

Jeara leatgo bargiin demeansadikšunoahppu, movt dikšoplánat ráhkaduvvojit ja movt bearrašat sáhttet juohkit dieđuid. Fuomáš movt beaivválaš rutiinnat doibmet, makkár doaimmat fállojuvvojit ja movt orrut dorjojuvvojit dahkat válljemiid. Ossodat mii lea erenoamážit sidjiide geain lea demeansa lea okta válljenvejolašvuohta, muhto ii buohkain leat dan dárbu; buohtastahtte duođalaš doarjaga maid juohke báiki fállá.

Maid galggán fuomášit galledeami áigge?

Gallet eanet go ovtta ruktosa jos lea vejolaš. Sárnno áiggi vuosttaš oahpásmuvvanmátkái, ja de jeara sáhtátgo boahtit fas eará áigge dahje boradanáigge. Nubbi galledeapmi sáhttá čájehit eanet dábálaš rutiinna ja addit vejolašvuođa deaivat eará bargiid.

Fuomáš movt bargit ságastallet orruiguin. Ságastalletgo sii olbmuiguin gudnejahttimiin, addetgo áiggi vástidit ja váldetgo sin mielde dábálaš válljemiidda? Orrugo orrut lođus ja leatgo sis doaimmat mat heivejit sin beroštumiide ja návccaide? Jeara oainnátgo doaibmaplánaid, boradansajiid, olgobáikkiid ja priváhta sajiid.

Geahča dárkilvuođaid mat leat dehálaččat dán olbmui: galbbat mat leat álkit ipmirdit, čielga johtolat hivssegii, oahpes dávvirat, jaskes báikkit, giella- ja kulturdoarjja, ja vejolašvuođat deaivat lagamuččaid. Čáppa feaskkir okto ii čájet movt beaivválaš dikšu doaibmá.

Váldde mielde luohtehahtti ustiba dahje fulkki jos dat veahkeha du muitit jearaldagaid ja buohtastahttit muosáhusaid maŋŋel. Sáhtát geavahit Alzheimer’s Association čuokkislisttu merket maid oainnát. Geavat iežat čállosiid ságastallama álggaheaddjin, iige dego čuokkislohkun mii vállje ruktosa du ovddas.

Mat jearaldagat veahkehit buohtastahttit dikšuma?

Jeara movt bargoveahka lea iešguđet áiggiid beaivvis, movt bargit ohppet dovdat olbmo rutiinnaid ja mii dáhpáhuvvá go su dárbbut rievdadit. Jeara gii árvvoštallá dikšoplánaid ja movt bearaš sáhttá buktit fuola ovdan. Jos olmmoš dárbbaša veahki borademiin, persovnnalaš dikšumis dahje gulahallamis, jeara movt dát doarjja oidno geavadis.

Jeara bearraša galledemiid, olgomátkkiid, dearvvašvuođaáiggiid, doaimmaid birra ja olbmo vejolašvuođa birra buktit mielde oahpes dávviriid. Jos ruktosis lea prográmma mii lea erenoamážit sidjiide geain lea demeansa, jeara makkár oahpuheami, doaimmaid ja beaivválaš doarjaga dat sisttisdoallá. Bivdde ovdamearkkaid das movt orrut váldojuvvojit mielde válljemiidda, iige luohte dušše prográmma nammii.

Bivdde dárkilis čilgehusa mávssuin, mii lea mielde ja movt mávssut sáhttet rievdat. Loga soahpamušaid dárkilit ja ozat gelbbolaš báikkálaš ráđi jos ruhtalaš dahje juridihkalaš eavttut leat eahpečielgasat. Ale váldde vuođđun ahte bálvalus lea máksojuvvon dahje oažžumis dieđuid vuođul eará stáhtas dahje riikkas.

Jos olbmo identitehta, oktavuođat dahje priváhtavuohta dárbbašit eanet fuomášumi, geahča min rávvaga movt doarjut LGBTQ+ olbmo geas lea demeansa. Das leat jearaldagat vuordámušnamahusaid, galledeaddjiid, persovnnalaš dikšuma ja bálvalusfálliid njuolggadusaid birra.

Mo sáhtán veahkehit fárrema áigge?

Váldde olbmo mielde válljemiidda nu olu go son háliida. Galledeapmi ruktosis, boradeapmi doppe dahje oanehis vuoiŋŋastanorrun sáhttá veahkehit muhtumiid oahpásmuvvat birrasii, jos dat lea oažžumis ja dohkálaš sutnje. Olmmoš sáhttá háliidit válljet juoidá latnjii, biktasiid dahje rutiinna maid buktit mielde.

Juoge ávkkálaš dieđuid bargiiguin, olbmo miehtamiin. Dát sáhttá sisttisdoallat su vuordámušnamahusa, gulahallanvuogi, beaivválaš rutiinnaid, borramušaid maid son liiko, doaimmaid main son návddaša ja mii veahkeha su dovdat iežas bures. Ane dieđuid oanehažžan ja čujuhuvvon dikšumii. Olmmoš galgá ain leat mielde ságastallamiin iežas birra.

Buvtte mielde oahpes dávviriid jos ruoktu addá lobi. Jeara bargiin movt olbmo latnja sáhttá dovdot dovdduskeahttá dahkat váttisin lihkadit. Govva, miellagovččas dahje oahpes diibmu sáhttá leat dehálut go geahččalit ráhkadit olles ruovttu ođđasit.

Mo sáhtán ain leat mielde fárrema maŋŋá?

Ovttasbarget bargiiguin vai oahpásmuvat dasa movt dieđut juhkkojit ja geainna váldit oktavuođa. Jeara olbmus movt son dovdá galledemiid ja doaimmaid birra. Muhtumat sáhttet háliidit dávjá oanehis galledemiid; earát sáhttet dárbbašit áiggi vuogáiduvvat. Fuomáš mii orru sutnje buorre ja heivet ovttas.

Dikšodárbbut ja vuordámušat sáhttet rievdat. Geahča dikšoplána oktan olbmuin ja bargiiguin, jeara jos juoga lea eahpečielggas ja juoge ođđa dieđuid mat sáhttet leat ávkkálaš. Jos olmmoš fáhkkestaga šaddá moivái dahje olu heajubut veadjái, muital dikšobargái dakkaviđe; fáhkka moivi dárbbaša dakkaviđe dearvvašvuođaveahki, nu go NHS čilge.

Ruktosa válljen lea stuorra mearrádus, ja vuosttaš válljen ii soaitte álot leat buoremus heiveheapmi. Čoakke dieđuid, váldde olbmo mielde, jeara beaivválaš dikšuma birra ja doala oktavuođa rabasin fárrema maŋŋá.