Hakilijigin bana bɛ mɔgɔ min na, ladonni so sugandili

Ladonni so jateminɛ bɛ se ka lafiya, dusukasi, siga walima dusukunnataw caman lase waati kelen na. Latigɛ in ye dɛmɛ ɲini ye min bɛ bɛn mɔgɔ magow ni a diyanyɛkow ma. A tɛ kɛ denbaya ka kanuya hakɛ kɔrɔbɔli ye, wa a tɛ kɛ fan kelen ye min bɛ mɔgɔ bɛɛ sɔrɔ waati kelen na.

Alzheimer’s Association ka gafe min bɛ kuma ladonni janw kan, a ka ladonni so sugandili sɛgɛsɛgɛli sɛbɛn ani Dementia Australia ka ladonni so bilasirali b’u bolo kɔrɔsi mɔgɔ magow, baarakɛlaw, baara kɛtaw, sigiyɔrɔ ani musakaw kan. Nin ɲɛ in tɛ ladonni so kɛrɛnkɛrɛnnen dɔ fɔ, wa a tɛ kɛ sigida baarakɛlaw walima wariko ladilikanw nɔnabila ye.

Ne bɛ se k’a dɔn cogo di ni ladonni so jateminɛ bɛ nafa sɔrɔ?

A filɛ dɛmɛ sugu min ka kan ka kɛ mɔgɔ ye sisan ani ni o dɛmɛ bɛ se ka di so kɔnɔ. A jateminɛ mɔgɔ ka lakana, don o don ladonni magow, sigida ɲɔgɔn ladonni ni a diyanyɛkow. A jateminɛ fana ni ladonni kɔkanko bɛ nɔ bila mɔgɔ ka kɛnɛya la walima minnu b’a dɛmɛ.

Dafalen walima sɛgɛsɛgɛli kelen tɛ yen min b’a latigɛ waati min na mɔgɔ ka kan ka taa. Mɔgɔ dɔ bɛ se ka sigida yɔrɔ dɔ fɛ, walima a bɛ se k’a fɛ ka to so kɔnɔ ni dɛmɛ wɛrɛw ye. Kuma mɔgɔ fɛ ani, ni a bɛ nafa lase, a ka dɔgɔtɔrɔ, sigida baarakɛla walima ladonni ɲɛnabɔbaga fɛ. A ɲininka dɛmɛ sugu minnu bɛ se ka bɛn sani i ka latigɛ taa kan.

Mɔgɔ bila latigɛw la fo a bɛ se hakɛ min na. A ɲininka fɛn minnu nafa ka bon a ye: yɔrɔ, dumuni, kan, ladamuni, diinɛko delikow, a ka fɛ baara kɛtaw walima denbaya ni teriw ka lɔnniyaliw. A diyanyɛkow bɛ se ka dɛmɛ ka lisi dɔgɔya hali ni ladonni magow dɔw bɛ Changé.

Ne ka kan ka mun dɔn sani ka taa ladonni sow ye?

Fɔlɔ, mɔgɔ mago bɛ dɛmɛ min na, o sɛbɛn surun dɔ kɛ. O bɛ se ka kɛ don o don baara dɛmɛ ye, furakɛli dɛmɛ, sigida ɲɔgɔn ladonni, kan min a bɛ dɔn walima kɛnɛma waati kɛyɔrɔ. Ni i tɛ sigi la, ɲininka kɛnɛya walima sigida ladonni baarakɛla dɔ fɛ baaraw sugu minnu bɛ se ka mago bɔ.

Wele ladonni sow ma sani ka taa. A ɲininka n’u bɛ se ka mɔgɔ magow ɲɛnabɔ, ni so dɔ bɛ se ka sɔrɔ, fɛn minnu bɛ tugu o kɔ ani kunnafoni minnu ka kan ka di i fɛ. Sɛbɛn jɛlenw ɲini baaraw ni musakaw kan. Se sɔrɔli sariya, wariko dɛmɛ ani lase sariya bɛ Changé yɔrɔ kelen-kelen bɛɛ la, o la i ka kan ka sigida kunnafoniw lajɛ sanni ka i jigi gafe bɛɛ lajɛlen dɔ kan.

