Eyamukulo lyelifupi
Tameka niipumbiwa yomuntu, shoka a hala nosho wo ehalo lye lyokukala e na ekwatathano naantu mboka e shi nosho wo niinima mbyoka a igilila. Talela po omagumbo ngoka to dhiladhila, pula kombinga yedheulo lyaaniilonga, elongekidho lyosiloshimpwiyu, iinyangadhalwa noondando, nokukwatela mo omuntu momatokolo ngaashi ta vulu nenge a hala.
- Kapu na ompango yimwe ayike ndjoka tayi ti uunake egumbo lyoonakukala lya pumbiwa.
- Nyola omusholondondo gwiipumbiwa nomahalo gomuntu manga inoo yelekanitha omagumbo.
- Talela po pomathimbo ga yooloka e to tala nkene aaniilonga naakalimo haya popi nokulongela kumwe.
- Pula uuyelele wa yela wa nyolwa kombinga yomayakulo, iifuta nosho wo iipumbiwa yekwatho yokonakuyiwa.
Kepandja ndika (iitopolwa 6)
- Ongiini tandi vulu okumona ngele egumbo lyoonakukala oli na okutalwa?
- Nandi tseye shike manga inandi talela po omagumbo?
- Nandi dhimbulule shike pethimbo lyetalelepo?
- Omapulo geni taga kwathele okuyelekanitha ekwatho?
- Ongiini tandi vulu okukwathela petembuko?
- Ongiini tandi vulu okukala ndi na ekwatathano konima yetembuko?
Okudhiladhila kombinga yegumbo lyoonakukala otashi vulu okweeta evululuko, oluhodhi, okwaatseya nawa nenge omainyengo ogendji pethimbo limwe. Etokolo oli na sha nokumona ekwatho ndyoka tali tsu kumwe niipumbiwa nomahalo gomuntu. Kali shi eleko lyankene aafamili ye na ko nasha nenge onkatu ndjoka aantu ayehe haya thiki kuyo pethimbo limwe.
Omukandanguleko gwAlzheimer’s Association kombinga yekwatho lyethimbo ele, omusholondondo gwalyo gwegumbo lyoonakukala nosho wo omayele gaDementia Australia kombinga yegumbo lyoonakukala otaga ti oshiwanawa okutala kiipumbiwa yomuntu, kaaniilonga, kiinyangadhalwa, komudhingoloko nokondando. Epandja ndika itali popile egumbo lyontumba nenge li pingenepo omayele gopamudhingoloko gopaungomba nenge gopashimaliwa.
Ongiini tandi vulu okumona ngele egumbo lyoonakukala oli na okutalwa?
Tala ekwatho ndyoka omuntu a pumbwa ngashingeyi nongele ekwatho ndyoka otali vulu okugandjwa kegumbo. Dhimbulukwa egameno lyomuntu, iipumbiwa yesiku kehe, onkalamwenyo yopankalathano nomahalo ge. Dhimbulukwa wo ngele iilonga yokusila oshimpwiyu otayi gumu uukolele womuntu nenge waamboka taye mu sile oshimpwiyu.
Kapu na oshitopolwa shimwe nenge omusholondondo gumwe ngoka tagu tokola kutya omuntu oku na okutembuka uunake. Omuntu otashi vulika a hale okukala monkalelo yaantu oyendji, nenge a hale okukala kegumbo nekwatho lya gwedhwa po. Popya nomuntu, ngele osha pumbiwa, nomundohotola gwe, omukwatheli gwopankalathano nenge omunongekidhi gwosiloshimpwiyu. Pula kutya omaludhi geni gekwatho taga vulu okuopala manga inoo tokola okutembuka.
Kwatela mo omuntu momatokolo ngaashi a hala. Pula kutya oshike sha simana kuye: ehala, iikulya, elaka, omuthigululwakalo, elongelokalunga, iinyangadhalwa mbyoka e shi nenge omatalelo gaafamili nookuume. Omahalo ge otaga vulu okukwathela okushonopeka omusholondondo nonando iipumbiwa yimwe yosiloshimpwiyu otayi lunduluka.
Nandi tseye shike manga inandi talela po omagumbo?
Tango, ninga omusholondondo omufupi gwekwatho ndyoka omuntu a pumbwa. Shika otashi vulu okukwatela mo ekwatho miilonga yesiku kehe, uupangi, ekwatathano lyopankalathano, elaka ndyoka e shi nenge ehala lyokukala pondje. Pula omunawino guundjolowele nenge gwosiloshimpwiyu kutya omayakulo geni tashi vulika ga pumbiwa ngele ino shi tseya nawa.
Dhengela omagumbo manga inoo ga talela po. Pula ngele otaga vulu okugwanitha po iipumbiwa yomuntu, ngele ondunda otashi vulika yi kale po, oonkatu tadhi landula ko odhini nosho wo uuyelele wuni wa pumbiwa kungoye. Pula uuyelele wa nyolwa kombinga yomayakulo niifuta. Oompango dhokutaambwa mo, dhoshimaliwa nodhokuziminwa odha yooloka kehala nehala, onkene tala koonzo dhopomudhingoloko gwoye peha lyokwiinekela owala moshinyolwa shimwe.