A ɲininka ni baarakɛlaw ye hakilijigin ladonni kalan sɔrɔ, ladonni bolodacogo bɛ kɛ cogo min na ani denbaya bɛ se ka kunnafoni kuraw di cogo min na. A dɔn don o don delikow bɛ taa cogo min na, baara kɛtaw sugu minnu bɛ di ani sigibagaw bɛ dɛmɛ cogo min na walasa u ka se ka sugandiliw kɛ. Hakilijigin ladonni yɔrɔ kɛrɛnkɛrɛnnen ye sugandili kelen ye, nka mɔgɔ bɛɛ mago tɛ a la; i ka yɔrɔ kelen-kelen bɛɛ ka dɛmɛ tiɲɛnen suma.

Ne ka kan ka mun kɔlɔsi yeli senfɛ?

Ni a bɛ se ka kɛ, taa ladonni so kelen tɛmɛnenw ye. Taa fɔlɔ ye ni yamaruya ye, o kɔ a ɲininka ni i bɛ se ka segin waati wɛrɛ la walima dumuni waati la. Yeli filanan bɛ se ka don o don deliko caman jira ani k’a to i bɛ se ka baarakɛla wɛrɛw dɔn.

A kɔlɔsi baarakɛlaw bɛ kuma sigibagaw fɛ cogo min na. Yala u bɛ mɔgɔw kuma bonya ni ladonni ye, ka waati di u ma ka jaabi di ani k’u bila don o don sugandiliw la wa? Yala sigibagaw bɛ hɛɛrɛ la ani fɛn bɛ u bolo minnu bɛ bɛn u diyanyɛkow ni u seko ma wa? A ɲininka ni i bɛ se ka baara kɛtaw ka waatiw, dumunikɛyɔrɔw, kɛnɛma yɔrɔw ani mɔgɔ yɛrɛ ka yɔrɔw ye.

I janto fɛn fitinin minnu nafa ka bon nin mɔgɔ in ye: taamasiyɛn minnu faamuyali ka nɔgɔn, sira jɛlenw ka taa saniyaso la, fɛn dɔnbaliw, dususuma yɔrɔw, kan ni ladamuni dɛmɛ, ani se ka mɔgɔ kanulenw ye. Donda yɔrɔ cɛɲi dɔrɔn tɛ se k’a jira don o don ladonni bɛ taa cogo min na.

Teri walima somɔgɔ dannamɔgɔ dɔ ta ni i ye ni o bɛ se k’i dɛmɛ ka ɲininkaliw hakili jigin ani ka i ka miiriya suma o kɔfɛ. I bɛ se ka baara kɛ ni Alzheimer’s Association ka sɛgɛsɛgɛli sɛbɛn ye walasa k’i ye minnu sɛbɛn. I ka sɛbɛnniw jate kumaɲɔgɔnya dɛmɛnanw ye, nka i kana u jate jateminɛ ye min bɛ ladonni so sugandi i nɔ na.

Ɲininkali jumɛnw bɛ se ka dɛmɛ ka ladonni suma?

A ɲininka baarakɛlaw ka baara bɛ labɛn cogo min na don waati wɛrɛw la, baarakɛlaw bɛ mɔgɔ ka delikow dɔn cogo min na ani mun bɛ kɛ ni a magow bɛ Changé. A ɲininka jɔn bɛ ladonni bolodacogo lajɛ ani denbaya bɛ se ka haminanko fɔ cogo min na. Ni mɔgɔ mago bɛ dumuni dɛmɛ, mɔgɔ yɛrɛ ladonni walima kumaɲɔgɔnya dɛmɛ la, a ɲininka o dɛmɛ bɛ kɛ cogo min na tiɲɛ na.

A ɲininka denbaya ka lɔnniyaliw, bɔliw, furakɛli lɔnniyaliw, baara kɛtaw ani mɔgɔ ka se ka fɛn dɔnbaliw ta ka taa. Ni ladonni so dɔ ye porogaramu kɛrɛnkɛrɛnnen dɔ sɔrɔ hakilijigin ladonni kan, a ɲininka kalan sugu min bɛ a kɔnɔ, baara kɛtaw ani don o don dɛmɛ min bɛ di. Misaliw ɲini sigibagaw bɛ bila sugandiliw la cogo min na, sanni ka i jigi porogaramu tɔgɔ dɔrɔn kan.

Musakaw ka ɲɛfɔli dafalen ɲini, fɛn minnu bɛ sɔrɔ a kɔnɔ ani musakaw bɛ se ka Changé cogo min na. Benkanw kalan koɲuman, ani sigida ladilikɛla kalannen dɔ ɲininka ni wariko walima sariya kumasenw faamuyali ka gɛlɛn. I kana miiri ko baara dɔ bɛ sara walima a bɛ sɔrɔ k’a da kunnafoni kan min bɔra mara walima jamana wɛrɛ la.

Ni mɔgɔ ka jogo, a ka jɛnɲɔgɔnyaw walima a ka gundo mago bɛ jateminɛ kɛrɛnkɛrɛnnen na, an ka gafe lajɛ min bɛ kuma LGBTQ+ mɔgɔ dɛmɛni kan min bɛ hakilijigin bana kɔnɔ. Ɲininkaliw bɛ sɔrɔ a kɔnɔ tɔgɔ diyanyɛnenw, lɔnnikɛlaw, mɔgɔ yɛrɛ ladonni ani baarakɛyɔrɔw ka sariya kan.

Ne bɛ se ka dɛmɛ cogo di taa senfɛ?

Mɔgɔ bila sugandiliw la fo a bɛ se hakɛ min na. Taa ladonni so in na, dumuni kɛ yen walima waati surun dɔ sigi yen bɛ se ka dɛmɛ mɔgɔ dɔw ma ka yɔrɔ in dɔn, ni a bɛ sɔrɔ ani ni mɔgɔ sɔnna a ma. Mɔgɔ bɛ se k’a fɛ ka so kɔnɔ fɛn dɔ, fini dɔ walima deliko dɔ sugandi ka ta.

Kunnafoni nafamaw fɔ baarakɛlaw ye, ni mɔgɔ sɔnna a ma. O bɛ se ka kɛ a ka tɔgɔ diyanyɛnen ye, a ka kumaɲɔgɔnya cogo, a don o don delikow, dumuni minnu a ka di, baara kɛtaw minnu a diyɛ a ye ani fɛn minnu b’a dɛmɛ ka dusu saalo sɔrɔ. Kunnafoniw to surun na ani ka sinsin ladonni kan. Mɔgɔ ka kan ka taa a fɛ ka jateminɛ kumaɲɔgɔnyaw la minnu bɛ kɛ a ko la.

Fɛn dɔnbaliw ta ka taa ni ladonni so sɔnna a ma. A ɲininka baarakɛlaw fɛ mɔgɔ ka so bɛ se ka kɛ dɔnbali ye cogo min na k’a sɔrɔ a man gɛlɛya taama na. Foto dɔ, bulankurunin a ka di min ye walima monturu a bɛ dɔn bɛ se ka nafa sɔrɔ ka tɛmɛ ka ɲini ka so bɛɛ lasegin a cogo kɔrɔ la.

Ne bɛ se ka taa a fɛ ka jateminɛ cogo di taa kɔfɛ?

Baara kɛ ni baarakɛlaw ye walasa k’a dɔn kunnafoni kuraw bɛ di cogo min na ani jɔn wele ka kan. A ɲininka mɔgɔ fɛ a bɛ hɛnɛ cogo min na lɔnniyaliw ni baara kɛtaw la. Mɔgɔ dɔw bɛ se k’a fɛ ka lɔnniyali surunw caman sɔrɔ; dɔ wɛrɛw bɛ se k’a fɛ ka waati sɔrɔ fɔlɔ ka dɔn yɔrɔ la. I janto fɛn minnu bɛ ka diya a ye, ani ka ladilan kɛ ɲɔgɔn fɛ.

Ladonni magow ni diyanyɛkow bɛ se ka Changé. Ladonni bolodacogo lajɛ ni mɔgɔ ni baarakɛlaw ye, ɲininkaliw kɛ ni fɛn dɔ faamuyali man jɛ ani ka kunnafoni kura fɔ min bɛ se ka nafa lase. Ni mɔgɔ dusukunnafiliba bɔra yɔrɔnin kelen walima a man kɛnɛ kosɛbɛ, ladonni jɛkulu ladɔnniya joona; dusukunnafiliba min bɛ bɔ yɔrɔnin kelen, o mago bɛ furakɛli dɛmɛ joona na, i n’a fɔ NHS b’a fɔ cogo min na.

Ladonni so sugandili ye latigɛba ye, wa sugandili fɔlɔ bɛ se ka bɔ a ka bɛnnen na sini. Kunnafoniw lajɛ, mɔgɔ bila a la, ɲininkaliw kɛ don o don ladonni kan ani ka kumaɲɔgɔnya to a la taa kɔfɛ.