Pula ngele aaniilonga oye na edheulo lyosiloshimpwiyu shuudhimbulukwa, nkene omalongekidho gosiloshimpwiyu haga ningwa nosho wo nkene aafamili taya vulu okugandja uuyelele uupe. Tseya nkene omikalo dhesiku kehe hadhi ende, iinyangadhalwa yini tayi gandjwa nosho wo nkene aakalimo haya kwathelwa okuninga omatokolo. Oshitopolwa shuunongo wuudhimbulukwa osho ehogololo limwe, ihe haantu ayehe ye shi pumbwa; yelekanitha ekwatho lyolela ndyoka ehala kehe tali gandja.
Nandi dhimbulule shike pethimbo lyetalelepo?
Talela po omagumbo ge vulithe pulimwe ngele otashi vulika. Ninga elongekidho lyetalelepo lyotango, opo to pula ngele oto vulu okugaluka pethimbo lilwe nenge pethimbo lyokulya. Etalelepo etiyali otali vulu okuulika omukalo gwesiku kehe nokukupepitika wu tsakanene naaniilonga yalwe.
Tala nkene aaniilonga haya popi naakalimo. Mbela ohaya popitha aantu nefimaneko, taye ya pe ethimbo ya yamukule nohaye ya kwatele mo momahogololo gopaandjigilile? Mbela aakalimo oya fa ye li nawa noye na iinima yokuninga mbyoka tayi tsu kumwe nomainyanyu nomaukwatya gawo? Pula ngele oto vulu okumona omandhindhiliko giinyangadhalwa, iitopolwa yokulila, omahala gopondje nomahala gopaumwene.
Tala kiinima mbyoka ya simana komuntu nguka: omandhindhiliko ngoka omapu okuuviwa ko, oondjila dha yela okuya kokandjugo kokatwalelo, iinima ye mbyoka e shi, omahala ga mwena, ekwatho lyelaka nolyomuthigululwakalo, nompito yokumona aantu mboka e hole. Egumbo lyopokuningina ewanawa itali ulike olyo alike nkene ekwatho lyesiku kehe hali longo.
Enda nakuume nenge nomupambele ngoka wi inekela ngele shoka otashi ku kwathele okudhimbulukwa omapulo nokuyelekanitha omaiyuvo konima. Oto vulu okulongitha omusholondondo gwAlzheimer’s Association okunyola shoka wa mono. Tala komanyolo goye ongomadhimbulutho gokukundathana, hage shi oongombe ndhoka tadhi hogolola egumbo peha lyoye.
Omapulo geni taga kwathele okuyelekanitha ekwatho?
Pula nkene aaniilonga haya longo pomathimbo ga yooloka gesiku, nkene aaniilonga haya tseya omikalo dhomuntu noshike hashi ningwa po uuna iipumbiwa ye tayi lunduluka. Pula olye ha talulula omalongekidho gosiloshimpwiyu nosho wo nkene aafamili taya vulu okuholola uupyakadhi. Ngele omuntu okwa pumbwa ekwatho mokulya, mekwatho lyopaumwene nenge mokupopya, pula kutya ekwatho ndyoka ohali monika ngiini miilonga yesiku kehe.
Pula kombinga yomatalelo gaafamili, omailongo, omutalelopo gopaunamiti, iinyangadhalwa nosho wo ompito yomuntu yokuya niinima ye mbyoka e shi. Ngele egumbo oli na opologalama yi ikalekelwa yuudhimbulukwa, pula kutya edheulo lini, iinyangadhalwa yini nosho wo ekwatho lini lyesiku kehe tayi gandja. Pula iiholelwa yankene aakalimo haya kwatelwa mo momahogololo peha lyokwiinekela owala medhina lyopologalama.
Pula euyelelo lyiifuta ya topolwa nawa, shoka sha kwatelwa mo nosho wo nkene iifuta tayi vulu okulunduluka. Lesha nawa omauvathano e to konga omayele gopamudhingoloko golela ngele omatumbulo gopashimaliwa nenge gopaveta kaga li puuyelele. Ino dhimbulukwa kutya eyakulo oli na okufutwa nenge oli li po owala shi ikolelela kuuyelele woshitopolwa nenge woshilongo shilwe.
Ngele uukwatya womuntu, omakwathathano ge nenge uumwene we owa pumbwa eitulomo lya gwedhwa po, tala omukandanguleko gwetu gwokukwathela omuntu ngoka e na uudhimbulukwa ye e li LGBTQ+. Ogu na omapulo kombinga yomadhina ngoka a hala okulongithwa, aayenda, ekwatho lyopaumwene nomilandu dhaagandji yekwatho.
Ongiini tandi vulu okukwathela petembuko?
Kwatela mo omuntu momahogololo ngaashi a hala. Etalelepo lyokutala egumbo, okulya hoka nenge okukala okafupi kokuvululukwa otashi vulu okukwathela aantu yamwe ya igilile ehala ndyoka, ngele oshinima shoka oshi li po notashi taambwa ko kuye. Omuntu otashi vulika a hale okuhogolola oshinima shondunda, omizalo nenge omukalo gwontumba a ye nagwo.
Topola uuyelele wa simana naaniilonga, nezimino lyomuntu. Shika otashi vulu okukwatela mo edhina ndyoka a hala okwiithanwa, omukalo gwe gwokupopya, omikalo dhesiku kehe, iikulya mbyoka e hole, iinyangadhalwa mbyoka ha nyanyukilwa nosho wo shoka hashi mu kwathele a kale a ngungumana. Kaleka uuyelele wa ngungumana nowa tala kosiloshimpwiyu. Omuntu oku na okukala natango oshitopolwa shoonkundathana ndhoka tadhi popi kombinga ye.
Eta iinima mbyoka e shi ngele egumbo olye shi pitika. Pula aaniilonga nkene ondunda yomuntu tayi vulu okumukwathela a dhimbulule ehala lye itaashi yi moshipala okweenda mo nuupu. Ethano, ekumbatha ndyoka e hole nenge owaandja yethimbo ndjoka e shi otashi vulika shi kale sha simanenena okuyeleka nokukambadhala okushunitha po egumbo alihe.
Ongiini tandi vulu okukala ndi na ekwatathano konima yetembuko?
Longa naaniilonga opo wu tseye nkene uuyelele uupe hau topolwa nosho wo olye to vulu okudhengela. Pula omuntu nkene e uvite kombinga yomatalelo niinyangadhalwa. Aantu yamwe otashi vulika ya hale omatalelo omashona lwiikando oyindji; yalwe otashi vulika ya pumbwe ethimbo ya igilile ehala. Tala shoka tashi monika shi mu opalela e to lundulula pamwe naye.
Iipumbiwa yosiloshimpwiyu nomahalo otayi vulu okulunduluka. Talulula elongekidho lyosiloshimpwiyu pamwe nomuntu naaniilonga, pula omapulo uuna shaahapu uviwe ko e to gandja uuyelele uupe mboka tawu vulu okukwathela. Ngele omuntu okwa piyagana ombaadhilila nenge e uvite nayi noonkondo, tseyithila ongundu yosiloshimpwiyu mbala; epiyagano lyombaadhilila olya pumbwa ekwatho lyopaunamiti mbala, pamautho gNHS.
Okuhogolola egumbo etokolo lya simana, nehogololo lyotango otashi vulika kaali kale nando lya opalela ethimbo alihe. Gongela uuyelele, kwatela mo omuntu, pula kombinga yekwatho lyesiku kehe nokukaleka omakwatathano ga eguluka konima yetembuko.
Omapulo ge shiwike
Ongiini tandi vulu okutseya kutya ethimbo olya thikana okutala egumbo lyoonakukala lyomuntu ngoka e na uudhimbulukwa?
Dhimbulukwa ngele ekwatho ndyoka omuntu ta mono ngashingeyi otali gwanitha po ngaa iipumbiwa ye nongele okukala kegumbo oku li natango tashi vulika kuye nokwaamboka taye mu sile oshimpwiyu. Popya nomuntu nosho wo nongundu ye yuundjolowele nenge yosiloshimpwiyu; kapu na oshitopolwa shimwe nenge omusholondondo gumwe ngoka tagu tokola ponkatu yaafamili ayehe.
Omuntu ngoka e na uudhimbulukwa oku na okuya koshitopolwa shuunongo wuudhimbulukwa?
Haantu ayehe ya pumbwa oshitopolwa shi ikalekelwa shuudhimbulukwa. Pula ekwatho lini omuntu a pumbwa naashoka egumbo kehe tali gandja, mwa kwatelwa edheulo lyaaniilonga, iinyangadhalwa, uumwene nosho wo ekuthombinga lyaafamili.
Nandi pule shike megumbo lyoonakukala?
Pula kombinga yedheulo lyuudhimbulukwa, nkene aaniilonga ye li po, ekwatho lyopaumwene, iinyangadhalwa, omakwatho guuyelele kaafamili, omatalelo nosho wo nkene ekwatho hali talululwa. Pula uuyelele wa nyolwa kombinga yomayakulo, iifuta nosho wo nkene ekwatho tali vulu okulunduluka sho iipumbiwa tayi lunduluka.
Ongiini tandi vulu okukwathela omuntu a igilile etembuko?
Mu kwatela mo momahogololo ngaashi a hala. Eta iinima mbyoka e shi nosho wo topola omikalo dhesiku kehe, omahalo nomikalo dhokupopya ndhoka a hala aaniilonga ya tseye. Tsikila okulonga naaniilonga konima yetembuko.
Oonzapo
Ohatu kwatakanitha nomahangano nomapekaapeko ngoka epandja ndika lye egamena kugo. Kehe shimwe osha konaakonwa sho epandja lya opalekwa.
- Long-Term Care · Alzheimer's Association
- Choosing a Residential Care Community · Alzheimer's Association
- Residential care · Dementia Australia
- Sudden confusion (delirium) · NHS